Результаты исследования позволили сделать следующие выводы: 1. В работе по предупреждению и преодолению произносительных ошибок наиболее эффективным считаем сопоставление диалектов и говоров и нормы литературного языка в процессе обучения. 2. В обучении орфоэпии бурятского языка наиболее эффективным является сознательное усвоение артикуляционной базы наиболее трудных звуков с помощью объяснения. 3. В основу системы орфоэпических упражнений должны быть положены следующие принципы: - учет двустороннего характера процесса общения (восприятие и воспроизведение); - учет особенностей формирования навыков и развития речевых умений; - учет особенностей диалекта учащихся. 4. Система упражнений включает рецептивные, репродуктивные и продуктивные упражнения. Наряду с подготовительными упражнениями важное место в системе упражнений занимают речевые упражнения, как в устной речи, так и в чтении. Как показали данные экспериментального обучения, упражнения репродуктивного характера играют большую роль для эффективной речевой практики. 5. Наиболее прочные орфоэпические навыки могут быть выработаны у учащихся при выполнении ими системы упражнений продуктивного, творческого характера в условиях связной речи с применением активных форм.
В заключении сформулированы основные выводы исследования и намечены его научно-теоретические и практические перспективы.
В приложении представлены схема обучения учащихся начальных классов орфоэпическим нормам бурятского литературного языка и упражнения.
В результате исследования удалось: 1) изучить историю преподавания бурятского языка в национальной школе; 2) изучить лингвистические основы обучения орфоэпическим нормам бурятского литературного языка; 3) изучить психолого-педагогические основы обучения орфоэпическим нормам бурятского литературного языка; 4) проанализировать в контексте исследуемой темы действующие программы, учебники и учебно - методические пособия по бурятскому языку начальной школы; 5) установить уровень сформированности орфоэпических навыков; 6) выявить и классифицировать орфоэпические ошибки учащихся в условиях диалекта; 7) составить орфоэпический минимум для учащихся начальных классов; 8) определить научно-методические основы развития правильной литературной речи учащихся в процессе обучения орфоэпии; 9) разработать научно – обоснованную систему орфоэпических упражнений в условиях диалекта и экспериментально проверить ее эффективность.
Основные положения диссертационного исследования отражены в следующих публикациях автора:
Монографии
1. Лхасаранова литературна хэлэнэй gгggлэлгэдэ hургалга / . – Улаан-Yдэ.: «Бэлиг» хэблэл, 2001. – 116 с.
2. Лхасаранова хэлэнэй орфоэпи / . – Улаан-Yдэ.: «Бэлиг» хэблэл, 2004. – 116 с.
3. Лхасаранова обучения орфоэпии бурятского языка в начальной школе в условиях диалекта / . – Улан-Удэ.: Изд-во БГУ, 2010. – 260 с.
Учебно-методические пособия
1. Лхасаранова бурятского языка / У-, . – Улан-Удэ.: Изд-во БГУ, 1998. – 210 с.
2. Программа по культуре речи для студентов педколледжа. – Улан-Удэ.: Изд-во БГУ, 1998. – 24 с.
3. Лхасаранова бурятского языка для детей, не знающих родного языка / У-, . – Улан-Удэ.: Изд – во «Бэлиг», 2001. – 168 с.
4. Лхасаранова γгын дээжэhээ / , . - Улаан-Yдэ.: «Бэлиг» хэблэл, 2004. – 43 с.
5. Лхасаранова учебная программа по методике бурятского языка для студентов педагогического колледжа. – Рукопись. Программа утверждена на научно-методическом совете Бурятского республиканского педагогического колледжа от – 23 с.
6. Лхасаранова хэлэнэй морфологи / . - Улаан – Yдэ.: «Бэлиг» хэблэл, 2005. – 42 с.
7. Лхасаранова программа по современному бурятскому языку «Буряад хэлэнэй программа» / . - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 20с.
8. Лхасаранова учебная программа по методике бурятского языка в начальных классах для студентов педагогического колледжа. – Рукопись. Программа утверждена на научно-методическом совете Бурятского республиканского педагогического колледжа от 3с.
9. Лхасаранова бурятского языка. Самоучитель / У-, . – Улан Удэ.: Изд – во «Бэлиг», 20с.
10. Лхасаранова учебная программа по бурятскому языку на модульно-компетентностной основе для студентов педагогического колледжа / . – Улан Удэ.: Изд-во БГСХА, 2010. – 27 с.
Статьи в периодических научных изданиях,
в сборниках научных трудов и материалах конференций
1. К вопросу о разработке орфоэпических норм бурятского языка / // Актуальные вопросы заочной формы подготовки учителя начальных классов. – Улан-Удэ.: Изд-во БГУ, 1998, выпуск 1. – С. 83-89.
