4.Байбихьулул классирттал дуклаки оьрч1ру мяърипатрал чулуха тарбия баву ва гайннан магьир литературалул произведениярттал агьамшиву бувч1аву.
Магьир литературалул произведенияртту ккалаккийни дуклаки оьрч1ру лагма - ялттусса дунияллущал, оьрмулуву хъанахъисса иширттащал к1ул хъанай бур. Гайннан гивусса положительныйми ва отрицательныйми геройтурал анализ дан лахьлай бур, гива цанма оьрмулуву буч1и лякъинмур ласлай бур.
«Литературийсса буккаву» т1исса предмет дуклаки оьрч1ал буккин - чичин лавхьхьуну махъ, лахьлай байбишайссар. «Букварь» къуртал бувну махъ, «Литературийсса буккаву» ва «Лакку маз» лич1и - лич1ину лахьхьин ккаккан буллалиссар, амма гайннул куннищал куннил ц1акьсса дах1аву дик1ан аьркинссар. Магьир литературалул произведенияртту буккаву дуклаки оьрч1ал авторнащал, произведениялувусса геройтуращал буллалисса ихтилат кунма ххал бигьлагьиссар. Литературийсса буккаврил дарсирдай мукъул кумаграйну магьир литературалул образ сакин дайшиву ва ганил кумаграйну авторнал цала пикри, асарду ккаккан байшиву дуклаки оьрч1ан бувч1ин байссар.
Литературийсса буккаву т1исса курсиравун бухлахиссар: лакрал, дагъусттаннал, оьрус мазрая таржума бувсса оьрч1ансса, байбихьулул классирттал оьрч1ал оьрмулун лайкьсса, мяърипатрал лавайсса произведенияртту. Гайннущалва арх1ал мукунма научно - популярныйсса произведениярттугу лахьхьин ккаккан буллалиссар. Лич1и - лич1исса журалул произведенияртту лахьхьаврил мукъул искусство ххуйну дурч1ин кумаг байссар.
Литературийсса буккаву т1исса предметрал лялич1ишиву хъанахъиссар гивун «культура» т1исса жям буллалисса дурч1ала дутаву. Ганил дуклаки оьрч1ан литература культуралул ца жура х1исаврай лахьхьин ккаккан буллалиссар, луттирал культурно - исторический агьамшиву бувч1ин буллалиссар.
Литературийсса буккаврил программа сакин хьуну дуссар лув ккаккан дурсса разделлая:
Гъалгъалул журарду. Ихтилат баврил магьирлугъ.
Текстращалсса даврил журарду. Коммуникативно – познавательныйсса даву. (Ихтилат баврил ва за к1ул баврил ялув дуллалисса даву)
Магьир литературалул произведениялущалсса даву. Эстетикийсса ва адав - инсапрал ялув дуллалисса даву.
Оьрч1ал дуккин ккаккан дурсса литературалущалсса даву.(круг детского чтения). Букку х1исаврайсса даврил магьирлугъ.
Гъалгъалул журарду. Ихтилат баврил магьирлугъ.
Ва разделдануву ккаккан бувну буссар циняв гъалгъалул журарду магьир бан аьркиншиву: буккаврил, чичаврил, вич1и дишаврил ва гъалгъа баврил бюхъурду.
Программалуву, чан - чанну т1ий, буккаврил вардишру шаву ккаккан бувну буссар, лахъну буккаврия цавува цала буккаврийн буч1ан. Чан - чанну т1ий, слогирттайсса буккаврия щаллусса махъру т1айлану буккаврийн буч1ан, ялу - ялун буккаврил бущи анавар буллан. Яла гайннан интонациялийну махъру бавх1умукъурттивун, предложениярттавун цач1ун буллан лахьхьин байссар, гукунсса буккаврил текстрал мяъна дурч1ин бигьа дайссар. Дуклаки оьрч1ан, мяъна х1исавравун ларсун, буккин лахьхьайссар ва буккавриврил бущи лавай шайссар. Программалуву буккаврил бущилул масалдарансса нормарду ккаккан дурну дуссар, гайннуяту оьрч1ан буклакимур бувч1аву ва ганал цайми предметру лахьхьавугу хъар шайссар. Байбихьулул школа къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ал махъ минутрай буккин ккаккан буллалиссар. Укунсса буккаврил бущилул оьрч1ан цайнува цала ккалаккисса ва лахьхьин буллалисса текстру ккалаккийни аьркинсса информация лякъин кумаг байссар.
Курсирал мурадравун бухлахиссар щихь - бунугу вич1и дишаврил бюхъурду хьун баву, гъалгъат1иманал ихтилатраву агьанмур лич1и буллан бюхъаву, ганахьхьун суаллу булун бюхъаву.
Гъалгъа баврил бюхъурду хьун баву ( ссал-бунугу ялув цала пикри бусан бюхъаву, суаллу буллан ва гайннун жавабру дуллан бюхъаву, диалограл ва монолограл формалий гъалгъа бан бюхъаву) щаллу буллалиссар литературийсса буккаврил курсиравун гъалгъалул этикетрал правилартту( ци ч1умал цукун учин аьркинссарив) дирчуну. Дуклаки оьрч1ан мукунма цама инсаннал гъалгъалух ссавур дурну вич1и дишин, ганал пикри х1урматрай кьамул буллан лахьхьин аьркинссар.
Программалуву хъуннасса къулагъас чичин лахьхьин баврин дурну дуссар. Литературийсса буккаврил дарсирдай дуклаки оьрч1ан текстру сакин дуллан, изложенияртту ва бувккусса произведениярттайн бувну, хъуни дакъасса сочиненияртту( сочинение - бусаву, сочинение ссал - дунугу сурат даву, ссал - бунугу ялув цала пикри бусласисса сочинение) чичлан лахьхьин байссар.
Программалуву дак1нихсса ва чичрулийнусса гъалгъалул пасих1шиву хьун даву, щалагу байбихьулул школалий дуклакисса ч1умал вич1и дишаврил ва гъалгъа баврил, буккаврил ва чичрулул бюхъурду магьир баву ккаккан дурну дуссар.
