Лакку мазрал ва литературийсса буккаврил байбихьулул классирттансса к1улшиву дулаврил программарду(1-4 классру) (стр. 1 )

ФГОС

Министерство образования и науки Республики Дагестан

Дагестанский научно-исследовательский институт педагогики

им. -Годи

Сектор родных языков

Лакку мазрал ва литературийсса буккаврил байбихьулул классирттансса к1улшиву дулаврил программарду(1-4 классру)

Махачкала-2015

Предметру	классру
нюжмардийсса ссятру
Ниттил маз	I	II	III	IV
5	2	2	2
Литературийсса буккаву		3	3	3
Циняр	5	5	5	5

Вив бумур

Лакку мазрал программа

Бувч1ин бай чичру --------------------------------------------------------------------4

Курсирал аьмсса характеристика---------------------------------------------------6 Учебный пландалуву лакку мазрал предметрал бугьлагьисса к1ану-----13

Байбихьулул школа къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ал ккаккан дан аьркинсса результатру -------------------------------------------------------------13

Курсирал мурад-------------------------------------------------------------------------16

1 класс------------------------------------------------------------------------------------22

2 класс------------------------------------------------------------------------------------26

3 класс-------------------------------------------------------------------------------------31

4 класс------------------------------------------------------------------------------------36

«Лакку мазрал» дарсирдал махъ дуллан ккаккан дурсса даву----------41

Литературийсса буккаврил программа ------------------------------------- 43

Бувч1ин бай чичру --------------------------------------------------------------------43

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

«Литературийсса буккаву» т1исса предметрал аьмсса характеристика—46

Учебный пландалуву «Литературийсса буккаву» т1исса предметрал бугьлагьисса к1ану----------------------------------------------------------------------- 53

Байбихьулул школа къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ал ккаккан дан аьркинсса результатру ------------------------------------------------------------------ 56

Курсирал мурад----------------------------------------------------------------------------56

Классрал кьатIувсса буккаву------------------------------------------------------------66

Тематический планирование ----------------------------------------------------- 72

Бувч1ин бай чичру

Байбихьулул классирттал дулайсса к1улшиву хъанахъиссар дянивмур даражалул школалул к1улшиву ласаврил системалул яла агьанмур, яла чара бакъамур бут1ану, цанчирча аьмсса дянивмур к1улшиву ласаврил гьануну байбихьулул школалул дулайсса к1улшиву хъанай дуну т1ий.

Ц1усса х1укуматрал байбихьулул классирттансса стандартирттал хъунмур мурад оьрч1ру гьарца чулуха итххяххан бансса гьану бизаву, ц1анасса ч1умул т1алавшиннардац1ун бавкьуну ялун нанисса ник тарбия даву, лич1и-лич1исса миллатирттал оьрч1ру куннащал кув бавкьуну, куннал х1урмат кув буллай, ялапар хьун лахьхьин баву хъанахъиссар. Гиву хъуннасса къулагъас оьрч1ан цала ниттил маз, миллатрал аьдатру лахьхьин даврих дурну дур.

Лакрал школарттай байбихьулул классирттаву оьрч1ан к1улшиву дулаврил ишираву ца агьамсса к1ану лакку мазрал бугьлагьиссар. Миву хьхьич1ра - хьхьич1сса к1улшиву лакку мазрайри ласайсса, мунихлуну лакку маз ххуйну к1улну бик1ан аьркинссар. Му зат х1исавравун ларсъссар ва программа сакин дуллалийни.

Программалул цинярдагу разделлу цач1ун дуллалисса ца гьанусса принцип гъалгъа магьир баву хъанахъиссар. Ванилгу байбихьулул классирттаву лахьхьайсса щала лакку мазрал курс иширайнусса курсирайн к1урабаен буллалиссар. Байбихьулул классирттал курс V - IX классирттаву лахьхьайсса лакку мазрал курсирал ца бут1ану хъанахъиссар. Ми к1ивагу курсирал дянив ц1акьсса дах1аву дик1ан аьркинссар.

Лакку мазрал курсирал гьанусса мурадну хъанахъиссар: оьрч1ан литературийсса мазрай к1улши дуну, анаварну ва бюхханну, гъалат1 бакъа буккин, чичин ва гъалгъа т1ун лахьхьин баву, оьрч1ал гъалгъа магьир баву, гайннаву за лахьхьаврил чулухунмайсса бюхъу - тяхъа хьун баву, оьрч1ан мазрал гьанусса элементру бувч1иншиврул, гайннавун мазрал чулухунмайсса гъира багьаншиврул, мазрая хьхьич1ра - хьхьич1сса к1улшиву дулаву, оьрч1аву, цала оьрмулун лавхьхьуну, мазрал кьараллу (дак1них ва чичрулий) лахьхьинсса бюхъу - тяхъа хьун бан кумаг баву.

Программа сакин дуллалийни гьануну ларсъссар «Федеральный государственный образовательный стандарт начального общего образования» ва «Лакку мазрал ва литературийсса буккаврил байбихьулул классирттансса программарду» ( Мах1ачкала, 2009).

Байбихьулул классирттаву оьрч1ал грамматикалуя ласайссар лавайми классирттаву лахьлахьисса содержаниялуц1ун ц1акьну дарх1усса ца балжисса к1улшиву. Грамматика ва чичрулул кьяйдарду лахьлахьисса байбихьулул курсиравун лавайми классирттаву грамматикалул ва чичрулул кьяйдардал курс ххуйну лахьхьиншиврул чара бакъа аьркинсса материал дуртун дуссар.

Байбихьулул школалий лахьлахьисса предметирттаву «Лакку мазрал» к1ива агьамсса мурад щаллу буллалиссар:

1) познавательныйсса ( дуклаки оьрч1ру мазрал элмулущал к1ул баву ва гайннал логический пикри баву х1асул хьун даву)

2) социокультурныйсса (дуклаки оьрч1ал гъалгъа баврил компетенция х1асул хьун баву: дак1нихсса ва чичрулийнусса гъалгъа магьир баву, монолограл ва диалограл формалийсса гъалгъа магьир баву ва мукунма инсаннал аьмсса культуралул показательну хъанахъисса грамотныйсса, гъалат1ру бакъасса чичрулул вардишру хьун даву).