2. Лхасаранова колледжын оюутадай аман ба бэшэмэл хэлэлгын шγγлбэри (Анализ устной и письменной речи студентов педколледжа) / // Вопросы бурятской филологии. – Улан-Удэ.: Изд-во БГУ, 1999. – С. 76-82.
3. Лхасаранова пути формирования орфоэпических навыков учащихся в условиях местных диалектов и говоров / // Вопросы бурятской филологии. - Улан-Удэ.: Изд-во БГУ, 1999. – С. 82-85.
4. Лхасаранова орфоэпии бурятского литературного языка студентов педагогического колледжа / // «Профессиональная подготовка учителей начальных классов в БРПК». - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 1999. – С. 72-77.
5. Лхасаранова основы обучения орфоэпии бурятского языка / // Педколледж: поиск и проблемы (материалы региональной научно - практической конференции). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2000. – С. 14-17.
6. Лхасаранова устного ответа студентов педагогического колледжа / // Преподавание бурятского языка как государственного на современном этапе. - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2002. – С. 29-33.
7. Лхасаранова речевой культуры будущих учителей национальной школы / // Формирование общей и профессиональной культуры будущего специалиста в условиях среднего профессионального образования. - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2002. – С. 31-37.
8. К проблеме развития культуры речи учащихся образовательной школы и педколледжа / У-, // Русский и бурятский языки: проблемы языкознания и методики обучения. - Улан-Удэ.: Изд-во БГУ, 2003. – С. 82-84.
9. Лхасаранова культуры речи учащихся средней школы в условиях местного диалекта / // Профессиональное становление личности будущего специалиста в контексте модернизации образования (материалы международной научно-практической конференции, 27-28 марта 2003). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2003, часть 2. – С. 114-119.
10. Лхасаранова hургаха психолого-дидактическа γндэhэ hууринууд / // Профессиональная компетентность педагога как условие модернизации профессионального образования (материалы международной научно-практической конференции, 29 августа 2003). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2003. – С. 85-88.
11. Лхасаранова урока по бурятскому языку / // Инновационные технологии в подготовке специалистов в системе непрерывного педагогического образования (материалы работы круглого стола, 18 ноября 2003). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2003. – С. 42-44.
12. Лхасаранова хэлэнэй γгγγлэлгэ тухай / // Формирование профессиональной компетентности в условиях повышения конкурентоспособности будущего специалиста (материалы международной научно-практической конференции). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2004, часть 1. – С. 23-26.
13. Лхасаранова хэлэ заахада, проектнэ метод хэрэглэлгэ / // Формирование профессиональной компетентности в условиях повышения конкурентоспособности будущего специалиста (материалы международной научно-практической конференции). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2004, часть 3. – С. 23-26.
14. О диалектных языках / // Гадаад хэл заах арга зуйн асуудал. - Улан-Батор.: Урлах эрдэм, 2004.
15. Из опыта подготовки учителей начальных классов, бурятского языка национальной школы / // Гадаад хэл заах арга зуйн асуудал. - Улан-Батор.: Урлах эрдэм, 2004.
16. Лхасаранова орфоэпии бурятского литературного языка студентов педагогического колледжа / // Бага боловсролын шинэчлэл (эрдэм шинжилгээний бичиг). - Улан-Батор.: Монгол Улсын боловсролын их сургууль, 2005. – С. 29-35.
17. Из опыта сотрудничества Бурятского республиканского педагогического колледжа с образовательными учреждениями Монголии / // Реализация компетентностного подхода в условиях профессионального образования (материалы августовской научно-практической конференции). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2005. – С. 43-45.
18. Лхасаранова образовательный проект «Школа-тур» / // Диалог культурно-образовательных и общественных инициатив. (Международный фестиваль проектных идей). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2008. – С. 116-121.
19. Лхасаранова карьерным развитием личности в процессе профессионального образования / // Открытое образовательное пространство как фактор профессионального становления личности (материалы научно-практической конференции). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2009, часть 1. – С. 34-37.
20. Лхасаранова подготовка будущих специалистов на основе компетентностного подхода / // Модульно-компетентностный подход как фактор повышения качества профессионального образования (материалы научно-практической конференции). - Улан-Удэ.: Изд-во «Бэлиг», 2009, часть 1. – С. 87-89.
21. Лхасаранова культурно-образовательного пространства педагогического колледжа / // Вестник среднего профессионального образования № 6 (198), 2009. – С. 2-3.
22. Лхасаранова расширения культурно-образовательного пространства колледжа / // Вестник среднего профессионального образования №, 2009. – С. 3-4.
23. Лхасаранова – тур: стратегия достижения перспективного детства / // Оюуны хоточ. Олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурлын илтгэлийн эмхэтгэл, № 6. – Улаан – Баатар.: Монгол Улсын боловсролын их сургууль, 2011. – С. 100-105.