«Текстращалсса даврил журарду» т1исса программалул разделданул ккаккан бувну буссар текстирдащал зузийни лич1и-лич1исса гъалгъалул бюхъурду хьун баву( текст бут1райх дач1ин лахьхьаву, гайннун ц1арду дизаву, план даву, дурккусса текстрал мурад щаллуну ва кут1а бувну бусан бюхъаву, текстраву агьанмур лич1и баву ва га цала мукъурттий бусаву).
Ва разделдануву лич1и - лич1исса журардал текстру ( текст - бусаву, ссал - дунугу сурат дуллалисса текст, ссал - бунугу ялув цала пикри бусласисса текстру) лахьхьин дан ккаккан дурну дуссар, текстрал мурад ва ц1а цач1у дирхьуну ххал дуллан, лахьхьин буллалисса, научно - популярныйсса ва магьир литературалул текстру кунния кув лич1и дуллан, гайннул гъалгъалуву бугьлагьисса к1ану ххал буллан.
«Магьир литературалул произведениялущалсса даву. Эстетикийсса ва адав - инсапрал ялув дуллалисса даву» т1исса разделдануву дуклаки оьрч1ан ц1усса за к1ул буллалисса ва магьир литературалул текстирдаву дунияллухсса ургаву лич1и-лич1ину дурну душиву лахьхьин буллалиссар, магьир литературалул ва научно - познавательныйсса произведениярттал текстирдал лялич1ишиврул ялув пикри буллан, цала текстру ляхъан дуллан лахьхьин дуллалиссар.
Программалуву оьрч1ру яла ххуйми магьир литературалул произведениярттащал бакъассагу, мукунма искусствалул цайми журардащалгу к1ул баву ккаккан бувну бур.
«Литературийсса буккаву» т1исса курсирал мурадраву магьир литературалул произведениялул ялттурасса анализ даву ккаккан дурну дур. Дуклаки оьрч1ал текст дуккайссар, яла ганил анализ дайссар. Ганил анализ дуллалийни хъунмур къулагъас мукъуйхч1ин ккаккан дурсса магьир литературалул образрах дан ккаккан дуллалиссар. Магьир литературалул текстрал анализ дуллалийни, махъ магьир литературалул пасих1шиврул ярагъ хъанахъиссар ва га цуппагу цайми мукъурттищал, щалагу произведениялул системалуву лахьхьин аьркинссар.
Курсирал содержаниялуву дуклаки оьрч1ал творчески активность ларай дан произведениялул драматизациялул приемругу ишла дуллан аьркиншиву ккаккан дурну дуccар. Ганил произведениялул сюжет, геройтурал т1уллу, мурад ххуйну бувч1ин кумаг байссар, цайминнан кумаг бан х1адуршиву ва цайминнал дак1нил асарду бувч1аву хьун дайссар.
«Оьрч1ал дуккин ккаккан дурсса литература. Букку х1исаврайсса культура» т1исса разделдануву буккаврил мурад ккаккан бувну буссар. Дуклаки оьрч1ал буккин ккаккан бувну буссар халкьуннал дак1нихсса творчествалувун бухлахисса произведенияртту: магьри, учалартту, ссигъри, саннарду ва ц., лакрал ва дагъусттаннал чичултрал оьрч1ан чивчусса произведенияртту, оьруснал ягу цайми миллатирттал чичултрал чивчуну, лакку мазрайн таржума бувсса оьрч1ансса произведенияртту.
Оьрч1ал дуккин ккаккан дурсса литературалул дуклаки оьрч1ру адав-инсапрал чулуха тарбия бавриву хъинну хъуннасса агьамшиву дуссар.
Оьрч1ал букку х1исаврайсса бюхъурду лавай хъанахъиссаксса, гайннал лагмасса дунияллуясса к1улшиву курт1 хъанахъиссаксса, ккалаккимур бувч1аву ялу-ялун гьарта ва курт1 хъанахъиссар. Чан - чанну т1ий, дуклаки оьрч1ал библиографиялул культура х1асул хъанахъиссар.
За к1улсса букку ушиву к1ул байссар дуклаки оьрч1ан ххуйну буккин к1улну бухьурча ва бувккумур, бавмур, вич1и дирхьумур биялну бувч1лай бухьурча, цайнува цала лич1и-лич1исса луттирду лич1и бан бюхълай ухьурча, луттирду ккалан, гайннул кумаграйну дунияллий бумур, хъанахъимур к1ул буллансса гъира, аьркиншиву бувч1лай ухьурча.
Ва разделданул мурад мукунма хъанахъиссар дуклаки оьрч1аву лув ккаккан бувсса бюхъурду х1асул баву: магьир литературалул произведениялуву мазрал пасих1шиврул ярагъ лякъин бюхъан, произведениялувусса авторнал позиция бувч1ин, учительнал кумаграйну текстрал гьанумур пикри бувч1ин.
Программалуву байбихьулул классирттал дуклаки оьрч1ан луттирал агьамшиву к1ул даву, га информациялул щаращину хъанахъишиву бувч1ин баву ккаккан буллалиссар. Оьрч1ан жура - журасса луттирдащал
(учебникирттащал, магьир литературалул произведениярттащал, справочникирттащал) зун лахьхьин бан, гайннул бут1ращал к1ул бан, лич1и-лич1исса луттирдал журардащал к1ул бан, цанма аьркинсса лу лякъин бюхъан ва м. ц. лахьхьин байссар.
Дуклаки оьрч1аща буккаврил бюхъурду ва вардишру к1улшиву ласаврил мурадру ва лич1и-лич1исса оьрмулуву хьунабавкьусса ишру щаллу бан ишла бан бюхъант1иссар. Оьрч1ал букку х1исаврайсса культура магьир хъанан дик1айссар, гайннан буклакимунил мяъна ххуйну, диялну дурч1ин, буккинсса лу лич1и бан лахьхьайссар, муданма луттирду ккалансса гъира багьайссар.