Ц1анасса ч1умал лакку маз лахьхьаву - му дуклаки оьрч1ру мазрал системалущал ва ганивусса правиларттащал к1ул баврийну, гъалгъалул бюхъурду ва вардишру хьун баврийну щаллу къашайссар. Ва предметрал хъинну хъуннасса агьамшиву дуссар дуклаки оьрч1ал мировоззрения хьун давриву, гайннан дуклан лахьхьин баврил гьану бизавриву, аькьлу - к1улши хьун давриву ва оьрч1ру адав - инсапрал чулуха тарбия бавриву.

Ва предметрал лялич1ишиву хъанахъиссар ганил ц1акьну литературийсса буккаврищалсса дах1аву, вай к1иннилагу «Филология» т1исса предметный областьравун бухлахисса агьанми масъалартту щаллу буллалиссар. Гивун бухлахиссар:

- дуклаки оьрч1аву Аьрасат ч1явусса мазру бусса, амма цашиву дусса х1укумат душиву, маз - му миллатрал яла агьанмур лишан душиву бувч1ин баву;

- дак1нихсса ва чичрулийнусса диалограл ва монолограл формардайсса гъалгъа магьир баву;

- гъалгъа баврил бюхъурду хьун баву;

- дуклаки оьрч1аву адав - инсап, ххуймур бувч1айсса асарду хьун баву;

- дуклаки оьрч1аву ци-дунугу дуллансса бюхъурду хьун баву.

Курсирал аьмсса характеристика

Лакку мазрал курсирал лялич1ишивуну хъанахъиссар аьмсса литературийсса буккаврищал арх1ал гъалгъа баврил ва за к1ул баврил гьану бушиву. Гивун лакку маз лахьхьаврил шанна аспект духлахиссар: мазрал система, гъалгъа баву ва литературийсса текст.

Курсирал программалул байбихьулул школалий аьмну лакку маз лахьхьаву шанна принципрайн чул бивщуну дайссар:

1) гъалгъа баврил;

2) за к1ул баврил;

3) дуклаки оьрч1ал творчески активность ва гьарца оьрч1айн хъарсса дуккаву.

Гъалгъа баврил принципрал бувч1ин буллалиссар мазрал яла агьанмур функция гъалгъа баврил ярагъну бик1аву хъанахъишиву:

гъалгъалул тагьар х1исавравун ларсун, гъалгъа буллан лахьхьаву х1асул дан (гъалгъалул мурад бувч1ин, гъалгъалул тагьарданух урувгун, цала гъалгъа баххана ва бакьин бан, ганил ялув къулагъас дан);

гъалгъа баврил лич1и-лич1исса системарттащал к1ул баву

( дак1нихсса ва чичрулийнусса);

текст - му гъалгъа буллай хьумур, ганил дузрайн дурксса ахир душиврущал к1ул баву;

дуклаки оьрч1ан цанма лич1и - лич1исса журалул текстру (иширал чагъарду, магьир литературалувун духхайсса назмурду, хаварду, магьри ляхъан буллан, научно - популярныйсса текстру) сакин дуллансса гъира багьан баву;

учительнал дуклаки оьрч1ащал ягу дуклаки оьрч1ал куннал куннащал диалограл формалий, гъалгъалуву ишла байсса махъругу ишла бувну, куннащал кув х1урмат буну, куннан кув бувч1лай, адав - инсапрай гъалгъа баву ва куннащал кув арх1ал зунсса, гъалгъа т1унсса гъира бик1аву.

За к1ул баврил принципрал ккаккан байссар мазрайхч1ин, мукъуйхч1ин инсаннал дуллалимур, дуниял к1ул дайшиву.

Дуклаки оьрч1ал творчески активность ва гьарца оьрч1айн хъарсса дуккаврил принципрал оьрч1ан дуккаврихсса ва за лахьхьаврихсса гъира багьан байссар.

Гайннан к1улшиву ласун лахьхьин баву.

Жула культуралул аьдатирттайн чул бивщуну, дуклаки оьрч1ал адав - инсапрайсса т1ул - т1абиаьт хьун даву ва ч1унарх1ал оьрч1ащал ва бугьарасса инсантуращал гъалгъа буллан лахьхьаву.

Лакку маз лахьхьаву, буккин - чичин лахьхьин баврия байбивхьуну, дайдишайссар. Хъунмур къулагъас га ч1умал оьрч1ан буккин ва чичин лахьхьин бан дайссар, гайннущалва арх1ал вич1и дишаврил ва гъалгъа баврил бюхъурдугу магьир байссар.

Байбихьулул классирттал оьрч1ру дус шайссар: мукъул фонетикийсса сакиншиннаращал; махъру слогирттайх ва бут1райх (морфемарттайх) бач1аврищал; гъалгъалул бут1ращал ва гьануми формардащал; предложениялул журардащал; предложениялул члентращал; чичрулул кьяйдардал правилардащал. Ца агьамсса к1ану оьрч1ру мукъул лексикийсса мяъналущал, ч1яру мяънарду ду мукъурттищал ва синонимикалущал иширайну дус баврил бугьлагьиссар.

Байбихьулул классирттал грамматикалул ва чичрулул кьяйдардал курсирал гьанусса разделълуну хъанахъиссар: «Ч1урду ва х1арпру», «Махъ», «Предложение», «Махъру кунниц1ун кув бавх1усса гъалгъа», «Марц1ну чичаву».

Программалуву оьрч1ал лахьхьин аьркинсса грамматикалул, орфографиялул ва пунктуациялул вардиширттая биялну бувсун буссар. Иширайнусса вардиширттан программалул хъуннасса агьамшиву дуллалиссар, цанчирча оьрч1ан курт1сса к1улшиву дулаву, кьянкьасса вардишру шаву - му программалул гьанусса мурадри.

