Научные основы школьного курса родной литературы (стр. 4 )

IуэрыIуатэм мыхьэнэшхуэ иIэщ тхыбзэмрэ литературэмрэ щызэфIэувэм деж. IуэрыIуатэр лъабжьэрэ щапхъэрэ хуэхъуащ адыгэ литературэм. Ди литературэм и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм – ПIащIэ Бэчмырзэ, ЩоджэнцIыкIу Алий сымэ, нэгъуэщIхэми щапхъэрэ гъуазэрэ яхуэхъуащ адыгэ IуэрыIуатэр: тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ къамыгъэсэбэпынкIэ Iэмал иIэкъым адыгэ IуэрыIуатэм лIэщIыгъуэ кIыхьхэм къыпхиха художественнэ Iэмалхэр, IуэрыIуатэр хэкIыпIэ хуэхъуащ тхакIуэхэм, усакIуэхэм я къалэмым къыщIэкIа тхыгъэ купщIафIэ куэдым (апхуэдэ хэкIыпIэ яIэщ ПащIэ Бэчмырзэ, Агънокъуэ Лашэ я усыгъэхэм я нэхъыбапIэм, ЩоджэнцIыкIу Алий и «Къамботрэ Лацэрэ» романым, «Мадинэ», «Къызбрун» поэмэхэм).ТхакIуэми усакIуэми я Iэщэ нэхъыщхьэр бзэращ, а бзэр IуэрыIуатэм ижь-ижьыж лъандэрэ ипсыхьауэ, игъэбэтауэ, иузэщIауэ къэсащ тхыбзэрэ литературэрэ щызэфIэувэ лъэхъэнэм.

ЛIэщIыгъуэрэ ныкъуэм щIигъуащ адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсын, джын зэрыщIадзэрэ. А Iуэхур псом япэ зыублахэм ящыщщ Нэгумэ Шорэрэ Хъан-Джэрийрэ. Нэгумэ Шорэ итхыжауэ ди деж къэсащ пасэрей уэрэдыжь, хъыбарыжь куэд. Ахэращ абы зэхилъхьа «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэм» лъабжьэ хуэхъуар. Хъан-Джэрий, езыр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, итхыжауэ щытащ адыгэ уэрэдыжь куэд, ауэ абыхэм я Iэрытхыр ди деж къэсакъым. Нарт пшыналъэ зыбжанэ итхыжащ ХьэтIохъущокъуэ Къазий – аращ япэ адыгэ тхылъыр зи Iэдакъэ къыщIэкIар: I864 гъэм абы къыдигъэкIащ «Сосрыкъуэ и пшыналъэхэр», адыгэбзэкIэ зэридзэкIа хъыбар зыбжани щIыгъуу.

Адыгэ таурыхъ, хъыбарыжь, псалъэжь куэд ятхыжащ Бэрсей Умар, Адыл-Джэрий, Тамбий Пагуэ, Къэшэж ТIалиб, Цагъэ Нурий сыми. Адыгэ тхыбзэр зэфIэува нэужь (ХХ лIэщIыгъуэм и 20-нэ, 30-нэ гъэхэм), дунейм къытехьащ адыгэ IуэрыIуатэр щызэхуэхьэса тхылъ зыбжанэ, абыхэм ящыщу псом япэ зи цIэ къиIуапхъэр I936 гъэм къыдэкIа «Адыгэ IуэрыIуатэ» тхылъырщ.

Адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыным, джыным къаруушхуэ ирахьэлIащ Елбэд Хьэсэн, КIэрашэ Тембот, ГъукIэмыхъу Iэбубэчыр, КIыщокъуэ Алим, Шортэн Аскэрбий, КIуащ БетIал, КъардэнгъущI Зырамыку, Нало Заур, ХьэдэгъэлI Аскэр, Къэрмокъуэ Хьэмид сымэ, нэгъуэщIхэми. Тхылъ щхьэхуэхэм щызэхуэхьэсауэрэ зыбжанэрэ къыдэкIащ адыгэ таурыхъхэр, нарт пшыналъэхэмрэ хъыбархэмрэ, псалъэжьхэмрэ псалъэ шэрыуэхэмрэ, хъуэхъухэр, къуажэхьхэр, усыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэр – абыхэм къызэщIакъуащ адыгэхэм ижь-ижьыж лъандэрэ къадэгъуэгурыкIуэ IуэрыIуатэ къулейм и фIыпIэр.

Тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхь къызэпачащ адыгэхэм, лIэщIыгъуэ мин зыбжанэ лъандэрэ цIэрыIуэщ я хабзэкIэ, я лIыгъэкIэ, я цIыхугъэкIэ, я гуащIэрэ я щIыхькIэ. А псом я хъыбар нобэрей щIэблэм деж къэзыхьэсам ящыщ зыщ ди IуэрыIуатэр. Адыгэхэм я акъылым къилэжьащ дуней псом щыцIэрыIуэ нарт эпос гъуэзэджэр, апхуэдэуи хъыбар, псысэ, таурыхъ, уэрэд, хъуэхъу, пшыналъэ телъыджэхэр–ахэр иджырей щIэблэр зэрыгушхуэ хъун хъугъуэфIыгъуэщ.

Илъэс мин зыбжанэ зи ныбжь адыгэ IуэрыIуатэм ди лъэхъэнэм къихьэсащ лIэщIыгъуэ Iэджэм япсыхьа Iущыгъэрэ акъылрэ, аращ абы и дэтхэнэ псалъэри и дэтхэнэ образри щIэуахътыншэр. Лъэпкъым и псэкупсэ (духовнэ) хъугъуэфIыгъуэ нэхъ лъапIэ дыдэхэм ящыщщ IуэрыIуатэр, ар лъэпкъ культурэм дежкIэ гъуни нэзи зимыIэ хэхъуапIэщ.

Урокыр зэретыпхъэу къэтлъытэм и щапхъэ:

7-нэ классым яджын хуейуэ программэмкIэ къыдет адыгэ IуэрыIуатэм и жанырхэу нарт эпосым, таурыхъхэм, адыгэ хъыбарыжьхэм къыхэхахэр. КъуэщIысокъуэ Нурхьэлий 2002 гъэм къыдигъэкIыжа тхылъым псоми абыхэм сыхьэтий щетащ.