24. Лхасаранова литературной речи учащихся начальных классов национальной школы в условиях местных диалектов / // Боловсролын уламжлал, шинэчлэл. Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл. – Улаан – Баатар.: Монгол Улсын боловсролын их сургууль, 2011. – С. 24-28.
Монгол улсын боловсролын их сургууль
Буриадын мх сургуурь
Гар бичмэлийн эрхтэй
ЛХАСАРАНОВА БАИРМА БАСТУЕВНА
БУРИАД ХЭЛНИЙ ЗθВ ДУУДАХ ЗYЙГ
БАГА СУРГУУЛИЙН СУРАГЧДАД ТθРθЛХ
АЯЛГУУНЫХ НЬ ОНЦЛОГТ ТУЛГУУРЛАН ЗААХ АРГАЗYЙ
Мэргэжил: 13.00.02 –Сургалт хүмүүжлийн онол, аргазүй
(монгол хэлнүүд)
Сурган хүмүүжүүлэх ухааны докторын зэрэг
горилсон зохиолын хураангуйн товч агуулга
Улаанбаатар
2012
Ажлын ерөнхий танилцуулга
Судалгааны сэдвийн чухал болох нь. Өнөөгийн нөхцөлд ярианы хэл, ялангуяа зөв дуудах зүйн асуудлыг судлах нь буриад хэлний сургалтын нэн чухал зорилтын нэг мөн. Энэ нь онол, хэрэглээний ихээхэн ач холбогдолтой судалгаа юм.
1992 онд батлагдсан “Буриад Улсын үндэстэн, ястны хэлний тухай” хуульд “Хэл нь аливаа үндэстний оршин тогтнох оюун санааны үндэс, тухайн үндэстний гайхамшигт үнэт зүйл мөн. Хэлэнд хадгалагдаж, түүгээр уламжлагдан үйлчилж байгаа оюун ухааны өв, түүний хөгжил нь тухайн ард түмний түүхэн туршлагын эрдэнэсийн сан болдог” гэж тунхагласан билээ. Тийм ч учраас аливаа улс, үндэстэн эх хэлээ хайрлан хамгаалах, дархлааг хадгалах, хойч үедээ уламжлуулан үлдээх түүхэн үүрэгтэй.
Гэтэл орчин үеийн аж үйлдвэрлэл, техник технологийн их хөгжлийн явцад буриад хэлний нийгмийн үүрэг, хэрэглээ ихээхэн явцуурч байна. Үүнийг сүүлийн үеийн нийгэм хэлшинжлэлийн судалгааны үр дүн гэрчилж байгаагаас гадна буриадууд, ялангуяа залуу үеийнхний дотор буриад хэл сурч эзэмших хүмүүсийн тоо цөөрсөөр байгаа нь ажиглагдаж байна.
Үүнээс үндэслэж буриад хэлний сургалтын хүрээнд оршиж байгаа тулгамдсан асуудлыг хойшлуулшгүй шийдвэрлэх шаардлага тулгарч байна. Буриад хэлний асуудлаар 2008 онд болсон чуулганаар боловсруулсан Буриад хэлийг хөгжүүлэх үзэл баримтлалд: “Боловсролын үйлчилгээний байгууллагуудад зааж байгаа буриад хэлний хичээлийн агуулга, аргазүйг шинжлэх ухааны хөгжлийн шинэ чиг хандлага, боловсролын технологийн өөрчлөлтөд үндэслэн шинэчилж боловсронгуй болгох хэрэгтэй. Үүний тулд хорь аялгуунд суурилсан буриад утга зохиолын хэлийг судлах асуудлыг зайлшгүй анхаарах шаардлагатай байна” гэж онцлон тэмдэглэсэн билээ.
Буриад хэлийг сайн эзэмших, түүний зөв хэрэглэхийн нэг үндэс нь бага наснаасаа зөв цэвэр ярих, тодруулбал зөв дуудах соёлд суралцах билээ. Гэтэл буриад хэлний зөв дуудах зүйг судалгааны түвшинд ч, сургалтын түвшинд ч бага анхаарч иржээ. Зөв дуудах хэм хэмжээнд чанартай сургах үе бол бага нас, ялангуяа бага сургуульд суралцах үе учраас бид энэ сэдвийг сонгосон юм.