«Литературийсса буккаву» т1исса курсирал мурад барт бигьаврил дуклаки оьрч1ал гъалгъа баврил вардишру ва бюхъурду хьхьич1унмай байссар, оьрч1ру магьир литературалул дунияллущал к1ул байссар, букку х1исаврайсса компетентность ва буккаврил культура тарбия дайссар.
Учебный пландалуву «Литературийсса буккаву» т1исса предметрал бугьлагьисса к1ану.
Байбихьулул школалий литературийсса буккаву лахьхьин, 1-мур дуккаврил пландалийн бувну, ккаккан дурну дур циняр 321 ссят.
1- мур классраву -15 ссят.
2- 4 классирттаву - 102- ра ссят ( нюжмардий шан - шанна ссят, 34 дуккаврил нюжмар гьарца классраву).
Байбихьулул школа къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ал ккаккан дан аьркинсса результатру
ФГОС-рай ккаккан дурну дур байбихьулул классру къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ая лич1и-лич1исса т1алавшиннарду: гьарца дуклаки оьрч1ан цанна хасъсса, метапредметныйсса ва предмет к1улшиврул результатру.
ФГОС - райн бувну, байбихьулул школа къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ан к1улну бик1ан аьркинссар:
Гьарца дуклаки оьрч1ан хасъсса (личностьныйсса) результатру
1. Цала Ватандалухлу, Аьрасатнал халкьуннахлу, тарихрахлу пахру бан к1улшиву х1асул даву.
2.Цама инсаннал пикрилух, чил миллатрал тарихрах ва маданиятрах х1урмат буну уругаву даву х1асул даву.
3.Дуккаврихсса мотивация хьун даву ва дуккаврил агьамшиву гьарца дуклаки оьрч1ан цанма бувч1уну бик1аву.
4.Цала дуллалисса даврил, цала т1уллан жаваб дулун бюхъаву.
5.Анаварну даххана хъанахъисса ва оьрму хьхьич1унмай нанисса дуниялий ялапар хьун лахьхьин бюхъаву.
6.Цайминнан хъинбала хьуну ччисса, мяърипат, инсаншиву дусса, куннан кув бувч1айсса, цайми инсантурал дак1ниймур бувч1ин бюхъайсса инсантал шаву.
7.Цаярва хъуниминнащал ва ч1унарх1ал оьрч1ащал ч1умух, тагьарданух ва к1анттух бурувгун, ихтилат бан, маз лякъин к1улну бик1ан, бяс - ччаллу къабуллай, оьрмулул лич1и-лич1исса тагьарданух бурувгун, ххуллурду ляхълан.
8.Чурххан зарал къахьунну, дуллалисса давриву цукунсса - дунугу ккаккияртту хьунну зузаву.
Метапредметныйсса результатру
1. Лич1и-лич1исса журардайн ва жанрардайн дагьлагьисса текстру мяъна бувч1инсса куццуй дуккин бюхъаврил вардишру хьун дан. Буллалисса гъалгъалул мурадрах бурувгун, дак1них ва чичрулийну текстру сакин дан бюхъаву.
2.За к1ул баву ва ихтилат баву мурадрай гъалгъалул журарду ххуйну ишла бан бюхъаву.
3.Гъалгъат1иманах вич1и дишин к1улну бик1ан, щищал - бунугу гъалгъа бан к1улну бик1ан. Гьарца инсаннал ссал - бунугу ялув цала - цала пикри бик1айшиву к1улну бик1ан. Цала пикри бусан, га бувч1ин бан бюхъан. Щищал - бунугу гъалгъа т1исса ч1умал диалограл ва монолограл журалийсса гъалгъа ишла бан бюхъаву.
4.Лув ккаккан дурсса давуртту дан лахьхьин: лащан баву, анализ, синтез, журардайх бач1ин ва жям буллан, лавхьхьусса к1антту лич1и бан ва м. ц.
5. Предметирттал гьануми дурч1алартту ва дах1аву ккаккан дуллалисса агьанми дурч1алартту лахьхьаву; эстетический циклданул предметирттал дах1аву душиву бувч1аву.
6.Дуллалисса даврил мурад ва масъалартту бувч1арил бюхъурду хьун баву, га дансса куц лякъин бюхъаву.
7.Ккаккан бувсса мурадрах бурувгуну, ссал-дунугу план даврил, ялув бац1аврил ва кьимат бищаврил бюхъурду хьун баву.
Предмет к1улшиврул результатру
1.Литература - му миллатрал культуралул ца агьамсса бут1а бушиву бувч1уну бик1аву, ганил кумаграйну жула тарихрал, адав-инсапрал яла лавайми к1антту ябан ва ккаккан бан бюхъаву.
2. Луттирах ца хъинну хъуннасса агьамшиву дусса магьирлугърал бут1ух куннасса ургаву х1асул хьун даву.
3.Магьир литературалул произведениярттахсса ургаву мукъул магьирлугърах кунна х1асул хьун даву.
4. Литературалул лавайсса кьимат, к1ану дуклаки оьрч1ан бувч1уну бик1аву.
5.Инсан дуккаврил чулуха итххяххан авриву муданма луттирду ккалаккаврил агьамшиву бувч1аву; дунияллия, тарихрая ва магьирлугърая, оьмуния ва хъинмуниясса к1улшиву дулаву. Инсан мудана луттирду ккалай ухьурча, ганаща цайми дарсру лахьхьингу бигьану шайссар; мудана луттирду ккалансса шавкь рутаву.
6. Буккаврил агьамшиву бувч1аву; буккаврил лич1и-лич1исса журарду ишла бан к1улшиву; буклакимунил мурад ххуйну бувч1ин ва лаласун, жура - журасса текстирдал лялич1ишивуртту дурч1ин. Буллалисса гъалгъалуву гьуртту хьун бюхъаву, произведениялувусса геройтурал т1уллан кьимат бищун бюхъаву ва га бувч1ин баву.
7. Гихуннайсса к1улшиву ласун бюхъансса даражалул букку х1исаврайсса компетентность, аьмну гъалгъа магьир баву, яъни лахъну ва цавува цала буккин бюхъаву, текстрал интерпретациялул яла бигьами кьяйдарду к1улну дик1ан, яла бигьами литературоведческий дурч1алартту ишла дурну, магьир литературалул, научно-.популярныйсса, лахьхьин буллалисса текстирдал анализ даву ва гай даххана даву.
