Историко-литературнэ курсыр и лъабжьэу адыгэ литературэр школым щаджыр 9-II-нэ классхэр аращ. Апхуэдэущ зэраджыр, псалъэм папщIэ, урыс литературэри.
Адыгэ литературэр 8-нэ классым зэрыщыджыпхъэу къэувыр литературнэ къеджэныгъэр и лъабжьэущ, урыс литературэр зэраджым ещхьу. А Iэмалым тету литературэр щаджыр 8-нэ классым и закъуэкъым. Абы къыщыщIедзэ 5-нэ классым деж. «Ауэ къыщеджэ урокхэр 5-8 классхэм зэрыщекIуэкIыр литературнэ къеджэныгъэм тетущ…» (н.42) щыжеIэ иджыпсту зэрылажьэ программэми. А классхэм зыхэщIэгъуэу, гъэхуауэ, хуабжьагъ яIыгъын хуейри зрагъэхъулIэу къеджэфу егъэсэныр къалэн нэхъыщхьэхэм щыщу щытщ. Программэм абы и щыхьэту мыпхуэдэу щыжеIэ: «5-8 классхэм пщIэшхуэ щыхуащIын икIи хуэфащэ увыпIэ щиубыдын хуейщ еджакIуэхэр урокым къыщегъэджэным.»
ЗэрыгурыIуэгъуэщи, 8-нэ классым художественнэ тхыгъэхэр, 9-II-нэ классхэм хуэдэу, куууэ щызэпкърахыу щытыныр Iэмалыншэкъым, еджакIуэхэми апхуэдэу куууэ зэпкърахын хуейуэ къалэн ящыщIынри методикэ и лъэныкъуэкIэ тэмэмкъым. Къатехьэлъэныгъэр абы къешэ.
ИщхьэкIэ къэдгъэлъэгъуа щхьэусыгъуэхэр щыщыIэкIэ, тхылъыр зэщIэкъуауэ, мыхьэнэ зиIэри зимыIэри къемытхэкIауэ авторым зэхилъхьамэ, аратэкъэ. ИтIанэ, пэж дыдэу, литературэр нэхъ куууэ зыджхэм къагъэсэбэпынт, я зэманри къитIэсэнт.
Тхылъым щыщIэныгъэу дэтлъагъу псори къэгъэлъэгъуа хъуну къыщIэкIынкъым, сыту жыпIэмэ, абы и Iыхьэ щанэр къитхыкIын хуей хъунущ, щапхъэ хьисэпу, ауэ языныкъуэхэм дыкъытеувыIэнщ. Апхуэдэхэщ:
1. Октябрь революцэмрэ граждан зауэмрэ дуней нэхурэ гъащIэ хуитрэ цIыхубэм къахуихьа хуэдэу щыжыIа щIыпIэхэм тхылъым ущрохьэлIэ. А темэм теухуахэр иджырей дуней еплъыкIэкIэ къэIуэтэжын хуейщ.
2. Художественнэ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса 8-нэ классым и хрестоматием иту, ауэ абыхэм я анализхэр мы учебникым щумыгъуэту урохьэлIэ. Мис апхуэдэхэр: КIыщокъуэ Алим и рассказ «Мэжджыт», и «Лъахэ», «Уадыгэным къикIыр» усэхэр, Дыгъужь Къу. и «Бжьыхьэ псыдзэ» романым щыщ Iыхьэр. Бемырзэмрэ Дыгъужьымрэ я гъащIэмрэ я литературнэ лэжьыгъэмрэ теухуа тхыгъэ кIэщIи итыпхъэт.
3. Хрестоматием имыту, ауэ учебникым щызэпкърыхауэ урохьэлIэ. Мис ахэр: КIыщокъуэ А. и «Колхоз шыгъажэм» поэмэр, ХъытIу Сэйдин зэрыщыту, и тхыгъэхэри щIыгъуу проргаммэмкIэ хагъэкIарэ пэт, граждан зауэм теухуа ЩоджэнцIыкIу Алий и «НыбжьыщIэ хахуэ» поэмэри. Къэдгъэлъэгъуа произведенэхэм я анализри ХъытIум теухуа тхыгъэри лейуэ итщ тхылъым.
АдэкIэ дытепсэлъыхьынщ учебникыр зэрытха бзэм. Апхуэдэ тхылъыр литературэбзэ шэрыуэкIэ мытхамэ, дауэ еджакIуэхэм я пащхьэм зэриплъхьэнур? «Мы мыхъумыщIагъэхэр сыт зищIысыр?» - жаIэрэ щIэупщIэмэ, егъэджакIуэм жиIэнур имыщIэу къэнэнкъэ? Хъунщ, лей, Iуэхум щымыщ куэд къетхэкIами зыгуэрурэ ублэкIынщ, ауэ стиль и лъэныкъуэкIэ, щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ учебникыр «елъэбышауэмэ», ар я хуэмыхуагъщ, япэрауэ, авторым, етIуанэу, Iэрытхыр къабыл зыщI УМС жыхуаIэм, ещанэу, редакторым.
Гъущэрыпсалъэ дымыхъун щхьэкIэ, къэтхьынщ щапхъэхэр, напэкIуэцI къыздитхахэр япэ щIыкIэ къэдгъэлъагъуэурэ.
Н.84-м. «Шумахуэ уэрэд жеIэ» рассказым ехьэлIауэ дыкъоджэ: «Мы рассказыр I955 гъэм адыгэбзэкIэ Налшык къыщыдэкIащ, «Фи пщэдджыжь фIыуэ» жыхуиIэ тхакIуэм и япэ прозаическэ тхыгъэхэр щызэхуэхьэса тхылъым иту, икIи ар тхылъеджэхэм псынщIэу зэщIалъысри занщIэу цIэрыIуэ хъуащ. Рассказыр нэхъри цIэрыIуэ хъунымкIэ сэбэп хъуащ ар урысыбзэкIэ зэрадзэкIыу I957 гъэм Налшык, I962 гъэм Москва къызэрыщыдэкIар. ИужькIэ рассказыр зыбжанэрэ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдэкIащ…»
Анализ Iуэху зыхэмылъ, еджакIуэр зыхуэмей, мыхьэнэ зимыIэ псалъэмакъщ ар. КIэщIу жыпIэмэ, схоластикэщ, стиль мыхъумыщIэри хэтыжу.
Н.89-м. «… Галя хъыджэбз сырыху зэкIужщ. Абы и нитIыр нащхъуэщ, и щхьэцыр сырыху дахэщ. Езыр хъыджэбз щIалэ дыдэу лэжьыгъэшхуэ егъэзащIэ, къалэнхэм къыщынэмыщIа, Галя общественнэ лэжьыгъэшхуэ егъэзащIэ.»
ЖыIэкIэ тэмэмкъым.