Бага ангийн сурагчид бусдын үлгэр жишээ яриаг дуурайн сурах мэдрэмж, авьяас маш өндөр байдгийг онцгой анхаарч, зөв дуудах хэм хэмжээнд сургах ажлыг зохион байгуулах, заах арга зүйг боловсронгуй болгох нь чухал гэдгийг судалгаандаа тусгасан болно. Мөн энэхүү сэдвийг сонгохдоо одоогийн мөрдөж байгаа буриад хэлний сургалтын хөтөлбөр, сурах бичгийн агуулгад болон түүнийг хэрэгжүүлж байгаа багш нарын хичээлээр хүүхдийг зөв дуудлагад сургахад, ялангуяа аман аялгууны онцлогийг харгалзан ярих соёл эзэмшүүлэхэд хангалтгүй анхаарч ирснийг иш үндэс болгосон юм. Ер нь сурагчдыг зөв дуудах хэм хэмжээнд сургах хэл шинжлэлийн онолын олон асуудал сайн боловсроогүй байгааг ч анхаарч үзсэн болно.
Судалгааны зорилго, таамаглал, зорилт. Үндэсний бага сургуулийн сурагчдад төрөлх аман аялгууных нь онцлогийг харгалзан буриадын утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээнд сургах, түүнийг эзэмших арга зүйг боловсруулах зорилго тавилаа. Энэхүү зорилгыг үр дүнтэй хэрэгжүүлэхийн тулд:
- Утга зохиолын хэлний болон аман аялгууны авианы харьцуулсан шинжилгээ хийх
- Сурагчдын хэл ярианд гардаг дуудлагын нийтлэг болон түгээмэл тохиолдох алдааг илрүүлэх
- Зөв дуудах зүйг заахад орчин үеийн сургалтын бүтээлч аргуудыг хэрэглэх
- Үндэсний бага сургуулийн сурагчдад буриадын утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээнд сургахаар боловсруулсан аргазүйгээ турших зэрэг судалгааны цогц таамаглал дэвшүүлэв.
Судалгааны зорилго, таамаглалаа хэрэгжүүлэхийн тулд дараах зорилтууд тавилаа.
1. Үндэсний сургуульд буриад хэл зааж ирсэн түүхийг тайлбарлах
2. Буриад хэл, зөв дуудах зүйг заах аргазүйн талаарх эрдэмтдийн бүтээлд дүн шинжилгээ хийх
3. Утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээнд сургах хэлшинжлэлийн үндсийг судлах
4. Утга зохиолын хэлний дуудлагын хэм хэмжээнд сургах сэтгэц-сурган хүмүүжүүлэх ухааны үндсийг судлах
5. Утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээг бага ангид зааж байгаа өнөөгийн байдлыг тодорхойлох
6. Аман аялгуунуудын онцлогоос шалтгаалж гардаг зөв дуудах хэм хэмжээг зөрчих алдаанд задлан шинжилгээ хийх
7. Утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээг зөрчих алдаанд задлан шинжилгээ хийх
8. Боловсруулсан арга зүйгээ туршиж үр дүнг нь тодорхойлох гэх мэт.
Судалгааны шинэлэг тал.
- Буриад утга зохиолын хэл ба аман аялгууны авианы харьцуулсан шинжилгээ хийсний үндсэн дээр бага сургуулийн сурагчид утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээг эзэмшихэд төрөлх аман аялгуунаас шалтгаалж гардаг бэрхшээлийг анх удаа илрүүлэн тодорхойлов.
- Бага ангийн сурагчдын эзэмшвэл зохих зөв дуудах жишиг хэмжүүрийг тогтоов.
- Үндэсний бага сургуулийн сурагчдад төрөлх аман аялгуунных нь онцлогийг харгалзан зөв дуудах чадвар, дадлыг эзэмшүүлж, төлөвшүүлэх сургалтын аргазүй боловсруулж, туршив.
Судалгааны ажлын бүтэц. Сурган хүмүүжүүлэх ухааны докторын зэрэг горилсон энэхүү нэг сэдэвт ажил нь удиртгал, дөрвөн бүлэг, дүгнэлт, номзүй, хавсралт гэсэн бүтэцтэй.
Удиртгал хэсэгт судалгааны сэдвийн чухал болох нь, судлагдахуун, судлах зүйл, зорилго, таамаглал, зорилт, судалгааны аргазүй, арга, шинэлэг тал болон судалгааны үр дүнгийн онол, хэрэглээний ач холбогдол, үнэ цэнийг тус тус тодорхойллоо.
“Үндэсний сургуульд буриад хэлийг зааж ирсэн түүхээс” гэсэн нэгдүгээр бүлэгт буриад хэлний тухай (1.1), сургуульд буриад хэл зааж ирсэн түүх (1.2), буриад хэл нь монгол хэлний нэг бүрэлдэхүүн хэсэг болох нь (1.3), сургуульд буриад хэл заах арга зүйн талаарх эрдэмтдийн бүтээлийн үр дүн (1.4) гэх зэрэг асуудлыг судлан шинжиллээ.