Программэм итщ нарт эпосыр мыпхуэдэу егъэджын хуейуэ: «Нарт эпосым щыщ пкъыгъуэхэм къаIуэтэж Iуэхугъуэхэмрэ абыхэм япкърылъ гупсысэ нэхъыщхьэмрэ. Абыхэм хэт цIыхухэм я къыщхьэщыжакIуэ лIыхъужьхэр гуащIэрыпсэухэм фIыуэ тлъагъуу зэрыщытыр. Зи хэкур псэемыблэжу зыхъумэж нарт лIыхъужьхэм я зэфIэкIымрэ я лIыгъэмрэ. Нарт эпосым щыщ пкъыгъуэхэм япкъырылъ гъэсэныгъэ ущииныгъэ мыхьэнэр. Мыбыхэм я бзэм къыхэзыгъэщхьэхукI нэщэнэу хэлъыр».

Хъыбархэр егъэджыным и пэ къихуэу еджакIуэхэм ягу къэгъэкIыжын хуейщ нарт эпосым и тхыдэ кIэщI. АбыкIэ щхьэпэ хъунущ «Нартхэр» фIэщыгъэцIэр иIэу Къэрмокъуэ Хьэмид къыдигъэкIа тхылъым ди эпосымрэ ди тхыдэмрэ теухуауэ ит тхыгъэм еджакIуэхэр щыгъуазэ пщIыныр. Абы Къармокъуэм щыжеIэ мыпхуэдэу: ЩIэныгъэм къызэрихутамкIэ, нарт эпосыр дунейпсо культурэм и фIыпIэм хохьэ.

… Иужьрей илъэсхэм дунейм къытехьащ адыгэхэми нэгъуэщI лъэпкъхэми я деж щызекIуэ нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ (къэбэрдейм, шэрджэсым, адыгейм, балъкъэрхэм, осетинхэм, абазэхэм, абхъазхэм, шэшэнхэм, дагъыстанхэм). Ахэр щыхьэт зэрытехъуэщи, нарт эпосыр Кавказ лъэпкъ зыбжанэм зэдайщ, дэтхэнэм дежи абы теплъэ щхьэхуэрэ лабжьэ куурэ щиIэщ. АбыкIэ зэакъылэгъущ нарт эпосыр зыдж щIэныгъэлIхэм я нэхъыбапIэр …»

Куэд щIащ адыгэ нарт эпосыр хэIущIыIу зэрыхъурэ. Абы и цIэр япэ изыIуар Хъан-Джэрийрэ Нэгумэ Шорэрэщ. I864 гъэм ХьэтIохъущокъуэ Къазий Тифлис къыщыдигъэкIащ «Сосрыкъуэ и пшыналъэм и къедзыгъуитIрэ таурыхъитIрэ» тхылъ цIыкIур. Нарт хъыбархэр зэхуэхьэсыжынымкIэ, тхылъу къыдэгъэкIынымкIэ лэжьыгъэшхуэ щекIуэкIар иужьрей илъэс щэ ныкъуэрщ. Адыгэхэм я деж щызекIуэ нарт хъыбархэр икъукIэ куэд мэхъу. Абы и щыхьэтщ адыгей щIэныгъэлI ХьэдэгъэлI Аскэр Мейкъуапэ къыщыдигъэкIа томиблыр.

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

ЕгъэджакIуэм и къалэнщ нарт хъыбархэм щыщу 5-6-нэ классхэм щаджахэр еджакIуэхэм ягу къигъэкIыжыну: «Сосрыкъуэ и джатэмрэ и шымрэ», «Уэзырмэс нартхэр гъаблэм къызэрыригъэлар», «Ашэмэз и пшыналъэ», «Нарт Бэдынокъуэрэ Иныжьымрэ», «Нартхэм я лэгъуп», «Батэрэз и пшыналъэ», нэгъуэщIхэри.

«Нартхэ я гъубжэ» хъыбарыр

I сыхьэт хухэхащ.

Урокым и мурадыр: ЦIыхухэм гузэвэгъуэ къалъыса нэужь, ахэр зылI и быну зэрызэкъуэувэр, абыхэм чэнджэщакIуэ, лIыхъужь къахэкIыу зэрыщытар, гъубжэр къызэрежьар, хъыбарым хэт псалъэ гугъухэр къагурыгъэIуэн.

Урокым и екIуэкIыкIэну дызэреплъыр

ЕджакIуэхэм яжеIэн хуейщ «Нартхэ я гъубжэ» хъыбарым нэмыщI, нартхэм япэ дыдэу гъубжэ зэращIам теухуа нэгъуэщI хъыбари зэрыщыIэр, я къэIуэтэкIэкIэ зэтемыхуэу. Мы хъыбарым и купщIэр хуэпхь хъунущ гъущIымрэ гъуаплъэмрэ я лъэхъэнэм, гъущIым и тхьэ Лъэпщ, гъавэм и тхьэ Тхьэгъэлэдж сымэ ягъэлъапIэу щыщыта зэман жыжьэм, Iэмэпсымэхэр япэ дыдэу къыщежьам.

Хъыбарым къиIуатэр цIыкIухэм къащыгурыIуэнур текстым хэт псалъэ псоми къарыкIыр щащIэм дежщ. Абы папщIэ тхыгъэм хэт псалъэ гугъухэм къарыкIыр яжеIапхъэщ, я тетрадхэм ирегъэтхапхъэщ:

мэшыр хыхьэжырт – мэшыр джалэрт

шу гъусэ къуэвдзэ – гъусэ хуэфщI

гъаблэ – гъавэ ямыIэу щыхъу

къурш сыдж – къуршым и щхьэм

мазэм сримыхэмэ – ирипызмыупщIмэ

мэшыр мэхыжьэж – мэкIуэдыж

къазшырыдзэу дипкIыкIащ – дзэ хуищIащ.

АдэкIэ текстым гъэхуауэ, зыхэщIэгъуэу къеджэн хуейщ. Абы къеджэ хъунущ егъэджакIуэр е фIыуэ къеджэ еджакIуэ гуэр. Къалэну щытыр – къеджэкIэр цIыкIухэм дэIэпыкъуэгъу яхуэхъун хуейщ хъыбарым и гупсысэ нэхъыщхьэр къагурыIуэнымкIэ.