8.Тематический ва алфавитный каталог ишла дурну, ягу щил - бунугу маслих1ат бувсса сиях1 ишла дурну, цала буккинсса лу лякъин бюхъаву.
Курсирал мурад
Гъалгъалул ва букку х1исаврай дуллалисса даврил журарду
Аудирование (вич1и дишаву)
Инсаннал гъалгъа, ккалаккисса лич1и-лич1исса текстру дурч1аву. Баллалисса гъалгъалул мурад т1айлану бувч1аву, вич1и дирхьусса произведениялул мурадрайн бувну, суаллан жавабру дулун бюхъан, ганиву бумур куннил хъирив кув гьарзат т1айлану бусан бюхъан, буллалисса гъалгъалул мурад бувч1ин бюхъан.
Вич1и дирхьусса магьир литературалул ягу цамур журалул произведениялул мурадрайн бувну, суаллу буллан бюхъан.
Буккаву.
Лахъну буккаву. Чан - чанну т1ий, слогирттайсса буккаврия щаллусса махъру т1айлану буккаврийн буч1ан, ялу - ялун буккаврил бущи анавар буккан буллан. Дуклакисса текст дурч1инсса куццуй, анавар къаувккун, ца тагьарданий дуккин бюхъаву. Буккавриву орфоэпиялул ва интонациялул кьараллу дуруччин бюхъаву. Чичрулул лишанну т1айлану ккаккан дуллай, предложенияртту дуккин бюхъаву. Лич1и-лич1исса журардал текстирдал мяъналул хасшиннартту дурч1аву, гай интонациялийну ккаккан дан бюхъаву.
Байбихьулул классирттал программа дурган дурну дуссар дуклаки оьрчIал гъалгъалул вардишру магьир даврил чулухуннай. Ва масъала байбихьулул школалий яла агьанмур масъалану хьанахъиссар ― лахъну буккаврия цавува цала буккаврийн бучIайссар.
I классраву дуклаки оьрч1ан лахьхьин аьркинссар щаллусса мукъурттийну ккалан, бавх1умахъру ва предложенияртту ч1унийну сакин дуллан, буккаву, чан-чанну т1ий, анавар дуллай байбишайссар.
II классраву оьрч1ру, чан-чанну т1ий, цавува цивппа ккалакки буллай, вардиш байссар.
III - IV классирттаву буккаву магьир дайссар ва буккаврил яла къулайми кьяйдарду лахьхьайссар. Цинярдагу шиннардил мутталий анаварну буккин лахьхьаврищал арх1ал бувккумунил мурад бувч1ин, агьанмур пикри лич1и бан лахьхьайссар. Дуклаки оьрч1ан бюхханну буккин ва цайми - цаймигу буккаврил кьяйдарду лахьхьайссар, дак1нихсса гъалгъалул кьараллу буккавриву ишла дуллан лахьхьайссар.
Буккаврил бущи:
1 класс - махъ
2 класс - 30-40 махъ
3 класс - 50-60 махъ
4 класс - 70-80 махъ
Цавува цала буккаву. Байбихьулул классирттал дуклаки оьрч1ал буккин ккаккан бувсса лагрулул ва жанрданул произведениярттал мяъна дурч1ин, гай буккаврил мурад бувч1ин. Буккаврил жура к1ул дан бюхъан
(лахьлахьисса, к1ул хъанахъисса, ялттува бурувгсса, лич1и бувсса). Текстраву аьркинсса информация лякъин бюхъан. Лич1и-лич1исса журардал буккаврил лялич1ишивуртту: ссал - дунугу сурат даву, фактру, бувсумунийн ялун ххибувмур ва м. ц. лаласаву, бувч1аву.
Лич1и-лич1исса журардал текстирдащалсса даву. Лич1и - лич1исса журардал текстирдая аьмсса к1улшиву дулаву: магьир литературалул, научно - популярныйсса, лахьхьин буллалисса ва гай, цач1у дирхьуну, ххал даву. Гай текстру сакин даврил мурадру.
Иширайну текст предложениярттаяту лич1и дан бюхъаву. Лич1и-лич1исса журардал текстру сакин дурсса куц ккаккан дан бюхъан. Луттирал ц1аних, гивусса оформлениялух бурувгун, ганил мурад к1ул бан бюхъаву.
Цайнува цала текстрал тема, гьанумур пикри, сакиншинна к1ул дан бюхъаву; текстрал мяъналух бурувгун, га бут1райх дач1ин, гайннун ц1арду дизан бюхъаву. Лич1и - лич1исса журалул информациялущал зун бюхъаву.
Текстрал коллективныйсса анализ дуллалийни гьурттушинна дан: суаллан жавабру дуллан, гъалгъа буллан, гъалгъа буллалисса гьалмахтурах вич1и дишин, текст ишла дурну, гайннал гъалгъардайн ци - бунугу ххибуллан. Текстрайн дагьлагьисса справочныйсса, иллюстрациярду дусса материаллу ишла даву.
Библиографиялул культура. Луттирду буккаву - му магьирлугърал лялич1исса жура хъанахъиссар. Лу - му к1улшиврул бак1щаращи хъанахъиссар. Ганил хъуннасса агьамшиву дуссар инсаннал к1улшиву ласавриву. Луттирдал журарду: магьир литературалул, учебникру, справочникру. Луттирал бут1ри: луттирал мужаллат, луттираву бумур, аннотация, иллюстрациярду. Луттирах бурувгун, гивусса информациялул жура к1ул бан бюхъаву.
Луттирдал журарду: лу- произведение, лу - сборник, цума - унугу ца чичул произведениярттал сборник, справочникру, словарьду, энциклопедиярду ва м. ц.
Ккаккан дурсса сиях1райн бувну, ягу картотекалул кумаграйну аьркинсса лу лякъин бюхъаву.
Магьир литературалул произведениялул текстращалсса даву.