«Ч1урду ва х1арпру». Ч1урдая ва х1арпирдая гьанусса к1улшиву ласайссар дуклаки оьрч1ал «Букварь» лахьлахьисса ч1умал бик1у, чичрулул кьяйдардал дарсирдай бик1у.

К1айннал лахьхьин аьркинссар т1ивт1у ва лавкьу ч1урдая ва х1арпирдая, к1илийнусса х1арпирдая, мукъурттиву аь, оь, э, я, ю, е, ё х1арпру чичаврия, х1арпру х1 ва гь ва миннуч1а т1ивт1у ч1урду чичавриясса сведенияртту. Программалуву ккаккан бувну буссар гуж бусса лавкьу ч1урду (кк, сс, тт, хх, хьхь, пп, цц, къ, щ) гуж бакъами лавкьу ч1урдая лич1и баву.

Схемарттайн чул бивщуну, дуклаки оьрч1ан ч1урдал ва х1арпирдал анализ дан лахьхьин байссар.

«Махъ». Программалий махъ лексикалул ва грамматикалул чулуха бувч1ин буллай буссар. Ганил хъуннасса къулагъас мукъурттищалсса давурттах дуллалиссар. Грамматика ва чичрулул кьяйдарду лахьлахьийни, произведенияртту ккалаккийни, оьрч1ан х1исав шайссар мукъурттил затру ягу хъанахъисса ишру ккаккан байшиву, гайннул мяъна душиву. Лич1и-лич1исса предложениярттаву, гъалгъалуву, мукъурттил мяънарду даххана шайшиву, махъру мяъналул чулуха гъансса ягу къаршисса бик1айшиву.

Мукъул грамматикийсса мяъна к1ул шайссар мукъул бут1ри (мархха, суффикс, дайлит1у) лахьлахьийни.

«Мукъул бут1ри» т1исса тема 3 классраву лахьхьайссар. Мукъул бут1ри лахьхьаврил гьанулий, гъансса (ца мархлуя хьусса) махъру лич1и буллалисса даврил мадарасса к1ану бугьлагьиссар. Микку дуклаки оьрч1ан к1ул шайссар мукъурттил дянив дах1аву душиву, гай кунния кув сакин шайшиву, гъалгъалул бут1рал дянивсса лащаву ва лич1ишиву дурч1ин кумаг байшиву. Мархха, суффикс, дайлит1у лич1и даврил, мархри цач1у бишаврил гай чичайсса куц дак1ний лич1ан кумаг бант1иссар.

4 классраву «Мукъул бут1ри» лахьхьин т1айланма ккаккан бувну бакъахьурчагу, 2-3 классирттаву ларсъсса га темалиясса к1улшиву ва вардишру гьарта ва курт1 дуллан аьркинссар. Ва куццуй, мукъул бут1раясса давуртту цинявппагу классирттаву дайссар. К1а тема ххуйну к1улну духьурча, оьрч1ан «Гъалгъалул бут1ри» т1исса тема лахьхьингу хъунмасса кумаг хьунт1иссар. Тема лахьхьинсса х1адуршинна дайдишайссар 1 классравура, оьрч1ру дус шайссар цу? ци? цукунсса? т1исса суаллан жаваб дулайсса мукъурттищал, ванищала арх1ал – затирттан, хасиятирттан ва давурттан ц1арду т1исса терминнащал. Укунсса терминну загьир шайссар оьрч1ал лич1и-лич1исса затру журардайх дач1лач1исса давуртту дуллалийни ва гай журардан жям бай махъру ляхълай, 2 классраву затру (предмет, хасият, даву) т1исса дурч1алалийн ва терминдалийн буч1айссар, мукунма «существительное», «прилагательное», «глагол» т1исса терминнащал, хасъсса ц1анинк1анайминнущал дус шайссар, гай т1айлану чичин лахьхьайссар.

3 классраву дуклаки оьрч1ру мадара гьартану баххана шайми гъалгъалул бут1рал формардал цаппара хасиятирттащал дус байссар.

Существительнирал затру ккаккан дайссар, аьдадирттайх, падежирттайх баххана шайссар; прилагательнирал затрал хасият ккаккан дайссар, существительниращал бусса ч1умал аьдадирттайх ва падежирттайх баххана къашайссар; глаголданул даву ккаккан дайссар ва ч1уннайх баххана шайссар ва м. ц.

4 классраву существительнирая, прилагательнирая, глаголданиясса к1улшиву тикрал ва курт1 даврищал, гайннул цаймигу хасиятирттащал дус шайссар.

Гъалгъалул бут1ри лахьлахьийни циняв классирттаву мукъурттищалсса давуртту дайссар (мяъна дурч1ин даврил, махъ т1айлану ишла баврил чулухуннай).

Лакрал школарттай байбихьулул школа къуртал буллалисса оьрч1ан синтаксисраясса к1улшиву дуллай бур «Предложение» т1исса раздел лахьлахьийни мукьвагу (1-4) классраву, му к1улшивугу дур:

1) предложениярттал журарду (бусай, ц1уххай, буюр бай ва оьвчай), мукунна простойсса предложение;

2) предложениялул члентру ( цалчинмур даражалул - подлежащее, сказуемое; к1илчинмур даражалул - ц1а къакуну);

3) предложениялувусса мукъурттил дянивсса дах1аву, предложениялувусса бавх1умукъурттия.

4) сложный предложениялия аьмсса к1улшиву дулайссар. Укунсса к1улшиву дуклаки оьрч1ал ласайссар чан-чанну т1ий, мукьрагу шинал мутталий.

1 классравува «Букварь» лавхьхьукун, дуклаки оьрч1ру лахьлан бик1айссар аьркинсса к1анай ч1у лагь-лахъ буллан, предложениялул ахирданий чичрулул лишанну дишин. Вава ч1умал гайннал лахьхьайссар предложениялул бак1рай хъунмур х1арп дишин. Инсантурал ц1ардал, фамилиярттал бак1рай хъун х1арп дишин.