Хъыбарыр теухуащ, гузэвэгъуэ къалъысмэ, нартхэр зылI и быну зэрызэкъуэувэм. «Нартхэ я гъубжэ» хъыбарым къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, нартхэм къулейсызыгъэ къалъысынкIэ шынагъуэщ: къызэрахыжын зэрамыIэм къыхэкIкIэ, бэв хъуа я мэшыр щхьэмыж зырызурэ къыпачыжырт. Iуэхур кIыхьлIыхь щыхъум, абыхэм мурад ящIащ жэщ мазэгъуэр къагъэсэбэпыну. Ауэ ари къайхъулIакъым: ахэр мэшым зэрыхыхьэу, лIы фIыцIэ гуэрым и Iэ кIыхьымкIэ мазэр къуршым къуилъафэрт, дунейри кIыфI хъурти цIыхухэр хьэсэм къыхэкIыжырт. Нартхэм гузэвэгъуэшхуэ къалъысащ мэшыр къахуемыхьэлIэжынкIэ. ИтIанэ ахэр Сэтэней гуащэ деж чэнджэщакIуэ макIуэ. Абы зэрыжиIам хуэдэу, шу гуп и гъусэу Сосрыкъуэ плъакIуэ ягъакIуэ. ЗдэкIуэм, абыхэм ялъагъу лIы фIыцIэ Iэ кIыхьым мазэр кърилъэфэхыу. Сосрыкъуэ лIы фIыцIэм пэуващ.

КъызэрыщIэкIымкIэ, лIы фIыцIэм и Iуэхури щIагъуэкъым: ар мазэм иримыхэмэ, абыи и мэшыр фIэкIуэдынущ, итIанэ и лъэпкъыр шхын щхьэкIэ зэтелIэнущ.

Нартхэм къагъэзэжри ялъэгъуар Сэтэней хуаIуэтэжащ, Лъэпщи хъыбар ирагъэщIащ. Лъэпщ еувалIэри жырым мазэ къыхищIыкIащ, къазшырыдзэуи дипкIыкIыжащ, и кIапэр къигъэшри баш фIиIужащ.

Арати, Лъэпщ нартхэм гъубжэ яхуищIащ. ЕтIуанэу ищIар лIы фIыцIэм хуигъэхьащ, и сабийхэр шхын щхьэкIэ иремыгъалIэ, жиIэри.

Лъэпщ нартхэм нэхъ ягъэлъапIэхэм ящыщщ. А пщIэр абы къыхуэзыхьар и IэщIагъэрщ – гъукIэнырщ. ГъущI ягъавэ зэрыхъу лъандэрэ, гъукIэхэм къадэгъуэгурыкIуащ а пщIэр, сыту жыпIэмэ абы псори фIэлIыкIырт, ар тхьэпэлъытэу къафIэщIырти. Лъэпщ фIэмылIыкIрэ и пщIэр зымылъытэрэ нартхэм яхэтакъым. Абыхэм къазэрыфIэщIымкIэ, Лъэпщ хузэфIэмыкIын щыIакъым: гъущI гъэплъар Iэ пцIанэкIэ еубыд. Абы ищIа джатэм мывэм я нэхъ быдэр зэпеупщI. Лъэпщ гъущIым къыхимыщIыкIыф щыIэкъым.

Хъыбарым къызэрыхэщымкIэ, Лъэпщ икIи гущIэгъу зыхэлъ цIыхущ. МэжэщIэлIагъэ зылъыса цIыхухэр гъаблэм кърегъэл, мэшыр къызэрахыжыну гъубжэр яхуещIри. Нартхэм нэмыщIи, абы лIы фIыцIэ Iэ кIыхьми гъубжэ хуещIыр, абыкIэ абыи цIыхухэр гъаблэм къригъэлынщ, жеIэри.

Унэ лэжьыгъэу етын хъыбарым унэм къыщеджэну, мы упщIэхэм я жэуапри ягъэхьэзырыну:

Сыт нартхэр зэкъуэт зыщIыр?

ЦIыхухэм гузэвэгъуэ къалъыса нэужь, абыхэм гъуазэ, чэнджэщэгъу яIэн хуей?

Шынагъуэ къызыщхьэщыхьахэм къыщхьэщыжын лIыхъужь хахуэ яIэн хуей?

ЦIыхум IэщIагъэ иIэныр сыт щыгъуи щхьэпэу зэрыщытыр хъыбарым дауэ къыщыгъэлъэгъуа?

«Бэдынокъуэ и пшыналъэ» (сыхьэтитI)

Япэ урок.

Мурадыр: Бэдынокъуэ и шыфэлIыфэкIэ, и акъылкIэ, лIыгъэкIэ адрей нартхэм зэрефIэкIыр егъэщIэн, гъэхуауэ пшыналъэм къеджэфу егъэсэн.

II. Урокым и екIуэкIыкIэнур:

Нартхэр сыт щыгъуи хахуэщ, щхьэмыгъазэщ, псэемыблэжщ. «Чынтыр зи ныкъуэкъуэгъу» Бэдынокъуэ нарт хэкум и хъумакIуэщ; «лIы фIыцIэ гъущIынэ» Сосрыкъуэ нартхэ мафIэ къахуехь; «гуузищэу зэкIуэцIылъ» Батэрэз Гъуд къалэ екъутэ; Ашэмэз щIалэм тIуащIэр зи быдапIэ Лъэбыцэжьей хегъащIэри и адэм илъ ещIэж … Апхуэдэ гуэркIэ мыцIэрыIуэ яхэткъым нартхэм.

Нартхэм я лIыхъужьхэр псори зэмыфэгъущ - я хьэлкIэ, я щэнкIэ зэщхьэщокI, ауэ нэхъ щызу, нэхъ пыухыкIауэ зи лIыгъэр къэнахуэхэм ящыщ зыщ Бэдынокъуэ.

Бэдынокъуэ зыхуэдэр еджакIуэхэм нэхъыфIу ящIэнымкIэ абы теухуа пшыналъэр мащIэIуэщ, егъэджакIуэм и къалэнщ, абы нэмыщI, цIыкIухэм яжриIэну Бэдынокъуэ теухуауэ щыIэ адрей хъыбархэми я гугъу: «Бэдынокъуэ зэрапIар», «Бэдынокъуэ чынтым зэрезэуар», «Бэдынокъуэрэ и адэмрэ», «Бэдынокъуэрэ Сосрыкъуэрэ щауэгъу зэрызэхуэхъуар», «Бэдынокъуэрэ Иныжьымрэ», «Шужьейрэ Бэдынокъуэрэ», нэгъуэщIхэри.