Произведениялул мурадрах бурувгун, ганил ц1а т1айлану дурч1аву. Магьир литературалул произведениялул текстрал лялич1ишиву к1ул дан бюхъаву: предложенияртту сакин давривусса лялич1ишивуртту, ци - дунугу цакуцну ягу къаршишиву ккаккан даву ишла дурну, ккаккан даву, ганил жанр, произведениялул жура: халкьуннал дак1нихсса творчествалувун бухлахисса ягу цума-унугу ца чичул чивчусса, ганил сакиншинна.
Учительнал буллалисса суаллайн бувну, магьир литературалул текстрал мурад, гивусса мазрал пасих1шиврул ярагъ, махъру ишла буллай, гиву бумур куннил хъирив кув т1айлану бусан бюхъан. Произведениялуйнсса иллюстрациярдайн бувну, текстрал мурад, текстрайн бувну, хавар бусан бюхъан.
Мазрал пасих1шиврул ярагъ (эпитет, гипербола, лащан баву) ишла бувну, произведениялувусса геройнал характеристика дулун бюхъан. Текстраву геройнал, хъанахъисса иширал характеристика дуллалисса махъру, предложенияртту лякъин бюхъаву. Произведениялувусса геройнал т1уллал савав учительнал кумаграйну ккаккан дан бюхъан. Гивусса геройтурал т1уллу, цач1у дирхьуну, ххал дан. Авторнал геройнайнсса ургаву ккаккан дан бюхъан.
Произведениялувусса геройнал характеристика дулун бюхъан. Геройнал портрет, ганал т1уллайн, гъалгъалуйн бувну, хасият ккаккан дан бюхъаву. Ватан дуручлачисса, тарихийсса геройнал характеристика дулун бюхъан. «Ватан» т1исса мукъул мяъна дурч1ин. Дуллалисса давриву инсаннал хасият ч1алач1аву: цала хасиятравусса диялдакъашивуртту духлаган дан бюхъаву, мяърипат дуну, тарбия хьун бюхъаву.
Текстрал мурад бусаврил лич1и- лич1исса журарду лахьхьаву: щаллусса, лич1и бувсса, кут1а бувсса ( текстрал гьануми пикрирду бусаву).
Текстрал мурад щаллуну бусаву: текстрал гьанумур тема к1ул даву, текстраву агьанми махъру лич1и баву, текстран ц1а дизаву, текстрал бут1ул щаллуну мурад бусаву, текст бут1райх дач1аву, циняв бут1рал ва щала текстрал гьанумур пикри к1ул баву, циняв бут1ран ва щалла текстран ц1арду дизаву, текстрал план даву: кут1а предложениярттайну, суаллайну, щаллусса бусай предложениярттайну.
Цайнува цала ккаккан бувсса бут1ул лич1и бувсса мурад бусаву: произведениялул геройнал характеристика дулун ( текстрава геройная хавар сакин бан бюхъансса махъру, предложенияртту лич1и дан), даву дуллалисса ягу ци - бунугу хъанахъисса к1анттул сурат дан( текстрава даву дуллалисса к1анттул сурат ккаккан дан бюхъансса махъру, предложенияртту лич1и дан).Лич1и - лич1исса произведениярттавасса эпизодру бут1райх дач1ин ва, гай цач1у дирхьуну, гивусса геройтурал т1уллах, хъанахъисса иширттах бурувгун, ххал дан.
Лахьхьин буллалисса ва научно-популярныйсса текстирдащалсса даву.
Произведениялул ц1а дурч1аву, ганил мурад ва ц1а цач1у дирхьуну, ххал даву. Лахьхьин буллалисса ва научно - популярныйсса текстирдал лялич1ишиву к1ул даву (ссая - бунугу бусаву). Текстрал гьанумур пикри к1ул баву. Текст бут1райх дач1аву. Микротемарду к1ул даву. Гьануми махъру к1ул баву. Текстрал схема, модель. Гьануми мукъурттийн, схемалуйн, модельдануйн бувну, текстрал мурад бусаву. Текстрал мурад щаллуну бусаву. Текстрал мурад кут1а бувну бусаву( текстрал мурадрава агьанмур лич1и баву).
Гъалгъа баву (гъалгъа баврил магьиршиву)
Диалог гъалгъалул форма х1исаврай бувч1уну бик1аву. Диалограл формалий гъалгъа баврил лялич1ишивуртту: суаллу бувч1аву, гайннун жавабру дулун бюхъаву, цайнува цала текстрайн бувну, суаллу буллан бюхъаву; гъалгъат1иманал ихтилат бялич1ин къабувну, ссал - бунугу ялув цала пикри бусан к1улну бик1ан. Классрал кьат1ув буллалисса ихтилатраву гъалгъалул этикетрал кьараллу ишла даву.
Монолог гъалгъалул форма х1исаврай ишла даву. Текстрал гьанумур пикри бусласимуниву ккаккан баву. Магьир литературалул произведение бувккуну махъ, оьрмулуву хьунабавкьумунил, ссал - бунугу асар биян бувмур хавардануву ккаккан баву ( ссал-дунугу сурат даву, ссая- бунугу бусаву, ссал-бунугу ялув цала пикри бусаву). Цала бусант1имунил план сакин даву. Монолограл формалий буллалисса гъалгъалуву аьркинсса мазрал пасих1шиврул ярагъ( синонимру, антонимру, лащан баву) лич1и бувну, гай ишла бан бюхъаву.
Произведение бувккуну махъ, дак1нихсса сочинение чичаву. Суратирттайн ягу ккаккан дурсса темалийн бувну, ч1ивисса хавар сакин баву.
Чичру (чичрулийнусса гъалгъа баврил магьиршиву)
Чичрулийнусса гъалгъалул кьараллу: мурадрац1ун дакьлакьисса ц1а дизаву ( тема, ци - бунугу хъанахъисса к1ану, геройтурал характеристика ккаккан даву); чичрулийнусса гъалгъалуву: мини-сочинениярттаву (бусласисса, ссал-дунугу сурат дуллалисса, ссал - бунугу ялув цала пикри бусласисса), дуллусса темалийн бувну, хавар сакин буллалийни, отзывраву мазрал пасих1шиврул ярагъ( синонимру, антонимру, лащан баву) ишла баву.