Н.90-м. «Зэрытлъагъущи, а псалъэхэм къагъэлъагъуэ абыхэм я зэхущытыкIэ дахэр дэтхэнэ зы цIыхуми дежкIи щапхъэ хъун хуэдэу зэрыщытыр. Апхуэдэ щытыкIэщ а образхэм худиIэн хуей щытыкIэр».
Стилыр зэрымыхъуар – зы, Ержыбым образхэр къызэрыдгурыIуэн хуейуэ зытрикъузэр – тIу. «Апхуэдэущ а образхэр ди нэгу къызэрыщIэувэр», - жиIэну хэтауэ пIэрэ? Тхьэм ещIэ.
Н.99-м. «Повестым хэт образхэр зэхуэдэкъым я дуней тетыкIэкIи я хьэл-щэнкIи, я IуэхущIафэкIи я лIыгъэкIи, я зэфIэкIкIи я щытыкIэкIи, я хабзэкIи я щытыкIэкIи. Аращ ахэр гурыхьи щIэщыгъуи зыщIыр».
Образхэр гурыхь, щIэщыгъуэ зыщIыр кърибгъэлъэгъуэну кърибжэкIа псалъэхэр аргумент хъууэ пIэрэ? Шэч къытыдохьэ абы.
Н. I0I-м «Хьэкъуным и сабиигъуэ гъащIэмрэ и литературно-творческэ лэжьыгъэмрэ къыгуэпхи къыкIэрыпчи мыхъуу епхащ Хьэбэзым и къэхъукъащIэ (природэ) гъуэзэджэм: Iэдииху, Нэужьыдзэ, МытIырэ бгыжьхэм, Инджыдж цIыкIу уэрым.»
УелIалIэми, апхуэдэ псалъэуха пхузэхэмылъхьэн хуэдизщ.
Н. I03-м. «ЕгъэджакIуэ лэжьыгъэм къыдэкIуэу, Хьэкъуным иIыгъащ «ТхакIуэ ныбжьыщIэ» зыфIаща литературнэ кружокыр. Абы хэт еджакIуэхэри и гъусэу ахэр зыбжанэрэ щыIащ Псыхуабэ дэт «Лермонтовым и унэ цIыкIум». Апхуэдэ зы экскурсием теухуауэ Н. Капиевым «Шэрджэс плъыжь» газетым щитхыжауэ щытащ «Ты нам дорог и близок» жыхуиIэ Хьэкъуным и усэ зэридзэкIари а тхыгъэм хэту.
Н. I04-м. «Дызэрыщыгъуазэщи, Хьэкъуным и тхыгъэхэр зэIэпах-зэIэпалъхьэу жьыми щIэми Хэкум щадж, къэралпсо тхылъеджэхэр зыщыгъуазэ абы и тхыгъэхэри мащIэкъым. Апхуэдэу щыт пэтми жыпIэ хъунукъым тхакIуэм и гъащIэмрэ и литературнэ лэжьыгъэмрэ хуэфащэ пщIэ хуэзыщI псалъэ мы зэкIэ ди литературно-художественнэ критикэм жиIауэ, абы и тхыгъэхэр зэрыхуэфащэу зэпкърыха хъуауэ. Дауи, ар ди критикэм и пащхьэм нобэ къиувэ къалэн нэхъ инхэм ящыщ зыщ, икIи ар мыгувэу зэрызэщIэнум дэ шэч къытетхьэръкым.»
ИщхьэкIэ къэтхьа абзацитIри, уеблэмэ газет напэкIуэцIым ибгъэувэ хъункъым, учебник щыгъэтауэ. Тхылъым и авторыр гушыIащ жыпIэнути, абыи ещхькъым. Ярэби, сыту ди насыпт жьыми щIэми зэIэпах-зэIэпалъхьэу хэкум щадж тхыгъэ адыгэбзэкIэ ятхамэ! ПцIы упсыкIэми хабзэ гуэр иIэ хъунщ. Ди литературнэ критикэм и пащхьэ нобэ къиувэ къалэн лъапIэу Ержыбым къилъытэр-щэ! А къалэнри мыгувэу гъэзэщIа хъуну дыкъегъэгугъэ. Тобэ Iистофрилахь!
Н. I06-м. ищхьэкIэ зи гугъу тщIам пызыщэ хъэтIщ мыри: «ЩIэджыкIакIуэхэм хуабжьу ягу ирихьащ «Бзылъхугъэ шу щэху» повестыр, ди, жагъуэ зэрыхъущи, литературнэ критикэм абы хуэфащэ гулъытэ мызэкIэ хуищIакъым. Апхуэдэу щыт пэтми, повестыр цIыхубэм деж цIэрыIуэ щыхъуащ, ар жьыми щIэми, гурыхь ящыхъуауэ, псэкIэ зэхащIэу зэIэпах-зэIэпалъхьэу ядж.»
Ярэби, критикэм гу щIылъимытам щхьэусыгъуэ имыIэу пIэрэт? Хьэкъунырат фIыуэ яхуэмылъэгъуар, хьэмэрэ абы итхарат? Апхуэдэ упщIэм и жэуапу Ержыбым къитынур тхьэм ещIэ.
Н. II0-м. «Айшэт фIыуэ илъагъу и анэмрэ и псэм хуихь и лъапсэмрэ япэIэщIэху илъэсипщIкIэ хамэ щIыпIэм щыIащ гугъуехь зыкъомрэ хьэзаб зыбжанэрэ ишэчу.»
БжыгъэкIэ къалъытэ категориекъым гугъуехьри хьэзабри. Гугъу ехьащ, хьэзаб телъащ, жаIэ; мо щапхъэу къэтхьар жьэрыIуатэбзэщ.
Н. II7-II8-м. «Куэд зымыгъащIэу, куэд зылэжьа цIыхухэм ящыщщ КIуащ БетIал. ХузэфIэкIыну псори белджылы мыхъу щIыкIэ ар I957 гъэм майм и япэ махуэм игъуэ нэмысу дунейм ехыжащ. Лъэпкъым фIыуэ илъэгъуа и усакIуэ Iэзэр Налшык и кхъэ щхьэхуэм щыщIалъхьащ. Нэщхъеягъуэшхуэу щытащ а махуэр. Гукъутэт абы и хьэдэм дэкIуатэ цIыхуищэ Iэджэхэм я щыгъуэкIэр плъагъуну, ауэ ар щыхьэт техъуэрт цIыхухэм абы хуаIэ лъагъуныгъэ иным».
Учебникым итыпхъэмрэ имытыпхъэмрэ авторым хузэхэгъэкIыу уи фIэщ пхуэщIыркъым, къэтхьа щапхъэхэм хуэдэхэм укъеджа нэужь. Ар зыхуитха ныбжьыщIэм фэ къриплъынкIэ хъунумрэ и анэдэлъхубзэм гузэрыдзэ хуригъэщIынкIэ зэрыхъунумрэ къыфIэIуэхуауэ узиIэ.