1 классраву оьрч1ан ц1уххаврил ва оьвчаврил лишанну к1ул шайссар. Буккаврил дарсирдай хьуннав, мазрал дарсирай хьуннав предложениялуву щия ягу ссая гъалгъа т1ий буссарив ккаккан буллалисса махъру лич1и буллан лахьхьайссар.

2 классраву дуклаки оьрч1ру синонимирттащал ва антонимирттащал к1ул шайссар, гъалгъалул бут1ри (существительное, глагол, прилагательное ва ц1анинк1анаймур) лахьхьин ккаккан буллалиссар.

3 классраву 2 классраву лавхьхьумур курт1 ва гьарта байссар. Му бакъассагу дуклаки оьрч1ан к1улну бик1ан аьркинссар подлежащее, сказуемое, предложениялул цалчинмур даражалул члентру, предложениялул к1илчинмур даражалул члентру (гайннун ц1арду къакуну).

4 классраву дуклаки оьрч1ан лахьхьайссар ца журалул члентру бусса предложенияртту, жям бай махъру, ца журалул члентру кунния кув лич1и бан, миннуч1а чичрулул лишанну дишин, сложный предложениялуя аьмсса к1улшиву дулайссар.

Байбихьулул классирттаву лахьхьайсса цинярдагу морфологиялул темарду лахьхьайссар синтаксисрал гьанулий, яни синтаксис ва морфология цанниц1ун ца дарх1уну, цаннил ца дурч1ин дуллай, цанчирча жула гъалгъа предложениярттая ва бавх1умукъурттия сакин хьусса буну т1ий.

Мукьвагу классраву предложениялувусса мукъурттил дах1аву ххал дуллалисса давуртту дачин дайссар. Оьрч1ан синтаксисраясса к1улшиву гьартану ва ххуйну лахьхьаврил иширан хъунмасса кумаг байссар махъру кунниц1ун кув бавх1усса гъалгъа ишла буллалийни, цала пикри дак1нихгу, чичрулийгу бусан лахьхьин булларча.

Буккаврил дарсирдай махъру кунниц1ун кув бавх1усса гъалгъа магьир баврил чулухуннайсса давурттал ккалаккисса произведениярттал формалийн ва содержаниялийн чул бишлашиссар. Грамматикалул дарсирдай т1урча, давуртту духлахиссар мазрал дарс дишаврил аьмсса системалувун. Миккугу гай дарсирдал гьанусса принципирдал цану гъалгъа магьир баву хъанахъиссар. Грамматика к1улшиврун, мазрал ва орфографиялул вардишру душиврун ккалли дан бюхъайссар, так гайннаща гай к1улшивуртту мукъурттиву, предложениярттаву, цала бусласимуниву дакъассагу, цала сакин дуллалисса текстирдаву, хавардаву, изложениярттаву ва сочинениярттаву ккаккан дан бюхъарча.

Грамматикалул программалуву хъунмурч1ин изложенияртту ва сочиненияртту дан ккаккан дуллалиссар. Буккаврил дарсирдай т1урча, хъунмурч1ин мурад бусан ккаккан буллалиссар. Амма ванил къат1ут1иссар грамматикалул дарсирай дак1нихсса давуртту дан къабуч1иссар, буккаврил дарсирай чичрулул давуртту къадаван аьркинссар т1ий. Дак1нихсса ва чичрулул давуртту кунниц1ун кув дарх1уну дуссар. Мигу, цаймигу давуртту дан бюхъант1иссар буккаврил дарсирдай хьуннав, грамматикалул дарсирай хьуннав.

Чичрулийнусса гъалгъалул чулухунмайсса бюхъурду щаллу шайссар дак1нихсса гъалгъа магьир баврил гьанулий. Чичрулул давуртту даннин хьхьич1, учитель ялув авц1уну, дак1нихсса давуртту дайссар. Чичру дулланнин хьхьич1, дак1нихсса давуртту дуллалийни, учительнаща бюхъайссар мазрал, стильданул, содержаниялул чулухуннайсса замечанияртту дан, дуклаки оьрч1ащагу цала гъалат1ру бигьану бакьин бан бюхъайссар.

Марц1ну чичаву. Марц1ну чичаврил дарсру грамматика ва чичрулул кьяйдарду лахьхьин дуллалисса дарсирдац1ун дарх1уну дишайссар.

Марц1ну чичаврил дарсирдай чичлансса махъру, предложенияртту ва текстру лич1и дуллалийни, чичрулул кьяйдардугу дак1ний дик1ан аьркинссар. Масала, хъуни х1арпру чичин лахьлахьийни инсантурал, х1айвантрал, шагьрурдал, неххардил ц1арду чичлан аьркинссар, лич1и-лич1исса х1арпру чичин лахьлахьийни программалий цала-цала классирттан лахьхьин ккаккан бувсса махъру ласун аьркинссар.

Марц1ну чичаврил дарсирдай дуллалисса т1алавшиннарду цинярдагу чичрулул дарсирдайгу даван аьркинссар.

Чичин лахьхьин баврил хъиривппа - хъиривсса мурадну хъанахъиссар оьрч1аща:

1) ч1у х1арпирайн к1урабаен бан бюхъаву;

2) х1арп, махъ, предложение т1айлану ва аьямну чичин бюхъаву, луттирай ва доскалий чивчумуних урувгун, чичин бюхъаву, чивчумур ххал бувну, гъалат1 бакьин бан бюхъаву;

3) цала пикри, цанма асар хьумур, х1исав хьумур чичин бюхъаву.

Байбихьулул классирттаву лахьхьайсса фонетикалул, грамматикалул, чичрулул кьяйдардал, гъалгъа магьир баврил программалул курсирал щаллу бан аьркинссар оьрч1ан к1улшиву дулаврил, гай тарбия баврил ва итххяххан баврил цасса масъала.