Абы и ужькIэ цIыкIухэм яжеIэн хуейщ Бэдынокъуэ зыхуэдэр. Бэдынокъуэ зауэлIщ, «шур зыпамыщIщ», «лIыр зыпамыщIыжщ». Сыт щыгъуи Бэдынокъуэ гурэ псэкIэ лIы быдэщ, и теплъэкIэ ябгафэщ, и акъылкIэ жаныщэщ, и Iуэху щIэнкIэ жыджэрщ. Абы и дунейр ехь щIакIуэр и тепIэну, шыбгыр и шэтыру, уанэр и пIэщхьагъыу. Ар зекIуэлIщ, Нарт Хэкум и хъумакIуэщ, чынтыр и ныкъуэкъуэгъущ.

Бэдынокъуэ цIыху Iэдэбщ, щхьэщытхъукъым, нахуэщ, бийм пэщIэувэми хьэрэмыгъэ, гъэпцIагъэ химылъхьэу къару къабзэкIэ хегъащIэ, щытхъу къыжраIэуи фIэфIкъым. Езы Бэдынокъуэ и щхьэ мыр хужеIэж:

СыешхакIуэ ефакIуэкъым,

СылэгъунакIуэ щауэкъым,

Нарт щауэгъу солъыхъуэ,

Ем срилъыхъуакIуэщ,

ФIым сриIэщакIуэщ.

Бэдынокъуэ и пшыналъэм уакъыхуеджэн и пэкIэ, абы хэт псалъэ гугъухэр яхузэпкърыхын хуейщ:

Чынт – нартхэм я ныкъуэкъуэгъу, бий, пасэрей лъэпкъыжь гуэрщ.

Батырыбжьэ – лIыхъужьхэм ираф бжьэ.

Бжыщхьэ дыкъуакъуэ – жьитI зиIэ бжьы, ирипыджэу.

Алыдж – зэрыхуагъэфащэмкIэ, грекхэрщ.

ЛIы икъугъэ – зи ныбжь нэса, лIы зи фIыгъуэ.

Шэтыр – пщыIэ.

Самыр – хьэ гъэса.

Псыжь – Кубаныпсщ.

Тэн – Доныпс.

Саур – фэ лIэужьыгъуэ.

Домбеяфэ – фэ быдэ (домбейм и фэ).

Бедакъ – псы зракIэ кумбыгъэ.

Хьэрхуэрэгъу зи бащэ – ныкъуэкъуэгъу зи куэд.

Чо – быдапIэ, бжыхь лъагэкIэ къэхухьауэ.

Хъэдихъэ – тхыпхъэщIыпхъэ.

Абы и ужькIэ «Бэдынокъуэ и пшыналъэм» гъэхуауэ, зыхэщIэгъуэу къахуеджауэ, еджакIуэхэм къалэн ящыщIын хуейщ Бэдынокъуэ теухуауэ щыIэ хъыбархэм къеджэнхэу. Абы щхьэкIэ къагъэсэбэп хъунущ I995 гъэм къыдэкIа «Нартхэр» къэбэрдей эпосыр (етIуанэу къыдэкIыжар), Къэрмокъуэ Хьэмид щIалэгъуалэм папщIэ итхыжа «Нартхэр» тхылъыр. Пшыналъэм щеджэкIэ кIэлъыгъэплъын абы хэт цIыхухэр зыхуэдэу къэгъэлъэгъуам, къызэрыIуэтэжа бзэм и къулеягъым.

ЕтIуанэ урокыр.

Мурадыр: «Бэдынокъуэ и пшыналъэм» хэт цIыхухэр зыхуэдэр, пшыналъэм и бзэм и къулеягъыр, егъэлеиныгъэм и щапхъэу мыбы хэтхэр гъэбелджылын. Егъэлеиныгъэм теухуа гурыIуэныгъэ етын.

Урокым и екIуэкIыкIэнур.

Урокым и мурадхэр зэбгъэхъулIэн и пэ къэщIэн хуейщ еджакIуэхэр а пшыналъэм еджарэ емыджарэ. Абы папщIэ къэбгъэсэбэп хъунущ хрестоматием ит упщIэхэр:

I. Дэнэ Бэдынокъуэ зыдэкIуар, хэт ар зыхуэзар?

2.Бэдынокъуэрэ Iэхъуэмрэ я псалъэмакъыр фи псалъэкIэ къэфIуэтэж.

3.Сэтэней и пщащэм Бэдынокъуэ дауэ къыщыхъуа?

4.Бэдынокъуэрэ Сэтэнейрэ я псалъэмакъыр фигу къэвгъэкIыж.

5.Нартхэ я санэхуафэм Бэдынокъуэ дауэ еблэгъа?

А упщIэхэм къагъэлъэгъуэнущ еджакIуэхэр а пшыналъэм дауэ еджами. АдэкIэ гъэбелджылын хуейщ Бэдынокъуэ, Сэтэней, Сэтэней и пщащэр зыхуэдэр дауэ пшыналъэм къыщыгъэлъэгъуами.

Бэдынокъуэ «Чынтыр и ныкъуэкъуэгъущ

Хьэрхуэрэгъу и бащэщ…

… ЯпэкIэ лыгъей мафIэр зыдедз,

И ужьым къуалэбзур щохуарзэ,

Шы гущIыIум шэтыр щеухуэ,

Хьэ самыр кIагуитIыр

И бгъуитIым щоджэгу,

И бгъэ гъэсаитIыр

ДамэпкъитIым щохуарзэ…

…ПщIэгъуалэ щамылъахъэу

Шы лъэхъар щамыутIыпщым,

ЩIалэ зэрахь гъуэгуу

Бий зекIуапIэм къыщекIухь…

… Ар ефакIуэ-ешхакIуэкъым,

ЛэгъунакIуэ щауэкъым,

Ем и лъыхъуакIуэщ,

ФIым и IэщакIуэщ.