Н. I26-м. «Ритмыр – ар усэбзэм (зэзэмызэ прозэми) хэт макъ зэхуэдэхэм я щытыкIэм къытегъэзэжыныгъэрщ.»
Учебникыр зэхэзылъхьар мыбдежым щыуащ. Усэ сатырхэм хэт зэхуэдэ макъхэм къытегъэзэжыныгъэр аллитерацэщ, ахъумэ ритмэкъым. Ритмэр усэм хэзылъхьэр пычыгъуэ бжыгъэу сатырхэм хэтхэращ, псом хуэмыдэу ударенэ зытехуэ бжыгъэхэм я зэхуэдизыныгъэрщ. КъинэмыщIауэ, «ритм», «социализм», «коммунизм» жыхуэтIэ псалъэхэм хуэдэр адыгэбзэкIэ тхын зэрыхуейуэ грамматикэм хабзэу зэрыщагъэувар мыпхуэдэущ: ритмэ, социализмэ, коммунизмэ.
Н. I46-м. Балъкъэр Фоусэт и поэмэ «Гугъэм и лъэрыгъ» жыхуиIэм теухуауэ Ерыжыбым и учебникым дыкъыщоджэ: «Мы поэмэр I967 гъэм итхын иухащ Балъкъэр Фоусэт, мыгувэуи ар Къэбэрдей-Балъкъэр «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм I968 гъэм адыгэбзэкIэ къыщыдэкIащ. Поэмэм гуапэу IущIауэ щытащ тхылъеджэхэр, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, нобэр къыздэсым абы литературнэ критикэм хуэфащэ гулъытэ хуищIакъым, ар зэрыхуэфащэкIэ зэпкърыха хъуакъым.»
Балъкъэр Фоусэт и поэмэм теухуауэ хрестоматием дыщытепсэлъыхьым, къыхэдгъэщащ а произведенэр зэрылъэрымыхьыр. Ауэ мы иджыпсту къэтхьа псалъэухам зэрыщыжиIэмкIэ, Ержыбым литературнэ критикэм зыхуегъэгусэ, Балъкъэр Фоусэт и поэмэм пщIэ хуамыщIауэ къелъытэри. НтIэ а пщIэмрэ щIыхьымрэ дэнэ къыздикIынур езы произведенэр мыпщIэгъуалэмэ? Езы Ержыб дыдэри абы щыхьэт тохъуэ напэкIуэцI I5I-м деж. Мыпхуэдэу етх, поэмэр и фIагъ-IеягъкIэ зэпкърихыурэ: «Гуащэнэ и образыр нэсу зэфIэгъэувауэ щытын хуеяуэ къыпщохъу, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, а образыр аразы укъищIу зэфIэгъэува хъуакъым, а образыр нэтхыса зэрымыхъуар хэт дежкIи гурыIуэгъуэ ди гугъэщ.»
Зэрынэрылъагъущи, учебникым и авторыр щыхьэт тохъуэ поэмэр зэрымыхьэнэншэм; нытIэ, критикэм жиIэнуми упэмыплъэу апхуэдэ тхыгъэр школым и программэм хэбгъэкIмэ, щхьэ мыхъурэ?
Н. I25-м. «Шэвлокъуэ Петри тэмэму гу зэрылъитащи, Къущхьэ СулътIан и IэдакъэщIэкI рассказхэм ущеджэкIэ зыхыумыщIэнкIэ Iэмал иIэкъым а тхыгъэхэр, абыхэм я сюжетхэр гъэхуарэ купщIафIэу пыплъхьэни пыпхыни щымыIэу, лей лъэпкъи пакIуи (?) хэмылъу … зэрыщытым.»
Шэвлокъуэм жиIэр ищхьэкIэ къыщыкIуауэ щыщымыткIэ, аби и цIэри щхьэ анализым деж къыщыкIуэрэ, сыт хуэдэ мыхьэнэ иIэ хъурэ апхуэдэ псалъэмакъым?
8-нэ классым папщIэ литературэмкIэ учебникым дызэрыхуэмыарэзым и щапхъэхэр адэкIи щэ бжыгъэу къыпхуэхьынущ, ауэ абдежым щызэпыдгъэунщи, ди гупсысэр абы и лъэныкъуэкIэ къызэщIэтIкъуэжынщ: мы тхылъымкIэ ебгъаджэ хъунукъым, зэраныгъэ фIэкIа сэбэпынагъэ къишэнукъым, зэребгъаджэ мыхъунум и щапхъэу зэхалъхьауэ къэлъытапхъэщ.
Адрей классхэм я учебникхэр щызэпкърыхащ ди тхылъхэу «Литературэ» 1ыхьэм къэк1уахэм.
3. Псори дызыгъэпIейтей Iуэху (I987 гъэ) (Статью отксерить).
Адыгэ литературэр ди школхэм зэрыщрагъэджынум и программэм щытепсэлъыхьу КъБАССР-м и ТхакIуэхэм я союзым щекIуэкIащ зэIущIэ ин. Абы кърихьэлIащ республикэм и тхакIуэхэр, щIэныгъэлIхэр, ЩIэныгъэ IуэхумкIэ министерствэм и лэжьакIуэхэр, журналистхэр.
А зэIущIэр къыщызэIуихым КъБАССР-м и ТхакIуэхэм я союзым и председатель, усакIуэ Тхьэгъэзит Зубер жиIащ: «Нобэ дэ дыщIызэхуэсар мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэщ Ар школхэм ди лъэпкъ литературэр зэрыщрагъэджым фIагъыу иIэмрэ ныкъусаныгъэу хэлъхэмрэ къэтхутэу, ныкъусаныгъэхэр къызэхэкI щхьэусыгъуэхэр дыубзыхуу икIи икIэщIыпIэкIэ гъэкIуэда зэрыхъуну щIыкIэм дытепсэлъыхьыну аращ. Абы илъэныкъуэкIэ дэ тегъэщIапIэ тщIыну ди къалэнщ КъБАССР-м ЩIэныгъэ IуэхумкIэ и министерствэм ди пащхьэм кърилъхьа школ программэр, I990 гъэ пщIондэ къагъэсэбэпыну зытраухуар. Зы экземпляр закъуэ фIэкI къыдамытами, а программэм нэхъыбэр фыкъеджащ, щыгъуази зыфщIащ.