Ниттил мазрал дарсирдал хъуннасса агьамшиву дуссар дуклаки оьрч1ру тарбия бавриву: оьрч1ан адав-инсапрал чулуха тарбия дулаву, Буттал к1ану ххира шаврил чулухунмайсса асарду хьун баву.

Лакку маз - му лакрал миллатрал мазри, му Дагъусттаннайсса литературийсса мазурдивасса мазри. Лакку маз кавказуллал мазурдил тайпалувусса нах - дагъусттаннал мазурдил кьюкьлувун бухлахиссар.

Учебный пландалуву лакку мазрал предметрал бугьлагьисса к1ану

Байбихьулул школалий лакку маз лахьхьин, 1-мур дуккаврил пландалийн бувну, ккаккан дурну дур циняр 354 ссят.

1-мур классраву - 135 ссят (нюжмардий 5 ссят, 27 дуккаврил нюжмар) ккаккан дурну дуссар буккин - чичин лахьхьин баврин ва 15 ссят - лакку мазран (нюжмардий 2, 5 ссят, 6 дуккаврил нюжмар).

2- 4 классирттаву - 68 ссят ( нюжмардий к1и - к1ира ссят, 34 дуккаврил нюжмар гьарца классраву).

Байбихьулул школа къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ал ккаккан дан аьркинсса результатру

ФГОС-рай ккаккан дурну дур байбихьулул классру къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ая лич1и-лич1исса т1алавшиннарду: гьарца дуклаки оьрч1ан хасъсса, метапредметныйсса ва предмет к1улшиврул результатру.

ФГОС - райн бувну, байбихьулул школа къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ан к1улну бик1ан аьркинссар:

Гьарца дуклаки оьрч1ан хасъсса (личностьныйсса ) результатру.

1.Цува Аьрасатнал х1укуматрал инсан ушиву к1улну бик1ан, цала Ватандалухлу, Аьрасатнал халкьуннахлу, тарихрахлу пахру бан к1улшиву х1асул даву. Дуклаки оьрч1ру ч1яву миллатру бусса Аьрасатнал обществалул яла ххуймунийн чул бивщуну, инсантал ххирану ва демократикийну тарбия баву.

2.Цува дуклаки оьрч1 ушиву бувч1уну ик1аву, дуккаврихсса гъира багьаву, ганил агьамшиву бувч1аву.

3.Цама инсаннал пикрилух, чил миллатрал тарихрах ва маданиятрах х1урмат буну ургаву даву х1асул даву.

4.Цала дуллалисса даврил, цала т1уллан жаваб дулун бюхъаву.

5.Анаварну даххана хъанахъисса ва оьрму хьхьич1унмай нанисса дуниялий ялапар хьун лахьхьин бюхъаву.

6.Цайминнан хъинбала хьуну ччисса, мяърипат, инсаншиву дусса, куннан кув бувч1айсса, цайми инсантурал дак1ниймур бувч1ин бюхъайсса инсантал шаву.

7.Цаярва хъуниминнащал ва ч1унарх1ал оьрч1ащал ч1умух, тагьарданух ва к1анттух бурувгун, ихтилат бан, маз лякъин к1улну бик1ан, бяс - ччаллу къабуллай, оьрмулул лич1и-лич1исса тагьарданух бурувгун, ххуллурду ляхълан.

8.Чурххан зарал бакъа, дуллалисса давриву цукунсса - дунугу ккаккияртту хьунну зузаву.

Метапредметныйсса результатру

1. Цайнура цала гихуннайсса к1улшиву ласун бюхъаву, дуккаврихсса, за к1ул баврихсса мотивация дик1аву.

2. Лич1и-лич1исса источникирттаву информация лякъин бюхъаву: жура-журасса пособиярттаву, Интернетраву. Аьркинсса информация лякъин, бат1ан, ганил анализ дан ва га аьркинсса куццуй ишла баву.

3.Лич1и-лич1исса стильллайн дагьлагьисса текстру мяъна бувч1инсса куццуй дуккин бюхъаврил вардишру хьун дан. Буллалисса гъалгъалул мурадрах бурувгун, дак1них ва чичрулийну текстру сакин дан бюхъаву.

4.Лув ккаккан дурсса давуртту дан лахьхьин: лащан баву, анализ, синтез, журардайх бач1ин ва жям буллан, лавхьхьусса к1антту лич1и бан ва м. ц.

5.Гъалгъат1иманах вич1и дишин к1улну бик1ан, щищал - бунугу гъалгъа бан к1улну бик1ан. Гьарца инсаннал ссал - бунугу ялув цала - цала пикри бик1айшиву к1улну бик1ан. Цала пикри бусан, га бувч1ин бан бюхъан. Щищал - бунугу гъалгъа т1исса ч1умал диалограл ва монолограл журалийсса гъалгъа ишла бан бюхъаву.

6.Бяст бусса к1анттурдаву, циняннал мурадирттах бурувгун, т1айласса сант, ххуллу лякъин х1адурну ик1аву.

7. Предметирттал дах1аву ккаккан дуллалисса агьанми дурч1алартту лахьхьаву.

Предмет к1улшиврул результатру

1.Инсаннал оьрмулуву мазрал агьамсса к1ану бугьлагьишиву ккаккан бан; Аьрасатнаву ч1явусса мазру бушиву бусан, гайннул бугьлагьисса к1ану ккаккан бан к1улну бик1ан. Оьрус маз х1укуматрал маз бушиву, га циняв миллатирттал дяниву ишла байсса маз бушиву к1улну бик1ан, ганил циняв миллатру куннан кув бувч1ин, куннащал кув гъалгъа бан кумаг буллалисса маз бушиву дуклаки оьрч1аву хьун баву.

2.Лакку маз лакрал миллатрал маз бушиву, ганил дуклаки оьрч1ал оьрмулуву бугьлагьисса к1ану к1улну бик1ан. Маз - му миллатрал яла агьанмур лишан душиву, маз бакъасса миллат къабик1айшиву к1улну бик1аву.