Энэ бүлэгт ерөнхий боловсролын сургуульд буриад хэл зааж ирсэн түүхийг 1. Хувьсгалаас өмнө буриад хэл зааж байсан үе, 2. Зөвлөлт засгийн анхны жилүүдэд буриад хэл зааж байсан үе (), 3. Социализм байгуулалтын үед буриад хэл зааж байсан үе (), 4. Орчин үеийн шатанд буриад хэл зааж байгаа үе гэж ангилаад үе тус бүрийн онцлогийг тодорхойлов. Мөн энэ бүлэгт сургуульд буриад хэлийг ямар бичиг үсэгт тулгуурлан зааж байсныг тайлбарласан болно. Тухайлбал, онд хуучин монгол бичиг (уйгаржин монгол бичиг)-ээр, онд латин бичгээр, 1939 оноос кирил буюу орос бичгээр сургалт явуулж иржээ.
Энэ бүлэгт буриад хэлийг дотор нь аялгуу (диалект), аман аялгуу (говор)-нд ангилав. Тухайлбал:
1. Хорь аялгуу нь хорь, ага, мухар шивэр гэсэн аман аялгуутай
2. Эхирит аялгуу нь эхирит, баргузин, байгал-худар, иволга зэрэг аман аялгуутай
3. Хонгодор аялгуу нь алар, түнхэн-окин-закамен зэрэг аман аялгуутай
4. Булагад аялгуу нь бохан, доод үд зэрэг аман аялгуутай
5. Цонгоол-сартуул аялгуу нь цонгоол, сартуул зэрэг аман аялгуутай гээд зөв дуудах хэм хэмжээ тогтоох, түүнийг заах арга зүйг боловсруулах судалгаа хийхдээ эдгээр аялгуу, аман аялгуу тус бүрийн онцлогийг харгалзан үзлээ. Энэхүү олон аялгуу, аман аялгуунд суурилсан буриад утга зохиолын нэгдмэл хэл нь өнөөдөр Буриад улсын үндэсний хэлний үүрэг гүйцэтгэж уран зохиол, сонин нийтлэл, сургалт боловсрол, мэдээллийн хүчирхэг хэрэгсэл болтлоо хөгжсөн байна.
Энэхүү бүлэгт буриад хэлийг зааж ирсэн уламжлал, шинэчлэлд тулгуурлан дунд сургуулийн түвшинд буриад хэл заах арга зүй амжилттай боловсорч, бодитой үр дүнд хүрсэн бол бага сургуульд заах арга зүй хөгжлийнхээ дундаж түвшинд байна гэж дүгнэв.
“Буриад утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээнд сургах онолын үндэс” гэсэн хоёрдугаар бүлэгт буриад утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээ бий болж, хэвшиж төлөвших явцыг судалж түүнд сургах хэлшинжлэлийн болон сэтгэц-сурган хүмүүжүүлэх ухааны үндсүүдийг тодорхойлсон байна. Тухайлбал, бүлгийн эхний хэсэг (2.1)-т утга зохиолын хэл ярианы онцлог (2.1.1), зөв дуудах зүйн онол, хэрэглээний ач холбогдол (2.1.2), судалгааны сэдвийн талаарх эрдэмтдийн бүтээлийн тойм (2.1.3), буриад хэлний эгшиг, гийгүүлэгч авиа, хэлзүйн хэлбэрүүд, орос хэлнээс орсон үгсийг зөв дуудах аргачлал (2.1.4) зэрэг агуулгыг багтаасан болно.
Буриад хэлний зөв дуудах зүйг судалсан эрдэмтдийн судалгааг нэгтгэн дараах дүгнэлт хийлээ.
- Буриад хэлний зөв дуудах зүйг тусгайлан судалсан бүтээл цөөн боловч олон тооны үнэ цэнтэй, анхаарал татсан санал гаргаж, ажиглалт, дүгнэлт хийсэн нь бидний судалгаанд онол, аргазүйн баримжаа боллоо.
- Зөв дуудах зүйн талаар судлаачаа хүлээж байгаа олон асуудал байгаагаас гадна судалсан үзэгдлийн талаар санал, дүгнэлт зөрөөтэй, зөв дуудах хэм хэмжээ тогтоох шалгуур боловсроогүй байна.
Энэхүү бүлэгт судлаач бага сургуульд явуулсан туршилтынхаа үр дүнд буриад хэлний зөв дуудах үндсэн дүрмийг боловсруулснаа тайлбарласан байна. Тухайлбал, эгшиг, гийгүүлэгч авиаг бичигт хэрхэн тэмдэглэх, түүнийг зөв дуудахад баримтлах тусгай дүрмүүдийг баримтаар дэлгэрэнгүй тайлбарлажээ. Мөн нэр үг, төлөөний үг, үйл үгийн хэлзүйн тодорхой хэлбэрүүдийг хэрхэн зөв дуудах хэм хэмжээг баримтад тулгуурлан тогтоосон болно. Буриад хэлэнд орсон орос үгийг хэрхэн зөв дуудах тодорхой тохиолдлуудыг гаргасан болно.
