Ҳисобот шаклини тўлдириш бўйича тушунтиришлар (стр. 2 )

108 сатрда - “Бошқа ҳаражатлар” ушбу шаклнинг 102-105-сатрларида кўрсатилмаган асосий капиталга бошқа инвестициялар акс эттирилади: интеллектуал мулкчилик объектларига ва интеллектуал фаолият махсулотларига инвестициялар, қурилиш остида бўлган ер майдонини бўшатилиши натижасида мулкдорларга қарашли бузилган бино ва экинларнинг қийматини тўлаб бериш билан боғлиқ ҳаражатлар; нефт ва газ учун геология қидирув ишларини бажаришга харажатлар; нефть, газ ва термал  сувларни чуқур кузатув-бурғулаш ва фойдаланиш ишлари харажатлари; кўп йиллик ўсимликларни экиш ва ўстириш ишлари харажатлари(барча турдаги мева-чева кўчатлари кўкаламлаштириш ва манзарали кўчатлар, ботаник боғлар ва бошқа илмий-тадқиқот муассасаларининг сунъий кўчатлари ); иш кучи, озиқ-овқат ва насл учун боқиладиган чорва харажатлари: етилган, насл учун боқиладиган қора мол баҳоси, шунингдек, уни етказиб бериш учун кетган ҳаражатлар, хўжаликда асосий подага ўтказиладиган озуқавий ва ишчи ёш чорва молларини парвариш қилиш, кўпайтириш учун кетган ҳаражатлар; қайта ишга тушириладиган объектларда ишлаш учун мутахассисларни тайёрлашга кетган ҳаражатлар; пудрат савдо ишларини ташкиллаштириш ва ўтказиш бўйича ҳаражатлар:  фан-техника ахборотларига мослаштирилган кутубхоналар, архив, музейлар ва шунга ўхшаш муассасаларни ташкил этиш харажатлари, ноинвентар характерга эга бўлган(иншоот яратилишига боғлиқ бўлмаган) ерни яхшилаш учун капитал харажатлар; қишлоқ хўжалик маҳсулотларининг таннархига алоқадор бўлмаган харажатлардан ташқаридан бошқа, келгуси йиллар учун лойиҳа-қидирув ишлари; асосий воситаларга юқорида айтиб ўтилмаган харажат ва маблағлар кўрсатилади.

109 сатрда 108 сатрдан интеллектуал мулкчилик объектларига ва интеллектуал фаолият махсулотларига инвестициялар ажратиб кўрсатилади. Интеллектуал мулкчилик объектлари асосан интеллектуал мулкчилик шаклидаги ишлаб чиқариш натижаси ҳисобланади, аниқроғи ўзининг ишлаб чиқарувчи ва фойдаланувчиларига даромад келтириши, сотилиши мумкин бўлган тадқиқотлар, ишланмалар, инновациялар натижасидир.

110 сатрда - “101–сатрдан: қурилиш монтаж ишлари” бино ва иншоотларни қуриш бўйича ва энергетика, технологик ва бошқа ускуналар (ШНК 4.01.16-09 нинг 2.7, 2.8, 4.12 бўлимларига мос ҳолда)нинг монтажи бўйича қурилиш-монтаж ишлари ажратиб берилади.

112 сатрда - “110-сатрдан: норезидент-пудратчилар томонидан ўз кучи билан бажарилди” Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги йирик қурилиш объектлари бўйича маълумотлар ажратиб кўрсатилади. Бажарилган ҳажм қўшимча қиймат солиғисиз кўрсатилади. Ушбу сатрда пудратчи – норезидентларнинг лойихаларини амалга ошириш муддати 1 йилдан кам бўлган қурилиш-монтаж ишлари акс эттирилмайди.

113 сатрда “хўжалик усулида амалга оширилган” 107 сатрдан ўз эҳтиёжлари учун ўз кучлари билан амалга оширган хўжалик усулидаги, шунингдек, қурилишни амалга ошириш учун ташкилот томонидан асосий фаолиятдаги ишчилар жалб қилиниб, уларга қурилиш наряди бўйича иш ҳақлари тўланадиган ҳамда ўз эҳтиёжлари учун қурилишни (қурилиш пудрати шартномалари доирасидан ташқари, масалан, ташкилотнинг маъмурий хўжалик биноларини реконструкция қилишда, шахсий ишлаб чиқариш базасини қуришда ва хоказо) амалга оширувчи қурилиш ташкилотларининг қурилиш-монтаж ишлари олиб кўрсатилади. Агар хўжалик усулидаги қурилишнинг алоҳида ишларини пудратчи ташкилотлар амалга оширса, бундай ишлар 110 сатрда кўрсатилмайди.