Псоми зэрытщIэщи, ди тхакIуэхэри, щIэныгъэлIхэри, уеблэмэ, езы егъэджакIуэ дыдэхэри куэд щIауэ аразы ищIыркъым школхэм адыгэ литературэр зэрыщрагъэджым и программэр зэрызэхалъхьам, зэрырагъаджэ тхылъхэм хагъэхьэ произведенэхэм я къыхэхыкIэм, нэгъуэщI куэдми. А учебникхэм къыдэкIыгъуэ къэс зэхъуэкIыныгъэ щIагъуэ ямыгъуэтауэ ирагъэувэж нобэрей зэманым, школ реформэр и гуащIэгъуэу щекIуэкI ди лъэхъэнэм зыми гъащIэм къемызэгъыж произведенэ упщIэншэхэр. Ахэр зэхэзылъхьэхэм ди литературэм лъэ быдэкIэ хэува тхакIуэ куэдми нобэрей зэманым пэджэж тхыгъэ хьэлэмэтхэми гулъытэ лъэпкъ хуамыщIу къокIуэкI…
Мис а Iуэхугъуэхэми, нэгъуэщI куэдми фэ фызэреплъыр нехьэкI-къехьэкI лъэпкъ хэмылъу, нобэ къыжыфIэну дыхуейт».
Апхуэдэ пэублэ псалъэхэм иужькIэ Тхьэгъэзитым чэзууэ псалъэ яритащ зэIущIэм кърихьэлIахэм. Нэхъ зэщIэкъуауэ кыдохь абы къыщыпсэлъахэм жаIахэр.
Къэжэр Хьэмид. Сэ къызэрысщыхъумкIэ, школ программэм и лъабжьэу щытын хуейщ дэтхэнэ лъэпкъ литературэми лъэхъэнэ-лъэхъэнэкIэрэ къикIуа гъуэгуанэр. Псалъэм папщIэ, нобэрей къэбэрдей литературэм и зыужьыныгъэр мыпхуэдэ лъэхъэнэкIэрэ гуэшыпхъэщ: I) зауэм ипэ илъэсхэр (ар бгуэшыж хъунущ тIууэ – 20, 30 гъэхэр); 2) зауэ илъэсхэмрэ зауэ нэужь илъэсхэмрэ (I956 гъэм, н. ж. КПСС-м и ХХ съездым нэс); 3) I956 гъэм къыщэщIэдзауэ I985 гъэм нэс (КПСС-м и ЦК-м апрелым иригъэкIуэкIа Пленумым нэс).
КПСС-м и ЦК-м I985 гъэм апрелым иригъэкIуэкIа Пленумым къыщыщIэдзауэ ди обществэм и гъащIэм зэхъуэкIыныгъэщIэ куэд игъуэтащ, Iэмал имыIэу ахэр къэлъытэн хуейщ.
Дызытепсэлъыхь программэм дэ щытлъагъуркъым, ищхьэкIэ зэрыщыжытIам хуэдэу, сыт хуэдэ лъэхъэнэр сыт хуэдэ лъэхъэнэм къыщIидзэми е иухыжми. Языныкъуэхэм деж тхакIуэм и творчестэр процесс екIуэкIым къыгуэча мэхъу.
Къэтхьынщ щапхъэ. I0-нэ классым щеджэхэм сыт щхьэкIэ егъэджын хуей япэ щIыкIэ Къардэн Бубэ и творчествэр, итIанэ КIуащ БетIал и творчествэр? Абыхэм я увыпIэр зэблэхъун хуейщ. Пэжщ, Къэрдэн Бубэ илъэсищкIэ нэхъыжьщ КIуащ БетIал нэхърэ. Ауэ аракъым тегъащIапIэр. Ахэр хэлэжьхьащ къэбэрдей литературэм и лъэхъэнэ зэрызым. КIуащ БетIал зыхэзагъэр етIуанэ лъэхъэнэу I956 гъэм иухырщ. Къэрдэн Бубэ и повестхэри рассказхэри дунейм къыщытехьар абы иужькIэщ, I956 гъэр аркъым, атIэ иужькIэщ. Ар нэгъуэщI лъэхъэнэщ. Сыт тхакIуэр езыр зыхэт литературнэ процессым къыхэпчу нэгъуэщI щIыпIэ щIэбгъэIэпхъуэнур?
А щIыкIэ дыдэм тету бгъэдыхьэн хуейуэ къызолъытэ КIыщокъуэАлим и творчествэми. КIыщокъуэ-усакIуэр щаджыпхъэщ 9-нэ классым, КIыщокъуэ - прозаикыр – I0-нэм. КIыщокъуэм и роман псори щитхари къыщыдэкIари I956 гъэм иужькIэщ. Абыхэм ди лъэпкъ прозэм и лъагагъыр къагъэлъагъуауэ (I960-I980гъгъ.).
НэгъуэщI Iуэхугъуэ зытIущи я гугъу сщIынут. Ди тхакIуэ нэхъыжь зыбжанэм я цIэхэр программэ щызэхалъхьэм яхуэмыфащэу IэщIыб ящIащ. Апхуэдэщ Нало Жансэхъурэ драматург Тубай Мухьэмэдрэ. Псалъэм папщIэ, Нало Жансэхъу ЩоджнцIыкIу Алий иужькIэ къэкIуэн хуейщ. Ар нэхъ тэмэмщ. Нало Жансэхъу къэбэрдей литературэм и япэ психологическэ повестым и автор къудейкъым, атIэ ар литературэм и теорием и зэхэублакIуэщ, абы и цIэм къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ ди республикэм литературоведенэмрэ художественнэ критикхэмрэ къызэрыщежьам и тхыдэр.
Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, ЩоджэнцIыкIу Алий 9-нэ классым къыщылъыс сыхьэт I4-м, ХьэхъупащIэ Амырхъан хухах сыхьэт бжыгъэм къахэкIыу Нало Жансэхъу и критическэ лэжьыгъэхэм сыхьэти 2, тхыгъэхэм зы сыхьэт хуэдэ лъыбгъэс хъунущ.
Уэхъутэ Абдулыхь сыхьэти I0, Гъуэщокъу Хъусин сыхьэти 8, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм сыхьэти 6 епту Къашыргъэ ХьэпащIэ сыхьэти 3 фIэкIа лъыумыгъэсыныр екIуркъым. Гъуэщокъуэми Уэхъутэми ялъыс сыхьэт бжыгъэм къыхэхауэ нэхъ щIалэIуэхэми тегуэшэн хуейуэ къыщIэкIынщ.