Энэ хэсэгт буриад хэл, аялгууны талаар судалгаа хийсэн эрдэмтдийн бүтээл, хэлний авиа зүй, хэл зүй (үг зүй), үгийн сангийн баялаг баримтад хийсэн харьцуулсан судалгааны баримт зэрэгт тулгуурлан аялгуу (диалект), аман аялгуу (говор) гэсэн нэр томьёоны утга агуулгын ялгааг тогтоосны үндсэн дээр буриад утга зохиолын хэлний зөв дуудах зүйд сургах хэл шинжлэлийн үндсийг нарийвчлан тодорхойлсон болно. Буриад утга зохиолын хэлний зөв дуудах зүйн гол онол нь эрдэмтэн , нарын буриад хэлний авиа зүйн байгууллын тухай, , нарын буриад хэлний авианы өгүүлэгдэх-сонсогдох шинж, эгшиг, гийгүүлэгч авианы онцлог, авиа ижилсэх, ондооших, солигдох зэрэг хувьслын үзэгдлийн талаарх суурь судалгааны бүтээлүүдэд туссан байдаг.
“Утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээнд сургах сэтгэц-сурган хүмүүжүүлэх ухааны үндэс” гэсэн хоёрдугаар хэсэг (2.2)-т зөв дуудах хэм хэмжээнд сургах ерөнхий дидактикийн зарчмууд (2.2.1), ойлгож ухаарах, сэргээн санах замаар зөв дуудах чадвар дадлыг төлөвшүүлэх сэтгэл судлалын үндэс (2.2.2), сургалт-арга зүйн ном зохиолд туссан зөв дуудах хэм хэмжээнд сургах асуудлууд (2.2.3)-ыг задлан шинжилэв.
Тодорхой ухааны онцлогийг тусгасан бүх л тусгай аргазүй нь сургалтын ерөнхий дидактикийн зарчмуудад үндэслэсэн байдаг. Үндэсний бага сургуулиудад зөв дуудах хэм хэмжээнд сургахдаа дидактикийн ерөнхий зарчмуудыг оновчтой хослуулан, цогц байдлаар харилцан уялдаатай хэрэглэвэл бодитой үр дүнд хүрнэ гэж үзлээ.
Утга зохиолын хэлний зөв дуудах чадвар дадал төлөвлшүүлэхэд хүүхдийн нас, сэтгэхүйн онцлог, төрөлх аялгууны өвөрмөц шинж, сэтгэлзүйн орчин зэргийг сайтар харгалзах ёстой. Энэ талаар алдарт сэтгэл судлаачдын боловсруулсан онол, аргазүйг бүтээлчээр судалж, утга зохиолын хэлний зөв дуудах чадвар дадал олгох сэтгэлзүйн үндсийг тодорхойллоо. Ялангуяа орчин үеийн хөгжүүлэх сургалтын бүтээлч аргуудыг буриад хэл заахад хэрхэн хэрэглэх талаар өөрийн санал дэвшүүлж тодорхой түвшинд туршин үр дүнг тооцсон болно.
Энэ хэсэгт бага сургуульд буриад хэл заах хөтөлбөр, сурах бичиг, сургалт-арга зүйн ном зохиолын агуулгад задлан шинжилгээ хийж, сэтгэл судлал, сурган хүмүүжүүлэх ухааны онол, арга зүйн үүднээс дүгнэлт өгч, зөв дуудах зүйг заах арга зүйг боловсронгуй болгох санал дүгнэлтээ дэвшүүлэв.
Хөтөлбөрийн агуулгыг боловсронгуй болгохдоо дараах зүйлд онцлон анхаарах нь зүйтэй гэж үзлээ. Үүнд:
1. Сурагчдын төрөлх аялгууны онцлогт тулгуурлан сургах арга, заах арга барил.
2. Хичээл явуулах хэлбэр.
3. Аялгууны онцлогийг харгалзаж зөв дуудах хэм хэмжээг эзэмшүүлэх толь бичиг.
4. Тухайн сэдвээр хэрэглэж болох сургалтын дидактик материал.
5. Насны онцлог зэргийг хөтөлбөрт оновчтой тусгах зайлшгүй шаардлагатай.