114 сатрда илгари бошқа юридик ва жисмоний шахсларда асосий восита сифатида ҳисобда турган бино ва иншоотлар сотиб олишга харажатлар; илгари бошқа юридик шахсларда асосий восита сифатида ҳисобда турган машина, ускуна, транспорт воситалари, ишлаб чиқариш ва хўжалик жиҳозлари (импорт асосида сотиб олинганлардан ташқари); тугалланмаган қурилиш объектлари ўз аксини топади. Унга харажатлар сотиб олиш нархида (транспорт, монтаж харажатлари ва мулкга эгалик хуқуқини беришга кетган бошқа харажатларни ҳисобга олган ҳолда) кўрсатилади. Бу сатрда чет эл инвесторлари томонидан қилинган харажатлар ҳам акс эттирилади.

Шунингдек, ушбу сатрда иморат қурувчи (юридик ёки жисмоний шахс)дан сотиб олинган янги қурилган бинолар қиймати ҳам кўрсатилади.

115 сатрда илгари бошқа юридик ёки жисмоний шахсларда фойдаланишда бўлган бепул олинган бино ва иншоотлар; илгари асосий восита сифатида бошқа юридик шахслар ҳисобида турган машина, ускуна, транспорт воситалари, ишлаб чиқариш ва хўжалик жиҳозлари, тугалланмаган қурилиш объектлари қийматлари акс эттирилади. Ушбу сатрда иморат қурувчидан бепул олинган янги қурилган биноларнинг қиймати ҳам кўрсатилади.

116 сатрда илгари корхона балансида бўлган сотилган асосий воситалар ва тугалланмаган қурилиш объектлари қийматлари олди-сотди нархларида кўрсатилади. 

117 сатрда илгари корхона балансида бўлган бепул берилган асосий воситалар ва тугалланмаган қурилиш объектлари қийматлари кўрсатилади.

118 сатрда сотиш учун мўлжалланган турар жой ва нотурар жой биноларни фойдаланишга топшириш қийматлари (20 ҳисобга “Асосий ишлаб чиқариш” киритилган қурилишга кетган харажатлар) кўрсатилади. Сотиш учун мўлжалланган турар жой ва нотурар жой биноларини фойдаланишга топшириш қийматлари 120-124сатрларда молиялаштириш манбалари бўйича тақсимланади.

Шунга эътибор бериш керакки, 114-124 сатрдаги маълумотлар асосий воситаларга инвестициялар ҳажмига киритилмайди ва 101 сатрда кўрсатилмайди.

125 сатрда сўнгги қайта баҳолашни ҳисобга олган ҳолда ҳисобот йили охирига ҳақиқатдаги нархларда хўжалик юритувчи балансида  турувчи тугалланмаган қурилиш ҳажми кўрсатилади.

127 сатрда “Асосий воситаларни капитал таъмирлаш” (ускуналар, машина, транспорт воситалари, бино ва иншоатларни капитал таъмирлашига ҳаражатлар акс эттирилади, бунга асос буюртмачи ва ташкилотлар – ишларни бажарувчи томонидан тасдиқланган бажарилган ишлар қиймати тўғрисидаги ҳужжатдир. Қоидага кўра, капитал таъмирлаш ҳаражатлари асосий воситаларнинг бошланғич қийматини оширмайди, балки маҳсулот, ишлар ҳамда хизматларнинг (ишлаб чиқариш объектлари бўйича) ишлаб чиқариш таннархига ёки давр ҳаражатларининг (ноишлабчиқариш объектлари бўйича) таркибига киритилади.

130-133 сатрларда ноишлаб чиқариш номолиявий активларига кетган харажатлар кўрсатилади. Буларга: юридик шахслар томонидан ўз эгалигига ер майдонларини харид қилишга, атроф-муҳит объектларидан фойдаланишга кетган харажатлар; битимлар, аренда шартномалари, лицензиялар (атроф-муҳит объектларидан фойдаланиш ҳуқуқини қўшган ҳолда), ишбилармонлик репутациялари (“гудвилл”) ва ишга доир алоқаларнинг мавжудлиги(маркетинг активлари) киради.