Иджыри зы Iуэхугъуэ. Иджыблагъэ сэ щыгъуазэ зысщIащ 9-нэ (иджыпсту 10-нэ) классым папщIэ къыдагъэкIа учебникхэм, Ержыб Аслъэн зэхилъхьауэ еянэу къыдэкIам. Апхуэдэ учебник еянэу къыдэбгъэкIыныр къэгъэнауэ, япэу дунейм къытебгъэхьэныр емыкIуу къызолъытэ, апхуэдизкIэ бзэ илъэныкъуэкIэ ар мыхьэнэшхуэу тхащи…
Къэжэр Петр. Школ программэр щызэхалъхьэкIэ языныкъуэ авторхэм ди усакIуэхэм я усэ нэхъыфIхэм я гугъу ямыщIу, нэгъуэщIхэр къыхах. Учебник зыгъэхьэзырхэм дауэ фщIыми, Щомахуэ Амырхъан и тхыгъэу (прозэу) вгъэлъагъуэхэр прозэ хъуауэ дэ зыми ди фIэщ фхуэщIынукъым. Амырхъан сыт щыгъуи къызэрылъытэн хуейр сабий усакIуэущ, усэфI зыбжанэ иIэщ сабийхэм папщIи, мис ахэр хэвгъыхьэ, хэвгъэхьэнумэ.
Мыбдеж программэ зэхэлъхьэу щIэсхэм сывэупщIыну сыхуейт: «Дэнэ щыIэ тхакIуэ Журт Биберд и прозэхэр, нэгъуэщ ди усакIуэ куэдми я усэхэр. Ахэр сыт хуэдэ щхьэусыгъуэкIэ программэм хэмыхьэну къанэрэ?»
КIэщIу жысIэнщи, ди къэбэрдей литературэм фIыуэ фыщыгъуазэкъым, школ программэр, учебникхэр зэхэзылъхьэхэ!
Бештокъуэ Хьэбас. Сэ занщIэу жысIэну сыхуейщ мыпхуэдэу: «Мы ТхакIуэхэм я союзымрэ ди литературэмкIэ школ программэхэр зэхэзылъхьэхэмрэ яку иджыри къэс зэпыщIэныгъэ лъэпкъ зэрыдэмылъар, зэчэнджэщу зэрыщымытар аращ дэ нобэ мыбдеж дыщызэхуэсыныр къызыхэкIар».
АдэкIэ, учебник зэхэлъхьэкIэм нэфI-нейгъэ къыщыхэщ къохъу жыпIэми, си гугъэмкIэ, ущыуэнукъым. Апхуэдэу жыдэзыгъыIэри ТхакIуэхэм я союзым хэт усакIуэхэр, гулъытэншэу къанэу, зы тхылъ фIэкIа къыдэзымыгъэкIам и тхыгъи и биографие кIэщIи учебникым иту зэрыплъагъурщ.
Мы дэ нобэ дызэтепсэлъыхь программэм и гугъу щытщIкIэ, къыжыIапхъэщ эстетическэ гъэсэныгъэ жыхуаIэм щыгъуазэ цIыхум мыр зэрызэхимылъхьар. Сэ си фIэщу жызоIэ. АдыгэбзэкIэ езыгъаджэну егъэджакIуэм литературэм, шэч хэмылъу, гущыкI хуищIынщ мы программэм еджэмэ. Программэр зэрытха бзэм утепсэлъыхьмэ, цитатэр йобэкI, икIи нэсу зэдзэкIа хъуакъым. Калькэм етхьэлэ.
Программэм хагъэхьэ усакIуэхэм я гугъу щытщIкIэ, дигу къемыуэу къанэркъым ди усакIуэ нэхъыжьхэм щыщу Агънокъуэ Лашэ учебникым зэримытыр.
Нало Ахъмэдхъан. Ди школхэм я программэхэр щызэхалъхьэкIэ, ди тхакIуэхэм усакIуэхэм я произведенэу хагъэхьэм и нэхъыбэр илъэс тощI-щэщI япэкIэ ятхахэрщ. Абы щыгъуэми абыхэм я IэдэкъэщIэкIым и фIыпIэр гулъытэншэу къагъанэ. КIыщокъуэ Алим и щIалэгъуэм итха «Бгы лъапэхэм деж» поэмэрщ еджакIуэхэм хуагъэлъагъуэр. Апхуэдэущ зэрыбгъэдыхьэр ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и «Уэлбанэ дыгъэ», Къардэн Бубэ и «Десант», Къашыргъэ ХьэпащIэ и «Зы жэщ» произведенэхэр программэм щыхагъэхьэкIи.
Щхьэ къащыгъупщэрэ программэр зэхэзылъхьэм нобэ «уей-уей» жызыгъыIэу нэхъыжьхэм къакIэрымыхуу тхэ ди тхакIуэхэр, усакIуэхэр? Абыхэм я шыфэлIыфэр къэзыгъэнаIуэ тхыгъэ хьэлэмэтхэр щхьэ яIэщIэгъупщыкIрэ? Зи гугъу сщIыр Тхьэгъэзит Зубер, Гъубжокъуэ Лиуан, Мэзыхьэ Борис, Къэжэр Петр, Бицу Анатолэ, КIэщт Мухьэз сымэ хуэдэхэрщ, нэгъуэщIхэрщ. Программэм щхьэ увыпIэ щимубыдрэ къэбэрдей литературнэ критикхэм?
Апхуэдэ упщIэ куэд къегъэув зигугъу тщIы программэм и зэхэлъыкIэм. ИкIи ар гурыIэгъуэщ. А упщIэхэм дэ дамыгъэпIейтеуэ хъунукъым. Егъэлеяуэ тхыгъэ купщIэншэ куэдыуIэ ди учебникхэм ихуауэ къогъуэгурыкIуэ. Ирикъунщ ди щIэблэхэм я тхьэкIумэр а тхыгъэ мыхьэнэншэхэмкIэ зэрыдгъэузар! Ди литературэм зы илъэс нэхърэ къыкIэлъыкIуэ илъэсым нэхъ зэрызиужьыми, ар къэрал утыку зэрихьами псори щыгъуазэ пэтми, щIэуэ, зэманым пэджэжу дунейм къытехьэ тхыгъэхэм яхуэфащэ увыпIэ программэм щаубыдыркъым. Тегушхуауэ программэм хэгъэхьэн хуейщ произведенэ нэхъыфIу ди тхакIуэхэм иужьырей илъэсхэм ятхахэр.
Мыри жысIэну сыхуейт. «Адыгэ литературэ» жытIэу учебникым зэрыфIэтщыр пэжу пIэрэ? ПцIыуэ щытмэ, тедвмыгъатхэ апхуэдэу тхылъым.
ЗэIущIэм къыщыпсэлъащ учебник зэхэлъхьэным елэжьхэм ящыщ зы, Къэрэшей-Шэрджэсым къикIа щIэныгъэлI Дзэсэжь Хьэсанщ. Къызэхуэсахэм абы хъыбар яригъэщIащ шэрджэс литературэр ди школ программэм гуагъэкIыжыну Iуэху къызэраIэтамкIэ икIи абыкIэ унафэ пыухыкIа щыIэным зэрыпэплъэхэр къыжиIащ.