3.Лакку мазрал курсиравун духлахисса гьануми дурч1алартту (фонетикалущал, лексикалущал, грамматикалущал дарх1усса) к1улну дик1аву.

4.Мукъул мазраву бугьлагьисса к1ану ккаккан бан к1улну бик1аву.

5.Лакрал литературийсса мазрал гьануми кьяйдарду к1улну дик1аву. Мурадрах, к1анттух ва ч1умух бурувгун гъалгъа бан к1улну бик1аву. Т1айлану, ххуйну, бюхханну гъалгъа баншиврул ишла бан аьркинми махъру лич1и бувну, гай т1айлану ишла бан к1улну бик1аву.

6.Т1айлану дак1них ва чичрулий гъалгъа баврил бюхъурду хьун баву. Т1айлану гъалгъа баврил (дак1них ва чичрулийну) агьамшиву к1улну дик1аву. Т1айлану, к1анийн багьан бувну бувсса гъалгъа - му инсаннал дуккаврил, итххяххаврил даража ккаккан буллалисса показатель хъанай душиву к1улну бик1аву.

7.Лакку мазрал дарсирдай лархьхьумур за к1ул бан, иширайну ва куннал куннащал гъалгъа бан ишла дан бюхъаву.

Курсирал мурад

Гъалгъалул журарду

Вич1и дишаву. Дак1нихсса гъалгъа баврил мурад, тагьар ва х1асиллу бувч1аву. Дак1них буллай, баллалисса гъалгъа т1айлану бувч1аву. Щил - дунугу дуклакисса ягу бусласисса, ккаккан дурсса текстравусса информация т1айлану бувч1ин бюхъаву, текстрал гьанумур пикри к1ул бан бюхъаву, суаллайн бувну, текстрал мурад бусан бюхъаву. Щил - бунугу гъалгъалух вич1и дишаву магьир даву( ганил анализ дан бюхъаву, ци-бунугу т1ий, гъалгъа бялич1ин къабитан, суаллу буллан бюхъаву).Инсантал гъалгъа т1исса ч1умал гайннал зумух ласласисса мукъурттих, жестирдах, мимикалух, интонациялух (такьвалух) къулагъас дуллан.

Цалчинмур класс къуртал буллалисса дуклаки оьрч1ан к1улну бик1ан аьркинссар:

- хъун бакъасса магьлух, ссигълух, назмулух, хаварданух вич1и дишин, учительнал буллусса суаллал, ягу суратирттал кумаграйну вич1и дирхьумунил мурад бусан;

- цала вич1и дирхьуну, бавмунил мурад бусан.

Гъалгъа баву. Гъалгъа баврил мурадрах ва тагьарданух бурувгун, га бувч1иншиврул яла къулайми, аьркинми мазрал ярагъ ишла баву. Махъру т1айлану, бувч1инну зумух ласун к1улну бик1ан. Иширайну диалограл формалийсса гъалгъа бан к1улну бик1ан.

Гъалгъа байбишин, бялич1ин къабитан, къуртал бан к1улну бик1ан, ганих къулагъас дан ва м. ц. к1улну бик1ан. Дуккаврил мурадрах бурувгун, иширайну монолограл формалийсса гъалгъалул журарду ( ссал-дунугу сурат даву, бусаву, ссал - бунугу ялув цала пикри бусаву) бан к1улну бик1ан. Дуккавриву ва ич1ува байсса гъалгъалул этикетрал кьараллу (яхши-хаш баву, багъишла бити учаву, хъинну бик1и учаву, барчаллагь учаву, миннат баву) к1улну дик1ан. Орфоэпиялул кьараллу ва т1айласса интонация дуруччин к1улну дик1аву.

Буккаву. Ккалаккисса текст дурч1аву. Аьркинсса информация лякъаву мурадрай текст дуккаву. Текстраву най бунува ч1алач1исса информация лякъин бюхъаву. Текстравусса информациялул гьанулий ялттурасса жямру даву. Текстравусса информация бувч1аву ва жям баву. Текстрал мурадрал, сакиншиндарал ва ганил мазрал лялич1ишивурттал анализ дан ва гайннун кьимат бищун бюхъаву.

Чичру. Буккин - чичин лахьлахьийни, х1арпру, слогру, махъру ва предложенияртту чичин лахьхьаву. Чичрулул гигиеналул т1алавшиндарайн бувну, бувч1инну, ххуйну чичин лахьхьин. Дуклаки оьрч1ру аслийсса лакку х1арпру чичин буллай вардиш бан. К1илийнусса гуж бу ч1урду бусса махъру чичлай вардиш баву.

Лархьхьусса правиларттайн бувну, урувгун чичин, диктовкалий махъру ва предложенияртту чичин к1улну бик1ан. Щаллуну ягу язи дургьуну вич1и дирхьусса ягу дурккусса текстрал мурад чичин бюхъаву. Бувккусса хаварданийн, ккарккусса суратирттайн, видеозаписьрайн ва м. ц. бувну, дуклаки оьрч1ан х1аз дирзусса темардайн бувну, хъуни дакъасса текстру ляхъан дуллан к1улну дик1аву.

I класс

Буккин-чичин лахьхьин баву ва гъалгъа магьир баву

(135 ссят)

Дуклаки оьрчIан буккин-чичин шанна дуккаврил четвертирттал мутталий лахьхьин байссар. Му чIумул мутталий укунсса мурадру барт бигьайссар:

1) оьрчIан буккин ва чичин лахьхьин байссар;

2) чичрулул кьяйдарду ххуйну лахьлансса гьану щаллу байссар;

3) дуклаки оьрчIал аькьлу-кIулши камил дансса, гъалгъа магьир бансса давуртту: экскурсияртту, хъиривбацIавуртту дайссар.

Лакку мазрай буккин-чичин лахьхьин байсса дарсирдал кумаг бан аьркинссар дуклаки оьрчIру гьарца чулуха итххяххан бан, миннаву дусшиврул, зах1мат ххирашиврул чулухунмайсса асарду хьун бан, дуккаврих гъира бутан.