131 сатрда 130 сатрдан ер участкаларини сотиб олишга харажатлар ажратиб кўрсатилади. Улар қуйидагиларни ўз ичига олади: ерни сотиб олишдаги тўловлар, қурилиш учун ер участкаларини чиқариб ташлаш, шунингдек қурилиш даврида ер солиғини (арендани) тўлаш ва атроф-муҳит объектларидан фойдаланганлик учун тўловлар. Ер участкалари ва атроф муҳит объектлари сотиб олишга харажатлар тўланган ёки тўлов учун қабул қилинган ҳисоб асосида ер ресурслари ва кадастр бўйича давлат органи томонидан берилган хужжат асосида кўрсатилади.

132 сатрда 130 сатрдан контрактлар, ижара шартномалари, лицензиялар (атроф-муҳит объектларидан фойдаланиш ҳуқуқини қўшган ҳолда) ишбилармонлик репутацияси (гудвилл) ва ишга доир алоқаларга (маркетинг активлари) харажатлар ажратиб кўрсатилади. Бу харажатлар бухгалтерия ҳисобида интеллектуал фаолият натижаси бўлмаган номоддий активлар сифатида акс эттирилади ва юридик ва ҳисоб-китоб операциялари натижасига тегишли бўлган ишлаб чиқарилган активлар ҳисобланмайди. 

Контрактлар, ижара шартномалари, лицензия шартномаларига (операцион лизинг), табиий ресурслардан фойдаланишга рухсатномалар, маълум фаолият тури билан шуғулланишга рухсатномалар, келажакда товар ва хизматларни истисно равишда олиш ҳуқуқини беради.

Ишбилармонлик репутациясини(“гудвилл”) сотиб олиш қиймати – бу мулкий мажмуа сифатида корхонани сотиб олиш учун сотувчига тўланган харид қилиш нархи билан уни сотишдан олдин бухгалтерия ҳисобида кўрсатилган барча активлар ва мажбуриятлар йиғиндиси орасидаги фарқидир.

Ишга доир алоқалар деганда, корхонанинг мижозлар, таъминотчи, пудратчи, инновацион фаолият бўйича ҳамкор билан ўзаро муносабатлари натижасида юзага келадиган активлар, шунингдек потенциал ишчилар, инвесторлар ва мижозларга таъсир кўрсатувчи ресурслар тушунилади.

Ишга доир алоқаларга корхона номи, савдо маркаси, товар белгиси, хизмат кўрсатиш белгиси, маҳсулот ишлаб чиқарилган жой номи, тижорат қиймати, бренди, интернет тармоғидаги домен номлари ва бошқалар киради.

127-133 сатрларда кўрсатилган маълумотлар асосий капиталга инвестициялар ҳисобланмайди ва 101 сатрга қўшилмайди.

  III бўлимда асосий капиталга инвестицияларнинг такрор ишлаб чиқариш таркиби  иқтисодий фаолият турлари умумдавлат таснифлагичига (ИФУТ) мувофиқ иқтисодий фаолият турлари, ҳудудлар кесимида молиялаштириш манбалари бўйича тўлдирилади. Иқтисодий фаолият турлари рўйхати ва хос рақамлари қуйида келтирилган. Такрор ишлаб чиқариш тизимининг тегишли йўналишларини (бошқа йўналишлардан ташқари) асосий капиталга инвестициялар таркибига киритилиши, объектларни лойиҳалаштириш бўйича топшириқда кўрсатилган қурилиш турига мувофиқ ишлаб чиқилади. 2 ва 3 устунларда бино ва иншоотларнинг қурилиши, шунингдек, қурилиш (янги қурилиш, ташкилотни кенгайтириш) сметасига киритилган машиналар, ускуналар, инвентарлар, транспорт воситаларини сотиб олиш учун киритилган инвестициялар акс эттирилади. 4 устунда асосий воситалар объектларини реконструкция қилиш, техник қайта қуроллантириш ҳамда модернизациялашда уларнинг бошланғич қийматини ошишига олиб келадиган ҳаражатлар кўрсатилади. Асосий воситалар объектларини модернизациялаш ва реконструкция қилиш билан боғлиқ ҳаражатлар бўйича ҳисоб-китоб ишлари капитал қўйилмаларни ҳисоблаш тартибига мувофиқ олиб борилади. 5 устунда геологик қидирув ишлари, нефт, газ ва термал сувлардан фойдаланиш учун бурғулаш ишлари, келгуси йиллар қурилиши учун лойища-қидирув ишлари, қурилиш билан боғлиқ бўлмаган ва қурилиш (янги қурилиш, кенгайтириш, реконструкция қилиш, техник қайта қуроллантириш, модернизациялаш) сметасига киритилмаган машиналар асбоб ускуналар, инвентарларни сотиб олишга кетган ҳаражатлар акс эттирилади.