Журт Биберд. Ди литературэр школым зэрыщаджым хэлъ ныкъусаныгъэхэм дытепсэлъыхурэ дешащ. Нобэ дэ дыкъызэхуэсауэ программэм дызэрытепсэлъыхьыр тэмэму къызолъытэ. Япэрауэ, сэ курыт школыр къызэрызухрэ илъэс тIощIрэ пщIым щIигъуащи, дэ школым дызэрыщагъэджа программэм зэхъуэкIыныгъэу игъуэта щIагъуэ щыIэу къысхуэщIэркъым. Ауэ щыхъукIи, а зэман мымащIэм къриубыдэу къэбэрдей литературэр лъэщу япэкIэ бэкъуащ. ЕтIуанэу жысIэну сызыхуейр мис а япэм къелъхуж. Литературэм ину зыщиужьакIэ, сэ сызэреплъымкIэ, программэми Iэмал имыIэу къыхэщын хуейщ а зыужьыныгъэ инхэр.
ЗанщIэу жысIэнщи, программэм хагъэхьэ тхакIуэхэмрэ а тхакIуэхэм я тхыгъэу еджакIуэхэм яджын хуеймрэ къызэрыхах щIыкIэм уризэгуэмыпын плъэкIыркъым. Программэм хагъэхьэнкIэ мэхъу ТхакIуэхэм я союзым хэмыту, и творчествэкIи къэбэрдей литературэм увыпIэ гуэр щиубыдыну ауэ жыжьэуи хунэмыса тхакIуэ-усакIуэ гуэрхэр. Абы щыгъуэми, нобэ ди литературэм «уей-уей» щыжезыгъыIэ тхакIуэхэр лъэныкъуэкIэ къагъанэ. Апхуэдэ щIыкIэм шэч уегъэщI программэр зэхэзылъхьахэм языныкъуэхэм деж я нэфI зыщыхуэ авторым гулъытэ лей хуащIу.
Ержыб Аслъэн газетым къытрагъадзэ статьяхэм ущеджэкIэ, «мыбыхэм, мобыхэм я тхыгъэхэр едгъэджыркъэ» жиIэу тхакIуэ гуэрхэм я цIэ къриIуэ хабзэщ. Ауэ программэм уеплъа нэужь, гу лъыботэ нэгъуэщIым: абыхэм къалъысыр, урокхэм щаджым нэмыщI къызэджэн къахэкIыну нэхъ зыхуэфащэ тхыгъэхэр» жыхуиIэ рубрикэрщ. КIэщIу жыпIэмэ, ар языныкъуэ тхакIуэхэр «къызэрагъапцIэ мывэупцIэ» хъарзынэщ.
Иужьу жысIэну сызыхуейр мыращ. Программэр, учебникхэр зэхэзылъхьэхэм е я Iэзагъэр хунэсыркъым произведенэ нэхъыфIхэр къыхахыну, е я лэжьыгъэр яIэщIэужэгъуащи егугъуркъым Iуэхур зэрырагъэфIэкIуэным. Апхуэдэхэм ди литературэм и «нэчыхьыр» ятхыныр щагъэтмэ, си щхьэкIэ нэхъ къезэгъыу къызолъытэ.
Нало Заур. Мы дэ дызэтепсэлъыхь школ программэм и IуэхукIэ сэ куэдрэ утыку сыкъыщыпсэлъэну къысхуихуащ, ауэ дапщэми сэ жысIэри программэр зэхэзылъхьэхэм жаIэри зэтемыхуэу, дызэгурымыIуэу дыкъонэж.
Сэ къызгурыIуэр мыращ. ПэщIэдзэ классхэм литературэр зэрыщаджыр литературнэ чтение жиIэущ, 8-нэ классым къыщыщIэдзэри литературэм и тхыдэм, и мыхьэнэм тематикэкIи хэщыпыхьауэ йокIуэкI. Тематикэр Iуэхум къыхыхьа нэужьщ хъуари-мыхъуари тхылъым щихуэр.
Учебникыр зэхэзылъхьахэм тхьэ щаIуэж зыхуейм хуэдэ хуэдэ усэ ямыгъуэту. Арауи жаIэ, псалъэм папщIэ, Мечиевымрэ Этезэвымрэ я усэхэр щIыхагъэхьэр. Ауэ Iуэхур аракъэ, а зэрадзэкI усэхэр зэдзэкIа хъуауэ пIэрэ? Абы фIыуэ егупсысын хуейкъэ?
АдэкIэ сэ сфIэкъэбылкъым ЩIэныгъэ IуэхумкIэ министерствэм дызэхуашэсрэ дагъэпсалъэ-дагъэпсалъэу, итIанэ езыхэм программэр зэрыхуейуэ къыщагъэнэжым деж.
Шэрджэс тхакIуэхэр ди программэм хэкIыжу зэхызох. Ар пэжу щытмэ, дяпэкIэ тхакIуэ нэхъыбэм я цIэ къиIуэн хуейщ, тхыгъэ нэхъыбэ хэгъэхьэн хуейщ учебникхэм.
ИкъукIэ хуэсакъын хуейуэ къызолъытэ еджакIуэ цIыкIухэм гукIэ зрагъащIэну усэхэр къыщыхахкIэ. СыткIэ хуей цIыкIухэр «Бранду» (ЩоджэнцIыкIу Н.) гукIэ зэрагъэщIэну? КIуащ БетIал и усэ «Си гъусэщ» жыхуиIэри гугъущ гукIэ зэбгъэщIэну.
Литературэм и тхыдэр щебгъэджкIэ, Бэдынокъуэ иужькIэ ЩоджэнцIыкIу Алий ухэмыхьэу, а тIум я зэхуакI Агънокъуэ Лашэ, Абазэ Къамбот, Сижажэ Къылъшыкъуэ сымэ дэтын хуеящ.
ПащIэ Бэчмырзэ и усэхэм къыхэхын хуейр лирикэ нэсхэр арщ, псалъэм папщIэ, «Псалъэ пэжхэр». ХьэхъупащIэ Амырхъан и усэхэу «Бэм къыфхуадэнкъым», «Жамборэ Щэуал» жыхуIэхэр къарууншэIуэщ. ЩоджэнцIыкIу Алий и «Нанэр» мыбдеж щомыджыныр емыкIущ. Апхуэдэу программэм иджыри хэбгъэхьэ хъунт «ЛIыкIуэ», «Къуалэжьхэр» усэхэри.
Литературэм и тхыдэр щаджкIэ нэхъ гу зэлъытапхъэр лъэпкъым зыгуэр щIэуэ езыта, культурэм хэлъхьэныгъэ хуэзыщIа авторхэрщ. Мыбдеж Шортэн Аскэрбий и «Нэхур къыщыщIэнэм щыгъуэ» пьесэм нэхърэ «Партым и лIыкIуэ» нэхъ хэтыпхъэу собж.