Оьрч1ал дуккин ккаккан дурсса литература
Оьрч1ал классраву ккалан аьркинссар гьарца журалул произведенияртту: халкьуннал дак1нихсса творчествалул произведенияртту
( магьри, баснярду, учалартту, балайрду), лакрал, дагъусттаннал, оьруснал чичултрал произведенияртту. Ми произведенияртту булун аьркинссар гьарца классран цанна хас дурсса темарду х1исавравун ларсун.
1- мур класс
Буккаврил тематика
Инт най дур. Интнихасса назмурду, хаварду. Интту т1абиаьтраву хъанахъисса дахханашивурттая, интнил давурттая, инттусса инсантурал оьрмулуя чивчусса хаварду, назмурду, учалартту.
Ттул кулпат. Кулпатрая чивчусса хаварду ва назмурду. Кулпатраву нитти-буттал бугьлагьисса к1анттуясса, гайннал х1урмат бан аьркиншиврия. Кулпатравусса арарду ккаккан дуллалисса хаварду, назмурду, учалартту.
Ттул дустал. Дусшиврухасса, дустураха чивчусса хаварду, назмурду, учалартту. Дусшиврул инсаннал оьрмулуву бугьлагьисса к1ану.
Х1айвант. Ч1елмулт. Х1айвантрал инсаннал оьрмулуву бугьлагьисса к1ану ккаккан буллалисса хаварду ва назмурду.
Ич1аллил ва вах1шисса х1айвантрал оьрмулун хас бувсса хаварду ва назмурду.
Ч1елмултрал инсаннал оьрмулуву бугьлагьисса к1ану ккаккан буллалисса хаварду ва назмурду.
Лакрал халкьуннал магьри. Халкьуннал дак1нихсса творчествалул произведениярттащал: магьращал к1ул баву. Миннуву инсантурал яла ххуйми хасиятру ккаккан даву: ниттихсса, Ватандалухсса ччаву, хъиншиву, намус, аькьлу, гьунар бушиву.
2- мур классраву дулун ккаккан дуллалиссар лув ккаккан дурсса литературалул тематика:
Щюлли гъи дак1нин дутлай. Гъинтнихасса хаварду, назмурду, учалартту, ссигъри. Гъинтнил т1абиаьтрал х1акъиравусса, ганил ххуйшивриясса хаварду, назмурду. Инсантурал гъинттулсса давуртту. Оьрч1ал гъинттулсса давуртту, дялахъру, бигьалагаву.
Мусил ссут. Ссуттилсса т1абиаьтрал ва зах1матрал суратру чичултрал произведениярттаву. Мусил ссутнихасса, ч1алсса ссутнихасса назмурду, учалартту. Ссуттилсса халкьуннал оьрмулуя, давурттая чивчусса произведенияртту.
Х1айвант жула дусталли. Вах1шисса ва ич1аллил х1айвантран, инсантурал гайннуха аякьа дуллалаврин хас бувсса хаварду, назмурду, магьри, ссигъри. Инсантурал ва х1айвантрал дянивсса ара. Х1айвантрал шинал лич1и-лич1исса ч1умалсса оьрму.
Даву хъуннасса ххаришивур. Зах1мат баврил агьамшиву ккаккан дуллалисса, зах1мат ххирашиврия чивчусса хаварду, назмурду ва учалартту. Лич1и-лич1исса пишарттая бусласисса хаварду, назмурду.
Кулпатраву. Кулпатрая чивчусса хаварду ва назмурду.
Кулпатраву нитти-буттал бугьлагьисса к1анттуясса, гайннал х1урмат бан аьркиншиврия. Кулпатравусса арарду ккаккан дуллалисса хаварду, назмурду, учалартту.
Кьуру к1интнил увинтру. К1интнихасса, к1инттулсса т1абиаьтрая, инсантурал дайсса давурттая, оьрч1ал к1инттулсса дялахърурдаясса хаварду, назмурду, магьри, учалартту ва ссигъри.
Инсантурал дянивсса дусшиву. Инсантурал дусшивруя, куннал куннащалсса арарду ккаккан дуллалисса хаварду, назмурду. Дусшиврул агьамшиву, дусшиву дан к1улшиву ккаккан буллалисса хаварду, назмурду ва учалартту.
Халкьуннал дак1нихсса творчество. Халкьуннал дак1нихсса творчествалул произведениярттащал: магьращал, учаларттащал, ссигъращал к1ул баву. Миннуву инсантурал яла ххуйми хасиятру ккаккан даву: ниттихсса, Ватандалухсса ччаву, хъиншиву, намус, аькьлу, гьунар бушиву.
Жула Ватан. Жула Республикалуя, ганил ляличIишиврия, ххуйшиврия бусласисса хаварду, назмурду.
Лакку кIанттуха, Ватандалухасса, халкьуннаха чивчусса хаварду, назмурду, учалартту.
Инт най дур. Интнил тIабиаьтрал ххуйшиву, ляличIишиву ккаккан дуллалисса хаварду, назмурду.
Инттусса инсантурал захIматрал суратру, хIайвантрал оьрмулуясса хаварду, назмурду, учалартту, ссигъри ва м. ц.
Ххувшаврил кьини. Буттал к1анттул ц1анийсса Хъунмасса дяъвилул ч1умал халкьуннал фронтрай ва къинттулух бувсса гьунардаясса хаварду, назмурду. Ххувшаврил кьинилул агьамшиву ккаккан дуллалисса хаварду, назмурду, учалартту. Ватан дуруччаврин хас бувсса хаварду, назмурду, учалартту. Миллатрал вирттавраясса хаварду, назмурду.
3- мур классраву лахьхьин ккаккан буллалиссар лув ккаккан дурсса тематикалул произведенияртту:
Щюлли гъинтнихь барчаллагь т1ий. Гъинтнихасса хаварду, назмурду, учалартту, ссигъри. Гъинтнил т1абиаьтрал х1акъиравусса, ганил ххуйшивриясса хаварду, назмурду. Инсантурал гъинттулсса давуртту. Оьрч1ал гъинттулсса давуртту, дялахъру, бигьалагаву.