Буккин-чичин лахьхьин баву дайссар мазрал, психологиялул, педагогикалул ва методикалул элмулуву хьусса цIушиннардайн чул бивщуну, чIунил аналитико-синтетический методрай. Дуклаки оьрчIру вардиш байссар предложенияртту ― мукъурттийх, махъру ― слогирттайх, слогру чIурдайх бачIлай, мукунсса слогирттая махъру ва мукъурттия предложенияртту дуллай, яни оьрч1ан буккин лахьхьайссар. Мува чIумал дуклаки оьрчIан лахьхьайссар чIурду хIарпирдай ккаккан бан, хIарпирдая ва слогирттая махъру бан ― чичин лахьхьайссар.

ОьрчIащал дачин дайссар гъалгъалул чIурду лаласун лахьхьин буллалисса давуртту; гайннан лахьхьин байссар хIарпру тIайлану чичин ва чIурду зумух ласун; каних чивчусса ва печатьрай рирщусса текстрая - махъру, мукъурттия сакин дурсса кут1асса предложенияртту чичлан.

Буккин ва чичин лахьхьин баву архIал дачин дайссар.

Буккин-чичин лахьхьин буллалийни, яла агьанмур кIануну хъанахъиссар слогру ва махъру чIурдайх бачIин лахьхьаву. Дуклаки оьрчIан хIарпру ва чIурду, гайннул журарду (тIивтIу ва лавкьу чIурду) лахьхьин байссар. ОьрчIащал дайссар чIурду лаласун лахьхьин буллалисса давуртту. Щаллусса махъру цалунма буклай, ккалан байбивхьусса чIумал дуклаки оьрчIан махъру тIайлану, лахъну ва бувчIинну зумух ласун лахьхьин бан аьркинссар.

Буккин-чичин лахьхьин буллалисса чIун дарчIуну дуссар 2 бутIуйх:

1) хIадур бай чIун; ванил мурад дуклаки оьрчIал чIу лаласаврил гьунар магьир баву ва оьрчIру хIарпру лахьхьай чIумуйн хIадур бавур.

2) хIарпру лахьхьай чIун ― яла хъунамур ва агьанмур чIунни. Ва чIумал дуклаки оьрчIал чIурду ва хIарпру лахьхьайссар, буклан ва чичлан лахьхьайссар.

Х1адур бай ч1ун (20 ссят)

Гъалгъа (дак1нихсса ва чичрулийнусса) - аьмсса к1улшиву.

Предложение ва махъ. Гъалгъа - предложениярттайх, предложение - мукъурттийх, махъру слогирттайх бач1аву.

Слог. Махъру слогирттайх бач1аву. Мукъуву цими слог буссарив к1ул баву.

Ч1урду ва х1арпру. Ч1униясса к1улшиву, вич1и дирхьуну ва зумух ласласийни т1ивт1у ва лавкьу ч1урду лич1и бан лахьхьаву.

Мукъурттиву цивппалусса ч1урду лич1и баву; мукъурттивусса ч1урдал ва слогирттал анализ даву (мукъуву цими ч1у буссарив к1ул баву), баллалисса ва зумух ласласисса махъ схемалуч1а цач1у бивхьуну ххал баву.

Буллусса мукъурттиву аьркинсса ч1у буми махъру лякъаву; зумух ласласисса (яла махъ ккалаккиссагу) махъру ва ч1унил, слогирттал схемартту кунниха кув лархьхьусса душиву к1ул даву.

Т1ирт1у х1арпирдащал (а, и, у) оьрч1ру дус баву; лишаннайн бувну, х1арпру к1ул даву (цирдалу дусса ч1умалгу, мукъурттиву дусса ч1умалгу); ч1урдайн бувну - х1арпру ва х1арпирдайн бувну ч1урду к1ул баву.

Х1арпирдал ч1ун (115 ссят)

I. Буккин лахьхьин баву.

Т1ирт1у ва ларкьу х1арпру ва ч1урду. Т1айланмасса слогру буккаву; лавхьхьусса х1арпирдащалсса слогру буккаву.

Гьарца журалул т1ивт1уми ва лавкьуми слогру буккаву.

К1илийнусса х1арпру дусса т1айланмасса слогру буккаву. (ссу, ппу, ц.)

Чан - чанну т1ий, к1улши дуну, т1айлану, саргъунну ва баянну слогирттай буккин лахьхьин баву, ца - цасса махъ, яла кут1асса предложенияртту ва хъуни дакъасса текстру. Мукунсса буккаву ккалаккисса мукъурттиву анаварну х1арпру к1ул даврил ва слогру (т1ивт1у ч1у ва лавкьу ч1у (ал), лавкьу ч1у ва т1ивт1у ч1у (ла) к1ул баврийхч1ин щаллу дайссар.

Буккаврил гигиеналущал оьрч1ру дус баву.

II. Чичин лахьхьин баву

Цинярдагу хъуними ва мюрщими х1арпру чичайсса ва гай лач1ун дайсса куццущал к1ул баву. Ч1урду х1арпирдайну ккаккан баву. Мукъурттиву х1арпру чичин ва лач1ун дан лахьхьаву, гай ххуттай саргъунну чичин лахьхьин даву. Цал учительнащал, яла цайнура цала, ч1урдал ва слогирттал анализгу дурну, махъру ва предложенияртту чичаву.

Дуллусса образецирттах буруглай, махъру ва предложенияртту чичаву (цал канил чирчусса, яла печатьрайсса х1арпирдая). Чивчумур т1айлану бурив ххал баву, образецрач1а цач1у бивхьунугу, слогирттай бувккунугу.

Диктовкалий махъру ва предложенияртту чичаву. Предложениялул бак1рай - хъун х1арп, ахирданий к1унт1 бишаву.

Ц1ардал ва фамилиярттал, х1айвантран дирзсса ц1ардал бак1рай хъунмур х1арп дишин лахьхьаву.