КIуащ БетIал къапщтэмэ, «Къэбэрдей», «Си лъахэ», «Уэр мыхъуам сыбгъэ дамэншэт…», «Индыл» - мыбыхэм нэхърэ нэхъ гу зэлъытапхъэ усэфI куэд иIэщ КIуащым.
Литературэм и тхыдэр къэзыгъэлъагъуэ произвведенэхэр къыщыхахар 50-60 гъэхэрщ. Сэ къызолъытэ иужь илъэсхэм ди литературэм къыхыхьа усакIуэхэр (нобэрей усакIуэ пашэхэр) хэгъэхьэн хуейуэ.
Сонэ Абдулчэрим. Класс нэхъыжьхэм щхьэкIэ ятх учебникхэр – адыгэ литературэмкIэ учебникхэр – программэ зэхалъхьам ипкъ иткIэ зэрагъэпэщын хуейуэ къоув. Апхуэдэу щыщыткIэ, езы программэхэр ирамыгъэфIакIуэмэ, учебникхэри гурыхь хъунукъым.
Дэ шэч къытетхьэркъым литературэмкIэ программэхэр зэхэзылъхьэхэм я щIэныгъэм, ауэ гурыщхъуэ дагъэщI абыхэм я художественнэ гурыхьымрэ щIэблэм я пащхьэ щахь жэуаплыныгъэр къызэралъытэ щIыкIэмрэ. Къэтхьынщ щапхъэ. ЕпщIанэ классым щадж адыгэ литературэм дыкъыщоджэ:
(«Благъагъэ къафэ»).
Ей, пщащэхэ, махуэр фымыгъакIуэу,
Жызум пыч фыкъакIуэ,
ЩIыунэм шагъырыр щIэз хъунщ, уей!
Ей пщащэхэ фычэфхэ, фыгушхуэ,
Бжьэхэр изу ивгъахъуэ
ХьэщIэ лъапIэхэр евгъафэ, уей!
(«ХьэщIэу фыкъытхуэкIуэ»).
Ленин и ныпым дыщIэту гъэ плIыщIым
Дэ партым дыщIгъуу насып доухуэ…
(«Хэку гъагъэ»).
Къэшэнхэм, ди ныбжьэгъу пщащэхэм,
Дэни щызэхохыр къыздэфэм чэфыжьу,
Уэрэдым зрагъэIэту.
Мы щапхъэхэм къамыгъэлъагъуэу пIэрэ политикэ набгъагъэ, езы усэхэр (сатыр къыхэпхъуэта мыхъуу) зэрымыгуакIуэм и гугъу дымыщIыхэми? Произведенэ лъэрымыхьхэм я щапхъэу учебникхэм итым я бжыгъэр мащIэкъым. Мыбдежым жытIэну дызыхуейращ: и чэзу хъуащ мыхъумыщIэр хэдзауэ, хъуащIа защIэу учебникхэр зэхэлъхьэну. Программэхэр зэхэзылъхьэхэр зыгуэрым жиIэм едэIуэн уэимкъым.
Къэгъырмэс Борис. Мыбдежым къыщыпсэлъахэми зэрыжаIащи, школ программэр щызэхалъхьэкIэ Iэмал имыIэу къэлъытэн хуейщ ди литературэм и зыужьыныгъэр. Ди жагъуэ зэрыхъущи, учебник зэхэзылъхьэхэр абы щемыгупсысыр нэхъыбэщ.
Иджы зэхалъхьэ программэхэр зытещIыхьын хуейр ди литературэм зэрызиужьарщ, армыхъумэ 50-гъэхэм тещIыхьауэ зэхэлъхьэн хуейкъым…
ИтIанэ мыри жысIэну сыхуейт. Сэ къызэрысфIэщIымкIэ, ЩIэныгъэ IуэхумкIэ министерствэми ЕгъэджакIуэхэми я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтми программэр ябз, ядри итIанэщ дытрагъэпсалъыхьыну дыщызэхуашэсыр. Ар, дауи, къезэгъыркъым. ЗыгуэркIэ дэри ди чэнджэщ фыхуейр пэжмэ, нэхъапэ фыкъыдэупщIын, фыкъыдэчэнджэщын хуейщ…
ЗэIущIэм къыщыпсэлъахэщ илъэс куэд лъандэрэ школ программэ зэхэлъхьэным елэжьхэу, зи гугъу ящIа программэм и авторхэм ящыщу Джаурджий ХьэтIыкъэрэ Ержыб Аслъэнрэ. Абыхэм программэм и зэхэлъхьэкIэ хъуам теухуауэ къызэхуэсахэм кърата упщIэхэм жэуап иратыжащ, программэр ирагъэфIэкIуэн папщIэ чэнджэщэгъу хъууэ къэпсэлъа тхакIуэхэм, щIэныгъэлIхэм фIыщIэ хуащIащ.
ЗэIущIэм и кIэухым, школ программэр зэхэзылъхьэхэм захуигъазэу, Тхьэгъэзитым жиIащ: «Нобэ мыбдеж кърихьэлIа тхакIуэхэми къримыхьэлIами дызытепсэлъыхьа программэм теухуауэ жытIэри жытIэнури зыщ: тхыгъэу адыгэбзэмкIэ ятхам и фIыпIэр арщ хыхьэн хуейр программэм.
Фэ жывоIэ, иджыри зэ мы Iуэхум программэмкIэ комиссэр хэплъэжын хуейуэ. Хэт сымэ хэтыр а комиссэм? Комиссэм хэтхэр щхьэхуэу, литературэр зи IэдэкъэщIэкI тхакIуэхэр лъаныкъуэкIэ къанэу иджыри къэс зэрекIуэкIам хуэдэу дылажьэ хъунукъым.
Фэ къыволъытэ учебникхэр щызэхэфлъхьэкIэ фызыхуейм хуэдэу аразы фыкъэзыщIын тхыгъэ фымыгъуэту. Ар щхьэусыгъуэкъым. Псалъэм папщIэ, мыбдеж къыщызэхуэсахэм зы усакIуи яхэткъым усэфI дыдэу зыбгъупщI зи тхылъ къыхэфх мыхъун.
Аращи, тхакIуэхэри щIэныгъэлIхэри нобэ дыкъызэхуэсу ди гукъеуэ псор щыжытIар ди псалъэр ауэ сытми жьым едгъэхьыжыну аркъым. Дагъуэу хуэтщIа псори къэфлъыта нэужьщ программэр дунейм къыщытегъэхьапхъэр. Апхуэдэу а Iуэхум дыбгъэдыхьэмэ, шэч хэмылъу, ди литературэр школхэм щезыгъэджхэми, ар зыдж еджакIуэ цIыкIухэми, дэри ди мурадыр къыдэхъулIэнщ. КIэщIу жыпIэмэ, аращ ди тхакIуэхэр зытемыкIынур».