Буллугъ ссут. Ссуттилсса т1абиаьтрал ва зах1матрал суратру чичултрал произведениярттаву. Мусил ссутнихасса, ч1алсса ссутнихасса назмурду, учалартту. Ссуттилсса халкьуннал оьрмулуя, давурттая чивчусса произведенияртту.
Т1абиаьт дуруччаву - Ватан дуруччавур. ХIайвантрал, ххяххиярттал, цала улклуйсса тIабиаьтрал, га ядаврил иширттал чулухуннай инсантурал дуллалисса аякьалул хIакъиравусса хаварду ва назмурду. ТIабиаьт дуруччаврил агьамшиву, ганил инсаннал чурххайн, цIуллу-сагъшиврийн биян буллайсса асардая бусласисса хаварду, назмурду, учалартту.
Оьрч1ал оьрму ва ишру. Кулпатрая, школалийсса оьрчIал оьрмулуя бусласисса хаварду ва назмурду. Кулпатравусса инсантурал, дуклаки оьрчIал куннал куннащалсса арарду.
Дуклаки оьрч1ал оьрмулун, давурттан хас бувсса хаварду, назмурду. Гайннал хасиятру, гайннал оьрмулул суратру чичултрал произведениярттаву ккаккан даву.
К1инттулсса т1абиаьтрал ва зах1матрал суратру. К1интнихасса, к1инттулсса т1абиаьтрая, инсантурал дайсса давурттая, оьрч1ал к1инттулсса дялахърурдаясса хаварду, назмурду, магьри, учалартту ва ссигъри.
Халкьуннал дак1нихсса творчество. Халкьуннал дак1нихсса творчествалул произведениярттащал: магьращал, учаларттащал, ссигъращал к1ул баву. Миннуву инсантурал яла ххуйми хасиятру ккаккан даву: ниттихсса, Ватандалухсса ччаву, хъиншиву, намус, аькьлу, гьунар бушиву.
Зах1мат ттуршамассар. Зах1мат баврил агьамшиву ккаккан дуллалисса, зах1мат ххирашиврия чивчусса хаварду, назмурду ва учалартту. Лич1и-лич1исса пишарттая бусласисса хаварду, назмурду.
Инттусса т1абиаьтрал ва инсантурал суратру .Интнил тIабиаьтрал ххуйшиву, ляличIишиву ккаккан дуллалисса хаварду, назмурду. Инттусса инсантурал захIматрал суратру, хIайвантрал оьрмулуясса хаварду, назмурду, учалартту, ссигъри ва м. ц.
Дакьаврихлу ва дусшиврухлу. Дакьаврил агьамшиву ккаккан дуллалисса хаварду, назмурду, учалартту ва ссигъри.
Инсантурал куннал куннащалсса дусшиву, ганил агьамшиву ккаккан дуллалисса произведенияртту, учалартту ва ссигъри.
Инсантурал дянивсса дусшиву.
Ц1уллу хьу, ххира Ватан. Ватандалухасса, халкьуннаха чивчусса хаварду, назмурду, учалартту ва ссигъри.
4-мур классраву лахьхьин ккаккан буллалиссар лув ккаккан дурсса тематикалул произведенияртту:
Гъинтнихь барчаллагь т1ий… Гъинтнихасса хаварду, назмурду, учалартту, ссигъри. Гъинтнил т1абиаьтрал х1акъиравусса, ганил ххуйшивриясса хаварду, назмурду. Инсантурал гъинттулсса давуртту. Оьрч1ал гъинттулсса давуртту, дялахъру, бигьалагаву.
Мусил ссут. Ссуттилсса т1абиаьтрал ва зах1матрал суратру чичултрал произведениярттаву. Мусил ссутнихасса, ч1алсса ссутнихасса назмурду, учалартту. Ссуттилсса халкьуннал оьрмулуя, давурттая чивчусса произведенияртту.
Х1айвант жула дусталли. Вах1шисса ва ич1аллил х1айвантран, инсантурал гайннуха аякьа дуллалаврин хас бувсса хаварду, назмурду, магьри, ссигъри. Инсантурал ва х1айвантрал дянивсса ара. Х1айвантрал шинал лич1и-лич1исса ч1умалсса оьрму.
К1и дурк1унни. К1интнихасса, к1инттулсса т1абиаьтрая, инсантурал дайсса давурттая, оьрч1ал к1инттулсса дялахърурдаясса хаварду, назмурду, магьри, учалартту ва ссигъри.
Халкьуннал дак1нихсса творчество. Халкьуннал дак1нихсса творчествалул произведениярттащал: магьращал, учаларттащал, ссигъращал к1ул баву. Миннуву инсантурал яла ххуйми хасиятру ккаккан даву: ниттихсса, Ватандалухсса ччаву, хъиншиву, намус, аькьлу, гьунар бушиву.
Т1абиаьт дуруччаву - Ватан дуруччавур. ХIайвантрал, ххяххиярттал, цала улклуйсса тIабиаьтрал, га ядаврил иширттал чулухуннай инсантурал дуллалисса аякьалул хIакъиравусса хаварду ва назмурду. ТIабиаьт дуруччаврил агьамшиву, ганил инсаннал чурххайн, цIуллу-сагъшиврийн биян буллайсса асардая бусласисса хаварду, назмурду, учалартту.
Дагъусттан - зунттал билаят. Жула Республикалуя, ганил ляличIишиврия, ххуйшиврия бусласисса хаварду, назмурду. Ватандалуха, халкьуннаха чивчусса хаварду, назмурду, учалартту.
Агь, ттул буттал к1ануй, Лакку билаят! Лакрал миллатрал буттал к1анттун, Лакку билаятран хас бувсса хаварду, назмурду. Гьарца инсаннан цала Ватан ххирашиву ккаккан буллалисса хаварду, назмурду, учалартту.