ТхьэIухудми дихьэхынкъым…

… Къуалэхэр къеукI,

ХъуаскIэр къыIурех…

Сыт жимыIами, дауэ зимыщIами, ар Сэтэней и пщащэм къыхудэхьэхакъым. Ар къыхудэхьэхакъым Сэтэней дыдэми. Абыхэм яритыжа жэуапым къегъэлъагъуэ Бэдынокъуэ и гум Iей зэримылъыр, пэжу, гуапэу, IэфIу зэрыпсалъэр икIи къазэрыхуэмыгъэпцIэнур.

Ахэр пэмылъэщу Бэдынокъуэ нарт санэхуафэ здэщыIэ къуажэкIэмкIэ йох. Абы и Iэуэлъауэм нартыжьхэр къыщегъэлъэт, зэрыхь-зэрий ещI. Сосрыкъуэ йодаIуэри, нартхэр лъаIуэу къыпожьэ, нартыбжьи кърат.

Бэдынокъуэ йоблагъэ,

Санэхуэбжьи къреф,

Къэфэн Iуэхури къылъосри

Iэнэ нэзым долъей,

Iэнэр имыгъэсысу,

Шыпсри иримыкIуту,

Iэнэ нэзыр къефыхь.

Мис апхуэдэщ Бэдынокъуэ: гуапэщ, ябгэщ, лIы пхъашэщ, мышынэщ. Пшыналъэм дэ дыщыхуозэ нарт Iэхъуэми. Ар цIыху гуапэщ, пэж жызыIэщ, къэухьышхуи иIэкъым. Ар къегъэлъагъуэ мы и псалъэхэм:

Нарт хъыбар сэ сщIэн,

Махуэ псом сыIэхъуэщ,

Жэщым сыхьэдэ хъурейщ.

Ауэ Бэдынокъуэ и шыфэлIыфэр игу ирихьати, абы къыжреIэ нартхэ я санэхуафэ дэнэ щыIэми, хэт сымэ абы щIэсми. Мыри къыщIегъуж:

Абы уеблагъэмэ,

Нартыжьхэр щызоуэ,

Джатэ кIэщIхэри я бгырыдзэщ,

Лей къуахынщ, си щIалэ.

Сэтэней мы пшыналъэм къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, ар бзылъхугъэ дахэщ, щIыкIафIэщ, ауэ фэрыщIщ, Iэмалшыщ, зыкъызыфIэщIыжащ, къулейщ, и мурадхэр къехъулIэнымкIэ и дахагъэр къэзыгъэсэбэпщ. Абы и пщащэм жеIэ:

Уей Сэтэней гуащэ,

Гуащэу щыIэм я лей!

Гуащэм я мыфэгъу,

Джэшыр зи гушыIэгъу,

Дыгъэ нэбзийр зи нэгу,

Дыщэр зи куэщI,

Тэджым я Мэзытхьэ

Гуащэ къатинэ,

Бэрэтинагъуэ,

Данэгъуэ Iупэ,

Щхьэцыпэ дыкъуакъуэ.

Апхуэдэщ ар и пщащэм дежкIэ. Ауэ абы и бзаджагъэр, и мыгукъабзагъэр, зэрызыкъыфIэщIыжыр езым и псалъэхэм къагъэлъэгъуэж:

… Сосрыкъуэ имысми,

Шу шэс щауэ сыпащI.

Сэ фызми сыпумыщI…

Ди уардэ лэгъунэ

ЗэгъуэкI пхуэтщIынщ,

Ущыдгъэщхьэукъуэнщ,

Зыщодгъэпсэхунщ.

Сэтэней и бзаджагъэм, и фIэрыщIагъэм зыри къикIакъым. Абы къыхудэхьэхакъым Бэдынокъуэ.

Сэтэней и пщащэр дахэщ, фэрыщIщ, зи гуащэм ещхьыжщ. Ауэ абы и хьилагъэхэри Бэдынокъуэ пэлъэщыркъым.

Мы пшыналъэр еджэгъуафIэ, удэзыхьэх зыщIыр и бзэм и къулеягъырщ, къэгъэсэбэпа Iэмалхэрщ.

Мыбы куэду ущрохьэлIэ эпитетхэм (хьэрхуэрэгъу и бащэ, шу зыпамыщI, унэ хужь лъэбышэ, бажэ зекIуэкIэ), зэгъэпщэныгъэхэм (и шабзащхьэ мэзышхуэ хуэдэщ, Псыжь икIыгъуэншэр шы джабэжь хуэмыхъуу, Псэлъыхъум яутауэ я бжэIупэ псыпцIэщ, И шым и гъуэзу къыхихур жьауэу къыщхьэщыту), метафэрэхэм (Махуэм сыIэхъуэщ, Жэщым сыхьэдэ хъурейщ, И пэкIэ лыгъей мафIэр едз, И ужьым къуалэбзур щохуарзэ, Дамэ сэмэгум уэсыр къыщос, И дамэ ижьым дыгъэ къыщопс), гиперболэ (И щIопщ джэ макъыр Къуэ кIуэцIиблым щоIу, Iэнэ нэзым къыщофэ, Джатэдзэм ирожэ, Ди санэху кIадэр къыдокIуей – йохыж).

***

Егъэлеиныгъэм теухуа гурыIуэныгъэ.

Программэм къыщыгъэлъэгъуащ еджакIуэхэр гиперболэм – егъэлеиныгъэм щыгъуазэ щIын хуейуэ. ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа «Бэдынокъуэ и пшыналъэм» къыщыгъэлъэгъуащ егъэлеиныгъэм и щапхъэхэр. Абы теухуауэ хрестоматием ит тхыгъэр ирикъунущ, нэгъуэщI мыбдежым щыщIымыгъужами.

Ди тхылъхэу «Литературэм» хыхьам школ у1эры1уатэр щызэпкърыхащ.

***

3. ЛитературэмкIэ программэхэр

Ди школ тхылъхэр зэхалъхьэ программэхэр зэрыухуам тещIыхьауэ. Процент мащIэ гуэркIэ абы текIыну хуиту аращ учебникыр зэхэзылъхьэр. Зэреджэ тхылъыр мыпщIэгъуалэмэ, псом япэ ар зыщылъагъупхъэр программэхэм дежщ. Иджы диIэ программэхэр щызэхалъхьа совет лъэхъэнэр блэкIащ. I995, 2004 гъэхэм къыдагъэкIыжауэ щыта программэхэми хэкъузауэ зэхъуэкIыныгъэ ягъуэтакъым, «Ленин», «Коммунист» псалъащхьэхэм хуэдэхэр зиIэу хэтахэр хагъэкIа мыхъумэ. Марксизм-ленинизм идеологием и унафэм ткIийуэ пасэу щIагъэува литературэр щхьэхуиту щытакъым. ТхакIуэхэр дунейм еплъын хуейт большевикхэм къыжаIэ унафэм тету, абы уебэкъуэнри псэзэпылъхьэпIэт.