Мөн сурах бичгийн агуулгад зөв дуудах дадал, ярианы соёл эзэмшүүлэх дасгал дадлагын ажил бага тусгагдсанаас гадна боловсролын шат, анги хоорондын агуулгын уялдаа холбоо сул, дидактик шийдэл дутагдалтай байна гэж дүгнээд түүнийг боловсронгуй болгох арга замыг тодорхойлсон болно. Энэ бүлэгт Буриадын үндэсний бага сургуулийн I-IV ангийн буриад хэлний сурах бичгийн агуулгад шинжилгээ хийж зөв дуудах зүйн талаар хэр тусгасныг анги тус бүрээр гаргалаа. Тухайлбал, I-II ангийн сурах бичигт эгшиг авиа ба үсэг, хатуу ба зөөлөн гийгүүлэгчийг заахтай холбогдсон зөв дуудах зүйн цөөн дасгал орсон бол III ангийн сурах бичигт зөв дуудах зүйн дасгал огт ороогүй байна. Харин IV ангийн сурах бичигт авиа зүйн холбогдолтой дасгал арай илүү байгаа боловч зөв дуудах дадал олгох, хэл ярианы соёл эзэмшүүлэхэд чиглэсэн дасгал, даалгавар мөн л бага тусгагдсан байна.
“Бага сургуулийн хэл ярианд төрөлх аялгууных нь онцлогоос шалтгаалж тохиолдох дуудлагын алдааг тодорхойлох ба ангилах нь ” гэсэн гуравдугаарт бүлэгт бага ангийн сурагчдын хэл ярианы хөгжлийн түвшинг (3.1), зөв дуудлагын алдааг тодорхойлох, ангилах (3.2) зэрэг асуудалд гол анхаарал хандуулсан байна.
Утга зохиолын хэлний зөв дуудлагын үндэс суурь нь хүүхдийн цэцэрлэгийн ахлах бүлэг болон үндэсний бага сургуулийн нэгдүгээр ангид тавигддаг. Энэ үед хүүхдүүд буриад хэлний авианы тогтолцоотой танилцаж, зөв дуудлагын дадал эзэмшиж эхэлдэг. Ялангуяа бага сургуульд авиа, үсгийг дуудаж, уншиж сурах явцдаа зөв дуудах анхан шатны дадал эзэмшдэг байна.
Сурагчдын зөв бичих, дуудах болон хэл найруулгын алдааны үлэмж хэсэг нь тэдний төрөлх аялгууны онцлогоос шалтгаалдаг. Тийм ч учраас хүүхдийг утга зохиолын хэлний зөв бичих, дуудах хэм хэмжээнд сургахдаа тэдний анх эзэмшсэн төрөлх аялгууных нь онцлогт тулгуурлан ялгавартай хандаж, өөрт нь тохирсон бүтээлч арга сонгох шаардлагатай.
Сурагчдын зөв дуудахад гаргаж байгаа алдааг тодорхойлох зорилготой тандах туршилтыг Селенги, Джиди, Кяхть, Тункин, Закамен, Баргузин, Курумкан, Мухоршибир зэрэг дүүргийн I-IV ангийн 900 гаруй сурагчийг хамруулж хийв.
Энэхүү туршилтаар сурагчдын ярианд, ялангуяа төрөлх аялгууны онцлогоос шалтгаалж гарч байгаа нийтлэг болон давтамж ихтэй дуудлагын алдаануудыг тогтоох, зөв дуудаж сурахад тохиолдох бэрхшээлүүдийг тодорхойлох гол зорилго тавьсан болно. Мөн үүнтэй уялуудан Буриад Улсын 49 сургуулийн бага ангийн 427 хичээлд сууж, олон зуун сурагчтай ярилцлага хийсэн болно. Энд бид туршилтын гол үр дүнг хүснэгтээр үзүүлье:
Анги | Сурагчдын тоо | Алдаа гаргаагүй сурагчдын тоо | Алдаа гаргасан сурагчдын тоо | Алдааны төрөл | |||
Эгшгийг дуудах | Гийгүүлэгч дуудах | Харь үг дуудах | Хэлзүйн хэлбэрийг дуудах | ||||
1 | 150 | 19 (13%) | 131 (87%) | 131 (87%) | 131 (87%) | 131 (87%) | %) |
2 | 165 | 27 (17%) | 138 (83%) | 147 (89%) | 129 (79%) | 127 (77%) | %) |
3 | 280 | 39 (14%) | 241 (86%) | 241 (86%) | 234 (84%) | 226 (81%) | %) |
4 | 345 | 46 (14%) | 299 (86%) | 299 (86%) | 276 (80%) | 223 (65%) | %) |
Дүн | 940 | ,5%) | ,5%) | 818 (87%) | 770 (82%) | 707 (76%) | %) |
Туршилтын дүнгээс үзвэл, төрөлх аялгууны онцлогоос шалтгаалсан дуудлагын алдаа 75-80 орчим хувийг эзэлж байна. Мөн ихэнх сурагч зөв дуудах чадвар, дадал эзэмшээгүй, голдуу төрөлх аялгууныхаа дуудлагад баригдсан шинжтэй, багш нар ч тэдний дуудлагын алдаанд анхаардаггүй дутагдал түгээмэл байна.