Лакрал миллатрал ххаллилсса арсру. Лакрал миллатрал язими инсантурая, гайннал давурттая ва гьунардая чивчусса хаварду, назмурду.
Виричушиврун хас бувсса учалартту.
Инт дурк1унни. Интнил тIабиаьтрал ххуйшиву, ляличIишиву ккаккан дуллалисса хаварду, назмурду. Инттусса инсантурал захIматрал суратру, хIайвантрал оьрмулуясса хаварду, назмурду, учалартту, ссигъри ва м. ц.
Классрал кьатIувсса буккаву
Байбихьулул школалул хьхьич1 бивхьусса оьрч1ан к1улшиву дулаврил ва гай тарбия баврил масъала бак1райн буккан баврил иширан классрал кьат1увсса буккаврихь хъунмасса бияла буссар.
Классрал кьат1увсса буккаврил лув ккаккан бувсса мурадру щаллу байссар: оьрч1ал луттирду буккаврий каялувшиву даву, оьрч1ру буккин лайкьсса луттирдащал, автортуращал дус баву; гайннавун луттирду буклансса гъира бутаву; классраву ларсъсса к1улшиву гьарта ва курт1 даву; оьрч1ан луттираву аьркинсса материал ва библиотекалий аьркинсса лу лякъин лахьхьин баву; луттирду буккаврил вардишру магьир даву; оьрч1ал за к1ул баврил чулухунмайсса бажар итххяххан баву; гайннал элмулул ва эстетикалул чулухунмайсса гьунарду магьир баву.
Классрал кьат1увсса буккаврил гьанумур принципну классравусса буккаврищалсса дах1аву хъанахъиссар.
Классрал кьат1увсса буккаврий каялувшиву ганин хас дурсса дарсирдайхч1ин дайссар. Классрал кьат1увсса буккаврин гьарца четвертьрай мукь - мукьра ссят ккаккан дурну дуссар. Оьрч1авун луттирах шавкь рутаврин, гайннаву эстетикалул чулухунмайсса гъира багьаврин ва за лахьхьаврин т1айла дурну дуссар луттиращал классрал кьат1ув дуллалисса давуртту: утренникру, луттирду буккултрал конференциярду, викторинарду, выставкарду ва м. ц.
Байбихьулул классирттаву дуклакисса оьрч1ал цала дуккайсса литература хъанахъиссар: магьри, назмурду, хаварду, оьрч1ан бувч1инну чивчусса элмийсса хаварду ва статьярду, «ЧIавалачин» журналдануя ва «Илчи» кказитрайсса оьрчIансса «ЧIимучIали» тIисса лажиндараясса назмурду, хаварду, магьри.
Оьрч1ал классрал кьат1увсса буккаврил ялув бац1айссар буккаврил дарсирай бакъассагу, оьрч1ащал цаща - цащала ихтилат буллайгу, библиотекалийсса карточкарду, бувккумунил х1акъираву оьрч1ал дурсса чичрурду ххал дуллайгу.
2 класс
Буккаврил дарсирдай хьусса бувккумунил гьанусса мурад бувч1аврил чулухуннайсса вардишру магьир дуллалаву.
Лу буккаврил чулухуннайсса к1улшиву магьир даву, цанма ч1явуну хьунабакьайсса оьрч1ансса произведенияртту чичайсса шаэртурал, чичултрал фамилияртту к1улну дик1аву, цанма ххуй бивзсса цаппара луттирдал ц1арду ва гайннул автортурал фамилияртту к1улну дик1аву.
Луттирал гьанусса бут1ри (мужаллат, ч1ап1и, лажин) к1улну бик1аву. Букланнинма ц1усса луттирал авторнал фамилия, произведениялул ц1а к1ул дан бюхъаву. Сурат ххал дурну, луттираву ссая гъалгъа т1ий буссарив к1ул бан бюхъаву. Буккаврил гигиеналул ва луттиращалсса даврил правиларду к1улну дик1аву.
3 класс
Буккаврил темарду. Жула билаятрая, т1абиаьтрая, зах1матрая, оьрч1ал дялахърурдая чивчусса хъуни бакъасса произведенияртту; магьри, баснярду, халкьуннал балайрду.
Классрал кьат1увсса буккаву, мунинма т1ий бувсса луттирах урувгун, учительнал балжи дайссар. Шинал ахирданин оьрч1ру цаппара оьрч1анма куну чивчусса луттирдащал дусну бик1ан аьркинссар.
Классрал кьат1увсса буккаврил оьрч1ан классраву лавхьхьумур ц1акь бан кумаг бан аьркинссар(хьусса иширттан, гьуртту хъанахъиминнал т1уллан т1айласса кьимат бищун, гайннул чулухунмайсса цала пикри бусан).
Учительнал ккаккан дурсса темалийн бувну, аьркинсса лу яла бугьан(18-20 лаж. ).Учитель ялув къаавц1уну унува цайнува цала (нюжмардий 2-3 лажин)ц1усса произведение буккин; чичул 2-3 лу к1улну бик1ан.
Оьрч1ан к1улну бик1ан аьркинссар луттирал бут1ран ц1арду (титульный лист ягу титул, луттирал оглавление, хьхьич1махъ), авторнаясса махъ, луттирая гьануми к1антту карточкалий чичин.
4 класс
Дуклаки оьрчIал луттирду буккаврих гъира хъиннува лавай баву. Инсаннал ххуйми хасиятру ккаккан дуллалисса, жула оьрму яргну чIалачIи буллалисса магьри, шеърирду, хаварду цайнува цала буккаву. Ц1усса автортуращал к1ул шаву.
Оьрч1анма т1ий чивчусса луттирдал библиография к1ул даву.
Лакрал ва Дагъусттаннал чичултран оьрчIан тIий чивчусса цаппара произведенияртту кIулну бикIаву.
Цала бувккусса луттиран, хаварданун кьимат бищун кIулну бикIаву. Букъавккусса луттирал хьхьич1мукъух ягу махъмукъух, суратирттах урувгун, ганил аьмсса мурад к1ул бан бюхъаву.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 |
Проекты по теме:
Основные порталы (построено редакторами)