Литературэм ехьэлIа унафэ пыухыкIахэр щыIэт. Апхуэдэщ, псалъэм папщIэ ВКП(б)-м и ЦК-м I925 гъэм къищта унафэр – «Художественнэ литературэм и IуэхукIэ партым и политикэр», нэхъ иужьыIуэкIэ I932 гъэм ВКП(б)-м и ЦК-м аргуэру къещтэ «Литературно-художественнэ организацэхэр зэхъуэкIынымкIэ» унафэр. Абыхэм я щIыIужкIэ зы парт съезди блэкIыу щытакъым къалэм зыIэщIэлъхэм я «тхьэкIумэр ямыIуантIэу». ТхакIуэхэр къалъытэрт партым и унафэхэр цIыхубэм хэзыпщэ къарууэ, икIи абыхэм къалэн щащIу щытауэ жыпIэ хъунущ езы къэрал унафэщIхэм яукъуэдияр зыфIэкъабыл цIыхухэм я образхэр куэду къызыщыгъэлъэгъуа тхыгъэхэр дунейм къытрагъэхьэну. Зэрыхъури апхуэдэут.

Тхыдэ нэхъ жыжьэ ирехъу е нэхъ гъунэгъуу щрет - тхакIуэр къигъэлъэгъуэжыну зыхуей лъэхъэнэм зэреплъыну хуитыр коммунист идеологием тету арат. Абы къикIыр сыт? Класс бэнэныгъэ гуащIэр игъащIэ лъандэрэ йокIуэкI. Къулейхэм къулейсызхэр ялъагъу хъуркъым, къулейсызхэми къулейхэр я нэм бжэгъуу къыщIоуэ, апхуэдэ зэрылI-зэрышх гъащIэр дунейр, кIэщIу жыпIэмэ – жыхьэнэмэщ. ЦIыхубэм дунеягъэкIэ IэфIыгъэ гуэри дахагъэ лъэпкъи игъащIэм ямыIауэ жыпIэмэ, большевикхэр къэпщэхужат. Ди тхакIуэхэм я нэхъыбэхэми блэкIа лIэщIыгъуэм аращ къащыщIар – зи гупкIэм пысым и уэрэдым дежьуащ. Коммунист партыр къекIуэкIащ зы жиIэрэ нэгъуэщI ищIэу. Апхуэдэ зэхэщIыкIым и нэщыпхъуэм иIыгъыу къагъэщIа художественнэ тхыгъэхэр мыхьэнэ щIагъуэ зимыIэж архив хьэпшыпым хуэкIуэжащ. Апхуэдэ «хьэпшып» гъуэгум тет тхыгъэхэм я щыщIэныгъэхэм ящыщ зыщ мыри: диныр мыхъумыщIагъэу абы и лэжьакIуэхэр щIэпхъаджащIэхэу, уеблэмэ я унагъуэм ису хъуари бзаджэнаджэу къэгъуэгурыкIуауэ къыщыгъэлъэгъуа тхыгъэхэр я Iэдакъэ къыщIэкIат ди тхакIуэхэм мымащIэу. Литературэм и пщIэр зымыгъэлъагэ, зэIурыдзэсыкI атеизмэм и гурылъхэш апхуэдэ тхыгъэхэр ди учебникхэм нобэми ярытщ, еджакIуэхэм я зэхэщIыкIыр игъэутхъуэу.

Нобэ диIэ литературэмкIэ программэхэр щатхар Совет Союзым и лъэхъэнэр арамэ, абы щыгъуэм ятха нэхъ тхыгъэ пIащэхэм щыщ куэдри зэманым дэмыгъуэгурыкIуэжмэ, хэт щыуэр?. Жэуап етыгъуейщ. Пэжу, мы зыри къэгъэлъэгъуапхъэщ. «Тхыгъэ нэхъ пIащэхэр» къыщIыхэдгъэщам щхьэусыгъуэ иIэщ. ЦIыхубэ гъащIэм и къэгъэлъэгъуэкIэмрэ псэукIэм зэрызиужь хабзэхэмрэкIэ пэжыр зыщIэр езы Коммунист партыр арауэ зилъытэжа щхьэкIэ, лирическэ усэхэм – гурыщIэхэм, лъахэм, гумрэ псэмрэ ехьэлIахэм теухуахэм, рассказ, повесть хуэдэу жылагъуэ гъащIэр, политикэ хэмыпщауэ, къыщыгъэлъэгъуахэм я къурмакъейр щаубыдыкIыфакъым икIи апхуэдэ тхыгъэ хьэлэмэтхэри дунейм къытехьэу щытащ.

Иджыпсту диIэ программэхэр зэхэзылъхьахэр зыхэщыпыхьар дунейм къытехьауэ щыIэ тхыгъэхэрат, ахэм блэкIа лIэщIыгъуэм и 90 гъэхэм къыдэкIа художественнэ произведенэхэр химыубыдэу. ЩIыхимыубыдэри ищхьэкIэ къыжытIащ – программэхэр тIорысэ зэрыхъуарщ. (Проектыр (2010) къыхэгъэхьэн).

ЛитературэмкIэ хрестоматиехэм хагъэхьа тхыгъэхэр, дауи, куэдкIэ елъытащ программэхэр зэхэзылъхьахэм я художественнэ гурыхьым, я дуней еплъыкIэм, я зэхэщIыкIым. Апхуэдэу щыщыткIэ зым хъарзынэу къилъытэр адрейм игу иримыхьынри хэлъщ, еплъыкIэ зэхуэмыдэхэр искусствэм ехьэлIауэ щыIэным зыри хуэIуакъым. Ар Iуэхум и зы лъэныкъуэщ, нэгъуэщI лъэныкъуэу щытщ адыгэ литературэмкIэ учебникхэр. Мыбыхэм я фIагъ-Iеягъым пщалъэ яхуохъу абыхэм я авторхэм литературэ и лъэныкъуэкIэ якъуэлъ щIэныгъэр, адыгэбзэр IэкIуэлъакIуэу зэрагъэлажьэр, произведенэхэр зэрызэпкърахыфыр. Авторыр зыгуэркIэ ещIэкъуауэмэ, учебникми ар дыдэр къыщощI.