Мөн энэ бүлэгт сурагчдын дуудлагын алдааг аялгуунаас шалтгаалах дуудлагын алдаа, бичлэгийн алдаа гэж ангилж тус бүрийн учир шалтгаан, засах арга замыг тодорхойлсон болно.
Төрөлх аялгуугаа тээгч сурагчдын гаргаж байгаа дуудлагын алдааг төрлөөр нь:
1. Авиаг өгүүлэхээс шалтгаалах алдаа
2. Авианы хувьсал (авиа ижилсэх, өөрчлөгдөх, балархайших гэх мэт)-аас шалтгаалах алдаа
3. Авиа зүй-хэл зүйн хэлбэртэй холбогдох алдаа
4. Зөв бичих-зөв дуудах зөрчлөөс шалтгаалах алдаа гэж ангилсан болно.
“Буриад хэлний зөв дуудах зүйг бага сургуулийн сурагчдад төрөлх аялгууных нь онцлогт тулгуурлан заах арга зүй” гэсэн дөрөвдүгээр бүлэгт зөв дуудах зүйн жишиг шалгуур тогтоох (4.1), бага ангид буриад утга зохиолын хэлний зөв дуудах хэм хэмжээг заах аргазүй боловсруулах (4.2), туршилт сургалтын үр дүнг товчоолон тодорхойлох (4.3), бага ангийн сурагчдын утга зохиолын ярианы хэлний чадвар, дадлыг сайжруулах арга замууд (4.4) зэрэг агуулгыг багтаав.
Зөв дуудах жишиг шалгуурыг тогтоохдоо дараах зарчмыг баримтална. Үүнд:
1. Жишиг шалгуур нь буриад хэлний авиа зүй, зөв дуудах зүйн онцлогийг тусгасан, харилцах хэрэгцээг хангахад дөхөм, дэм үзүүлэхүйц байх
2. Дуудлагын хэм хэмжээний үндэс суурь болсон байх
3. Сургалтын зорилго, зорилт, агуулга, хэрэгцээтэй уялдсан байх
4. Дуудлагын нэгдмэл чанарыг хангахуйц байх
5. Бүх нийтийн ярианы хэлэнд түгээмэл, өндөр давтамжтай байх
6. Ерөнхий дидактикийн хялбар дөхөм, эрэмбэ дараалалтай, тогтолцоотой байх зарчимд нийцсэн байх
7. Аялгуу, аман аялгууны дуудлагын ялгаа, онцлогийг арилгахуйц байх гэх мэт.
Энэ бүлэгт, бага ангийн сурагчдад буриад утга зохиолын хэлний зөв дудах чадвар, дадал олгохын тулд хичээл дээр болон хичээлээс гадуур бие дааж хийх бүтээлч дасгал, даалгавруудын загвар, хөгжүүлэх сургалтын аргуудыг хэрэглэх зөвлөмжүүдийг санал болгосон байна. Энд тусгайлан дурдах нэг зүйл бол гурван алхам бүхий сургах туршилт явуулсан болно. Туршилтын эхний алхам нь зөв дуудах дадал төлөвшүүлэх сэдэл, хэрэгцээ бий болгох. Энэ үед утга зохиолын хэл, аялгуу, аман аялгуу, зөв дуудах чадвар, дадал эзэмшихийн ач холбогдлын талаар багшийн тайлбар яриа, утга зохиолын хэлний дуудлагын хэм хэмжээний загвар болох яриа сонсгох гэх мэт.
Хоёр дахь алхам нь судлаач миний боловсруулсан буриад утга зохиолын хэлний зөв дуудах дүрмийг туршилтад хамрагдсан багш заах. Эдгээр дүрэм нь : а) эгшгийг зөв дуудах дүрэм; б) гийгүүлэгчийг зөв дуудах дүрэм; в) хэлзүйн хэлбэрийг зөв дуудах дүрэм; г) харь үгийг зөв дуудах дүрэм гэсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй.
Гуравдугаар алхам нь тусгайлан боловсруулсан даалгавруудыг сурагчид бие даан хийж зөв дуудах чадвар, дадлаа сайжруулах (энэ сургах туршилтын үр дүнг диссертацид тусгасныг үзнэ үү?) Миний судалгааны ажлын нэг гол үр дүн нь энэхүү сургах туршилт болно.
Дээрх дөрвөн бүлэг тус бүрд тайлбарлаж тодорхойлсон судалгаа, туршилтын үр дүнд хийсэн ерөнхий дүгнэлтийг диссертаци, хураангуйгаас дэлгэрүүлж үзэж болно.
Подписано в печать 02.12. Формат 60 ×84
Усл. печ. л. Тираж 100. Заказ №
Издательство
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 |