III. Дак1нихсса гъалгъа магьир баву

Гъалгъалул культура. Оьрч1ан ч1унийнусса гъалгъалух (цаламуних бик1у, чилмуних бик1у) вич1и дишин, къулагъас дан лахьхьин баву, оьрч1ал гъалгъалул вардишру магьир баву, хаснува махъру зумух ласаврил вардишру.

Ккалаккийни хьуннав, бусласийни хьуннав багьайсса к1анттурдай ч1у лагь - лахъ бан, запятая дусса к1анттурдай, к1унт1 бусса к1анттурдай аглан хьун лахьхьаву; анавар къаувккун, саргъунну гъалгъа т1ун, т1айлану ссих1 ласун ва бигьин лахьхьин дянивсса ч1уний, кьакьарттуйн гуж къабувтун. Гъалгъа т1ун ва ч1у т1айлану лагь - лахъ бувну, зумух ласун лахьхьаву.

Мукъурттищалсса даву

Махъру, хаснува зах1матми, т1айлану зумух ласун лахьхьин бан. Лакку мазрал циняв ч1урду т1айлану зумух ласун лахьхьин бан, хъуннасса къулагъас оьрч1ал ч1явуну х1ала бакьайми ч1урдах (л - р, с - з, ш - к, хъ - къ, кь - къ ва м. ц.) дан.

Цаппара ч1урду зумух ласласийни хьунадакьайсса диялдакъашивуртту духлаган даву.

Предложениялущалсса ва дак1нихсса гъалгъалул чулухуннайсса даву.

Школалийн буч1аннинна хьусса гъалгъалул вардишру магьир даву. Учительнал буллусса суаллан жавабру дулун х1адуршинна дан к1улшиву, жавабру т1айлану ва дурусну дулаву, гайннуву лич1и - лич1исса журалул предложенияртту ишла даву.

Цанма к1улсса магьлул ягу хаварданул мурад бусаву.

Суратирттайн бувну, ца темалия цаппара предложенияртту ягу хъун бакъасса хавар сакин баву. Дурккусса предложениярттайн, текстрайн бувну, буллусса суаллан жавабру дулаву.

Цала оьрмулуву хьусса иширттал ягу цала бувккумуниха лавхьхьусса иширттал гьанулий, хаварду сакин баву. Ссигърал мяъна дурч1ин даву, назмурду, балайрду дак1них лахьхьаву ва гай пасих1ну буккин бюхъаву.

Оьрч1ал жавабирттал, бусласимунил чулухуннай къулагъас даву, гайннух ххуй чулий уругаву.

Лакку мазрал курс

1 класс

Буккин - чичин лахьлахьийни, дуклаки оьрч1ал ларсъсса к1улшиву, миннал бюхъурду ва вардишру тихуннайгу магьир дуллай дачин дан.

Дуклаки оьрч1ру аслийсса лакку х1арпру чичин буллай, вардиш бан. К1илийнусса гуж бу ч1урду бусса махъру чичин буллай, вардиш буллан.

Х1арпру, слогру, махъру ва хъуни дакъасса предложенияртту чичлачи буллай, вардиш буллан.

Предложениялул ва ц1ардал бак1рай хъуни х1арпру чичлай, вардиш бан. Предложениялул ахирданий к1унт1 бишин.

Гъалгъа. Гъалгъалул мяъна ва инсаннал оьрмулувусса ганил агьамшиву бувч1ин бан. Текст, предложение, махъ гъалгъалул бут1ри х1исаврай ва гайннул инсаннал оьрмулувусса агьамшиву. Ца балжисса темалия хъуни дакъасса предложенияртту сакин дуллали бан: ниттия, школалия ва м. ц. Суратирттах буруглай, хъуни дакъасса предложенияртту сакин дуллан.

Гъалгъалул этикетращал к1ул бан, микку аьркинсса махъру ишла буллан (барчаллагь, ивзрав, ххуллухъин, аврав, т1айлабац1у ва м. ц.).

Фонетика, грамматика, чичрулул кьяйдарду ва гъалгъа магьир баву

Гъалгъа, текст, предложение

Гъалгъа. Гъалгъалул мяъна ва инсаннал оьрмулувусса ганил агьамшиву.

Текст, предложение ва махъ гъалгъалул бут1ри х1исаврай ва гайннул агьамшиву. Предложениялул ахирданий к1унт1 бишаву. Ссая - бунугу ц1ухлахисса предложениялул ахирданий ц1уххаврил лишан дишаву.

Предложениялул бак1рай хъунмур х1арп дишаву.

Гъалгъалул этикетращал к1ул бан, микку аьркинсса махъру (барчаллагь, ивзрав, ххуллухъин, аврав, т1айлабац1у ва м. ц.) ишла буллан.

Ч1урду ва х1арпру

Т1ивт1у ч1урду ва лавкьу ч1урду, гай ккаккан байсса х1арпру. Аслийсса лакку х1арпру ва ч1урду. К1илийнусса х1арпру ва гайннул ккаккан байсса ч1урду.

Слог. Ударение. Махъру ххуттая ххуттайн ласаву. Махъру слогирттайх бач1аву. Махъру ххуттая ххуттайн ласаву, слогру х1исав бувну.

Махъ

Суаллал кумаграйну махъру кунния кув лич1и бан бюхъаву: цу? ци? ца? цукунсса? цукунмур? цукунма? ци дуллай ур? ( бур? дур? ци дурди? ци дурссар?). Мукъурттихун к1укунсса суаллу бишин к1улшиву.

Инсантурал ц1ардал, фамилиярттал, х1айвантран дирзсса ц1ардал, шагьрурдал, щархъал, неххардил ц1ардал бак1рай хъунмур х1арп чичаву.

Цалчинмур класс къуртал буллалисса дуклаки оьрч1аясса т1алавшиннарду.

Гьарца дуклаки оьрч1ан хасъсса (личностьныйсса ) результатру

2.Цува дуклаки оьрч1 ушиву бувч1уну ик1аву, дуккаврихсса гъира багьаву, ганил агьамшиву бувч1аву.