5-II-нэ классхэм адыгэ литературэр зэрыщадж тхылъхэм гупсэхуу ущIэджыкI нэужь, арэзы укъэзымыщIыр куэду ибгъуэтэнущ, ауэ дэ дыкъытеувыIэнщ псынщIэу упхырыплъми нэм къыфIэнэхэм ящыщ гуэрхэм. А тхылъхэм фIыуэ яхэлъри мащIэу аракъым, авторхэм къайхъулIар лъэпкъым и гупсэ хъугъуэфIыгъуэу зэрыщытым шэч къытетхьэркъым, абы бжьыгъэу инахэри къэдгъэлъагъуэкIэ зэран хъуну ди гугъэкъым.

ЛитературэмкIэ программэхэми зэрыщыгъэбелджылащи, учебникхэм я авторхэм ягу илъыпхъэм хохьэ:

а) еджакIуэхэм я ныбжьым елъытауэ тхыгъэхэр къыхэхыныр;

б) художественнэ тхыгъэхэм я фIагъыр, гъэсэныгъэ-ущииныгъэ икIи щIэныгъэ и лъэныкъуэкIэ абыхэм яIэ мыхьэнэхэр;

в) литературэм и жанр зэмылIэужьыгъуэхэр тхылъым «зэгущ» зэрыщыхъуар;

г) методическэ аппаратыр зэхэгъэува зэрыхъур, нэгъуэщIхэри.

***

Адыгэ литературэр школым щегъэджэным и къалэн нэхъыщхьэхэм щыщщ еджак1уэхэр псалъэм и искусствэм – ц1ыхубэ 1уэры1уатэмрэ литературэмрэ куууэ хэшэныр ик1и ахэр и лъабжьэу школак1уэхэм я зэхэщ1ык1ым зегъэужьыныр, образнэ гупсысэк1эм хуэузэщ1ыныр, адыгэбзэм пщ1э хуащ1у ф1ыуэ егъэлъагъуныр. Литературэмк1э учебникхэмрэ хрестоматиехэмрэ я унэт1ак1уэ программэхэр гъуазэ, тэмэм хъууэ п1эрэ ат1э, а тхылъхэр хъарзынэу щытын папщ1э? Мы лэжьыгъэм къыщыдгъэлъэгъуа псоми дапхыплъыжмэ, программэхэр апхуэдизк1э т1орысэ хъуащи, «жьым дыщытхъуу щ1эр къэтщтэну» хьэзыр дызэрыхъурэ куэд щ1ащ. Ди лъэхъэнэм дэмыгъурык1уэж программэхэмк1э зэхэлъхьа тхылъхэми ягуащ1эр щ1эк1ащ, совет лъэхъэнэм, коммунист идеалогием дэсэхыжащ.

Иджыри зэ дапхырыплъыж хъуну къыдолъытэ литературэмк1э ди школ учебникхэмрэ хрестоматиехэмрэ хэтлъэгъуа щыщ1эныгъэхэм.

Адыгэ литературэмк1э хрестоматиехэм, учебникхэм дигу яхуэзагъэркъым мыпхуэдэ щхьэусыгъуэхэмк1э:

1. урыс литературэмк1э учебникхэм, хрестоматиехэм хуэдэу, дыдейхэр сурэт дахэхэмк1э гъэщ1эрэщ1акъым;

2. тхак1уэхэм, усак1уэхэм я биографие к1эщ1хэм я п1эк1э очерк к1ыхьы1уэхэр зэгъэщ1эгъуейуэ, лейуэ тхылъхэм къыщок1уэ;

3. художественнэ тхыгъэхэми биографиехэми ехьэл1ауэ упщ1э лей, мыхьэнэ зимы1эхэм уащыхуозэ;

4. литературэм и теорием ехьэл1а материалхэр куэды1уэу къытщохъу, термин гуэрхэр тэмэму щызэпкърымыха щ1ып1эхэми дыхуозэ;

5. тхьэмыщк1агъэм, къулейсызыгъэм, зауэм, насыпыншагъэм теухуа тхыгъэхэр хрестоматиехэм щыкуэды1уэщ;

6. прозэ тхыгъэм къыхэха куэды1уэ гук1э зэрагъэщ1эн хуейуэ къагъэув. Усэхэр къэбгъанэу, апхуэдэу щхьэ щ1ыпхъэ?

7. повестхэм, романхэм къыхахыурэ хрестоматиехэм хагъэхьахэм щыдэут1ыпщык1а 1ыхьэхэр зытепсэлъыхьыр къэзы1уатэ тхыгъэ к1эщ1хэр (аннотацэхэр) къащыгъупщауэ йок1уэк1;

8. нобэ ди ц1ыхум я1э хъуа дуней еплъык1эр къэлъытауэ, щ1эрыщ1эу тхыгъэшхуэхэр зэпкърыхыжын (анализ щ1ын) хуейщ;

9. иужьрей илъэс 25-м дунейм къытехьа художественнэ тхыгъэхэр къэлъыта щыхъуакъым программэхэми, зэреджэ тхылъхэми;

10.учебникхэр зэрытха бзэр стиль и лъэныкъуэк1э «щещ1экъуауэр» мащ1экъым;

Адэк1и къыпытщэ хъунущ сабийхэм я ныбжьыр тэмэму къэмылъытауэ тхыгъэ гуэрхэм уазэрыхуэзэри, дин гъэпудыныр зи купщ1э нэхъыщхьэ хъу тхыгъэхэр хрестоматиехэм уэим зэрамыщ1ри, н. къ.

Ди учебникхэмрэ хрестоматиехэмрэ зэрадэтлъагъущи, ахэр щызэхагъэувэк1э, литературэм и пкъыгъуэхэр мыхъуу, тхак1уэхэм я ныбжь, я ц1эры1уагъ, я щ1ыхь сыт хуэдэхэм нэхъ тегъэщ1ауэ зэк1элъыхьауэ шэч дагъэщ1. Ар ныкъусэныгъэшхуэуи щымытынк1э мэхъу, ауэ нэхъапэ щ1ык1э литературэм и 1ыхьищым (прозэм, поэзием, драматургием) тещ1ыхьауэ тхыгъэхэр зэщхьэщыхарэ, ит1анэ мо традицие хъуа зэк1элъыхьык1эр а 1ыхьэхэм къыщыгъэсэбэпамэ, нэхъыф1у п1эрэт, жыт1эу догупсыс.