***
2. Ди 1уэры1уатэр школым зэрыщаджым и 1уэхур – с.2.
Псалъэ искусствэм и къежьапIэу цIыхушхуэхэм къалъытэ IуэрыIуатэм щIэблэм къыхахынущ щIэныгъи, гъэсэныгъи. Ар куэдкIэ елъыта хъунущ IуэрыIуатэм и произведенэхэр къыхэха зэрыхъум, еджакIуэхэм я ныбжьыр къызэралъытэм, ахэр зэрырагъэдж щIыкIэм. А псомкIи гъуазэу щытын хуейр, дауи, программэхэращ, къыкIэлъыкIуэу – а программэхэм тету, е зыгуэркIи ебэкъуауэ, зэхалъхьа учебник-хрестоматиехэрщ.
ГукIэ яусрэ гукIэ зэрахьэу. Адыгэ IуэрыIуатэм ди школ программэхэм щIыпIэ мащIэкъым щыхухихыр, ауэ ар нэхъыбэжу щытамэ, нэхъ щхьэпэ хъун фIэкIа зэраныгъэ къишэнтэкъым. Сыт хуэдэ хъугъуэфIыгъуэ IуэрыIуатэр лъэпкъым дежкIэ? А зы упщIэм и жэуап тэмэм еттмэ, ар щIэблэм яджын хуейуэ щIыщытри убзыхуа хъунущ.
Зэрыхабзэщи, IуэрыIуатэр езыр-езырурэ дунейм къытохьэ. Аращ къызэрежьар, псалъэм папщIэ, псысэхэр, таурыхъхэр, псалъэжьхэр – ахэр цIыхубэ псом я IэдакъэщIэкIщ, я ныбжьри пхуэгъэбелджылынукъым, зэгуэр пасэрей дунейм къыщежьар цIыхум зэпадзыжурэ къогъуэгурыкIуэ, кIуэ пэтми заубгъуурэ нэхъ купщIафIэ мэхъу, хуэм-хуэмурэ заукъуэдий, я къуэпсхэм задз. Пасэрей дунейм къыщежьа купщIэм нобэ урихьэлIэнкIэ мэхъу Iэджэу зэтепщIыкIауэ. Аращ дыщIрихьэлIэр зы псысэм, е хъыбарым и вариантхэр къаIуэтэжауэ. (ЗэрыгурыIуэгъуэщи, вариантхэм нэхъыфIи зи мыхьэнэр нэхъыкIи яхэтынущ. Ахэр хрестоматиехэм щыхагъэувэкIэ, дауи, къыхэхыпхъэр нэхъ купщIафIэрщ, тхыдэм, пэжым нэхъ и гъунэгъуу зэхэлъхьарщ. Мис абы и лъэныкъуэкIэ убгъэдыхьэмэ, ди хрестоматиехэм дагъуэ щIахуэпщIын щыIэщ. Вариантхэр нэхъ щызекIуэр псысэхэмрэ таурыхъхэмрэщ. Ар дыдэм ущрохьэлIэ нэхъ иужьыIуэкIэ дунейм къытехьа хъыбархэми – ахэри щаIуатэ зэманымрэ зыIуатэрэ елъытауэ щызэтепщIыкIыр мащIэкъым.
Я гъэпсыкIэ, я купщIэ, я мыхьэнэ елъытауэ, IуэрыIуатэр лIэужьыгъуэ куэд мэхъу. Нэхъ цIэрыIуэхэм, къызэрежьэ лъандэрэ зи къуэпс мыгъужахэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, псысэхэр, таурыхъхэр, усыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр, уэрэдхэр, псалъэжьхэр, псалъэ шэрыуэхэр, къуажэхьхэр, хъыбархэр, тхыдэжьхэр, хъуэхъухэр – абыхэм ящыщ дэтхэнэри щыгъунэжщ адыгэ IуэрыIуатэм, ижь-ижьыж лъандэрэ къадокIуэкI ахэр адыгэхэм, я гупсысэрэ я дуней еплъыкIэрэ ираIуатэу, я гъащIэм и тхыдэ нагъыщэу.
Адыгэ IуэрыIуатэм егъафIэ зауэлI хахуэр. Нарт эпосым къыщежьэри, зауэлI хахуэм, шу щхьэмыгъазэм и образыр зэи хэкIыжакъым адыгэ IуэрыIуатэм. Пасэрей уэрэдыжьхэми хъыбарыжьхэми щыгъунэжщ зекIуэлIым и образыр. Ар адыгэ IуэрыIуатэм и купщIэ нэхъыщхьэхэм ящыщу щытауэ къалъытэ щIэныгъэлIхэм, псалъэм папщIэ, Къэрмокъуэ Хьэмид. Жьы хъууэ и унэ итIысхьэжыху е и щхьэр хилхьэху зекIуэлIыр епсыхыртэкъым, Iэщэри игъэтIылъыртэкъым. Адыгэхэм къадэгъуэгурыкIуэнтэкъым апхуэдэ хъыбархэр, зекIуэ хэт зэпытурэ я дунейр къамыхьатэмэ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдэ дунейр ижь-ижьыж лъандэрэ зи натIэ адыгэхэр зауэм хуэщIауэ псэун хуей хъури, я щIэблэр лIыгъэм щIапIыкIыныр къалэн яхуэхъуауэ къекIуэкIащ. Аращ адыгэ IуэрыIуатэм зекIуэлI хахуэр щIигъафIэр, абы и щапхъэм щIэблэр щIыщIигъэджыкIыр. IуэрыIуатэмрэ хабзэмрэ зэблагъэ дыдэщ. Тхыбзэ щамыIакIэ, адыгэхэм я хабзэр зэрыхъумар IуэрыIуатэущ. Адыгэ хабзэкIэ зэджэм ныбжьышхуэ зэриIэм щыхьэт тохъуэ нарт эпосыр, абы и пкъыгъуэ нэхъыщхьэхэр, ди эпосым къызэрыхэщщи, пасэ дыдэу къежьащ, пасэрей адыгэхэм – синдхэм, меотхэм, зиххэм я деж щызэфIэувэри лIэщIыгъуэ Iэджэм къыщхьэдэхащ, ефIакIуэу, заузэщIу, щIэблэм щапхъэрэ гъуазэрэ яхуэхъуу. ЩIэблэ Iэджэм я акъылым къилэжьащ адыгэ хабзэкIэ зэджэр. Адыгэ хабзэм цIыхур цIыхугъэм хуеущий, лIыгъэм, пэжыгъэм хуегъасэ – аращ адыгэ хабзэр адыгэ IуэрыIуатэм зэрыщытлъагъур.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 |