Мор ц1эры1уэщ, мыр апхуэдэкъым жа1эу къыщытраупщ1эм деж, дауи, нэхъыщхьэр къэнэнущ: литературэм и к1уэк1эр, зыужьык1эр нэсу къэгъэлъэгъуа хъуркъым.

Литературэм и 1ыхьищ мо зи гугъу тщ1ахэм нэмыщ1, хрестоматием хэбгъэхьэ хъуну къытщохъу ди критик нэхъ пажэхэм я тхыгъэ нэхъыф1хэри.

Зэрырагъаджэ тхылъхэр тхэк1э, псэлъэк1э пэжым я щапхъэу, ф1ым я ф1ыжхэу, зык1и шэч зытрамыхьэж тхыгъэхэр щызэхуэхьэсауэ щытын зэрыхуейр гуры1уэгъуэщ, ауэ дыдейхэм папщ1э апхуэдэу пхужы1энукъым. 1уэхум и нэхъыщхьап1эр – нэхъыф1 щы1эу нэхъык1э къыхэмыхынырщ, лъэпкъ литературэм и щытык1эр, къыщежьар, здынэсар еджак1уэхэм, щ1эблэм я нэгу нэсу къыщ1эгъэувэнырщ.

Щыщ1эныгъэхэр нэхъ мащ1э хъуну къыщ1эк1ынт, къытыдогъэзэжри, - ди хрестоматие зэхэлъык1эр едгъэф1ак1уэмэ, тхак1уэхэр щыгъэлъэгъуэн-щыгъэлъэп1эным нэхърэ, литературэм и щытык1эр, и зыужьык1эр къэгъэлъэгъуэныр щынэхъапэ 1уэху бгъэдыхьэк1эр япэ идгъэщым.

Адыгэ (къэбэрдей - шэрджэс) литературэмк1э программэ. Проект. Налшык, 2010 (анализ содержания, сравнить с действующей программой).

* * *

4.Контрольные вопросы по «НОШК»

Единое литературное образование. Цели и задачи литературного образования. Главная цель школы. Ступени образования. Цели и задачи изучения литературы на первой ступени образования. Цели и задачи изучения литературы на ступени основного общего образования. Цели и задачи изучения литературы на базовом уровне. Критерии присвоения учебным изданиям грифов, допускающих их использование в образовательных учреждениях. Учебные цели изучения предмета литературы на каждом этапе литературного развития. Структурообразующие составляющие программы. Чем обусловлена необходимость содержательного и структурного обновления программы по кабардинской литературе? Как определяет программа практическую направленность обучения? Главные условия отбора программных произведений. Базовые понятия. Чем отличаются программы V-VI, VII-VIII и IX-XI классов? Что может меняться в программе? Основные критерии отбора художественных произведений для изучения в школе. Основные виды деятельности по освоению литературных произведений в школе. Принципы вариантности в изучении литературы в школе. Требования к уровню подготовки выпускников.

21..Первоочередные задачи в области совершенствования учебной литературы.

22. Виды (жанры) учебной книги по литературе.

23..Понятийный аппарат современной методики преподавания литературы в соотношении с кабардинской литературой, как учебного предмета.

24. 5 принципов Нацпрограммы "Наша новая школа".

5. Тематика письменных работ (дом. задание)

1. Ди Iуэры1уатэр школым зэрыщаджым и Iуэхур.

2. Щоджэнц1ык1у А. и тхыгъэр школым зэрыщаджыр.

3. КIыщокъуэ А. и лирикэр школым зэрыщаджыр.

4. КIыщокъуэ А. и прозэр школым зэрыщаджыр.

5. Ди драматургиер школым зэрыщаджыр.

6. и прозэр школым зэрыщаджыр.

7. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

8.Теунэ Хь. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

9. Гъуэщокъуэ Хъу. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

10. Къашыргъэ Хь. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

11. Щоджэнц1ык1у I. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

12. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

13. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

14. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

15. Бещтокъуэ Хь. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

16. КIуащ Б. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

17. КIэрэф М. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

18. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

19. и тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

20. Ди просветителхэм я творчествэр школым зэрыщаджыр.

21. ПащIэ Б., Хьэхъупащ1э А., сымэ я творчествэр школым зэрыщаджыр.

22. ДыщэкI М., КIэрашэ Т. сымэ я творчествэр школым зэрыщаджыр.

23. Хьэхъупащ1э Хь., Хъыт1у С. сымэ я творчествэр школым зэрыщаджым и Iуэхур.

24. сымэ я творчествэр школым зэрыщаджым и Iуэхур.

25. сымэ я творчествэр школым зэрыщаджыр.

26.Шэджэхьэщ1э Хь., Брат Хь. сымэ я творчествэр школым зэрыщаджыр.

27. Абыт1э Хь., сымэ я творчествэр школым зэрыщаджыр.

28. Iутыж Б., Дзэсэжь Хь. сымэ я творчествэр школым зэрыщаджыр.

29. Щоджэнц1ыкIу Н., балъкъэр усак1уэхэм я тхыгъэхэр школым зэрыщаджыр.

30. ТхакIуэ усакIуэхэм я биографиер школым зэрыщаджым и Iуэхур.

31. ГукIэ зэгъэщ1эн хуей усэхэмрэ пычыгъуэхэмрэ къызэрахахым и Iуэхур.

6.Содержание экзаменационных билетов

по дисциплине НОШК за уч. год

(Иджыпсту зы упщ1э закъуэ экзамен билетым къранауэ аращ. Тэмэмкъым)

***

КАБАРДИНО-БАЛКАРСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ

УНИВЕРСИТЕТ им.

Дисциплина – НОШК

Билет № 1

1. Цель курса «НОШК». Познавательные и практические задачи преподавания «НОШК».

Возможные результаты изучения учебного курса.

2. КIыщокъуэ А. и «Уэздыгъей» усэр школым зэрыщаджым и Iуэхур.