Чувашский язык и литературное чтение (стр. 5 )

- ушк=нпа \ёлеме п\лни;

- с=мах йыш\ пуянланни;

- ёых=нулл= пуплев м\ханизм\сем ёив\членни;

- ёынсем т\рл\рен шух=шлама пултарнине =нланни.

Предмет п\л\в\сем:

- текст яч\ т=р=х текст с=держанине тавё=рни;

- текста пайсем ёине уй=рма, план тума п\лни;

- текст м\н ёинчен пулнине калама пултарни;

- текст содержани т=р=х ъкерейни, с=махл= ъкерч\к т=вайни;

- текста малалла т=сайни;

- хат\р планпа ус= курса текст содержанине калама п\лни;

- калав пай\сен ёых=н=вне, модельне тума пулнине п\лни;

- элеменч\сене кура сас паллисене ушк=нлайни;

- сас паллисенче пан= элемента, пан= сас паллин элеменч\сене ытти сас паллисенче тупса й\рлеме, п\р пек элемент пур сас паллисене ёырса илме, пан= элементсемпе ус= курса сас паллисем ёырма п\лни;

- ал=па ёырн= тата пичетлен\ с=махсене, предложенисене, 2-3 предложенирен т=ракан текстсене п=хса ёырса илейни, ёырнине ёыру тетрад\нчи текстпа танлаштарса т\р\слейни;

- с=маха е предложение, текста в\рентекенпе п\рле тишкерейни, ун хыёё=н в\рентекен вулан= т=р=х ёырайни, ёырнине п=хса т\р\слейни;

- п=траштарса пан= сас паллисенчен с=махсем, с=махсенчен предложенисем, предложенисенчен текстсем туса ёырайни;

- п=нч=сем выр=нне с=махра кирл\ сас паллисем, предложенисенче кирл\ с=махсем лартса ёырайни;

- ыйтусене хуравласа ёырайни;

- т\р\с п=хса ёырайни;

- п=хмас=р ёырма хат\р пулни.

- ёыр=в=н ансат правилисене п\лни: сулахайран сылт=малла, ёълтен аялалла;

- элементсен, сас паллисен ёълл\шне п\р тан тытса пырса, хушшине п\р пек х=варса с=махсене уйр=м ёырни;

- пуплеврен предложенисене, предложенирен с=махсене, с=махран сып=ксене, сып=кран сас=сене (сас паллисене) уй=рма, в\сене каялла п\лештерме х=н=хни;

- сас=семпе сас паллисем хушшинчи ёых=н=ва асра х=варни, =нланни.

Пуёлам=ш шкул в\рен\в\н патшал=х стандарч\пе кил\шълл\н \ёлеме пул=шакан универсалл= в\ренъ \ё-х\лсем

В\сене й\ркелеме май паракан ыйтусемпе \ёсем.

Харп=р х=йл\х\н \ё-х\л\сем:

- В\ренъри =н=ёл=х м\нрен килнине =нлантарса пар.

- Тус-юлташсем сана м\нш\н кирл\?

- Эс\ ёит\ннине =нкарса илт\н-и? Х=ёан?

- Эс\ тав с=мах\семпе х=ёан ус= курат=н? М\нш\н?

- Х=в=н \ёне с=махпа каласа хакла.

- Асл= тата ват= ёынсене хисеплет\н-и? Т\сл\хсепе к=тартса пар.

- Ё\н\ материала п\лес туй=мсене пал=рт.

П\лъл\х \ё-х\л\сем:

- Ачасен шух=ш\пе эс\ кил\шет\н-и? М\нш\н? Х=в=н шух=шна т\с\хсемпе ус= курса =нлантарса пар.

- Ачасем \ёе т\л\рен пурн=ёлан=. Эс\ в\сем пирки м\н калама пултарат=н? Кампа кил\шет\н? М\нш\н?

- М\нш\н в=л ёак=н пек ёырн=-ши? Х=в=н шух=шна кала.

- Т\р\с ёырса илес тесен м\н п\лмелле.

- Ку \ёе т\р\с пурн=ёлас тесен м\н п\лмелле?

- Ку \ёе пурн=ёлама сана м\н пул=шр\?

- Доска ёинчи схем=на =нлантар. Х=в=н схемупа танлаштар. М\нпе п\р пек, м\нпе уйр=лса т=раёё\?

- М\н тума кирл\ алфавит? М\нш\н =на астуса юлмалла?

- Текстра м\н кирлине шыраса туп.

Й\ркелъ \ё-х\л\сем:

- П=хса ёырса илмеллин й\ркине пал=рт. Текста ёав й\ркене п=х=нса ёырса ил.

- Х=вна т\р\сле.

- Ачасем ёак=н пек схема шух=шласа тупн=. Эс\ =на =нлантарса пар.

- Ёырса илн\ чухне эс\ м\нле \ёлет\н?

- Ёырса панине т\р\сле. М\н ас=рхар=н? М\нш\н ун пек пулн=-ши?

- Эс\ м\нле шутлат=н, ачасенчен кам т\р\с калать? М\нш\н унпа кил\шет\н?

- Кунта \ё ур=хла пулма пултарать-и? М\нш\н?

- Х=в=н \ёне юлташусеннипе танлаштар. М\н ур=хла? Кам т\р\с тунине татса пар=р.

- Текстран м\н вуласа п\лнине хакла, х=в=н шух=шна кала.

Хутш=ну \ё-х\л\сем:

- Ушк=нпа \ёл\р. Результатне схем=па ъкерсе пар=р.

- Ку \ёе кършъпе п\рле ту.

- Ушк=нпа \ёлен\ чухне ёак \ёсенчен х=шне т=ват=р тата м\нле й\ркепе?

- \ёпе паллашни,=на =нланни;

- \ёе хът\лени;

- результатне пал=ртни;

- \ё й\ркине планлани;

- п\р-п\рин хушшинче кам м\н туни пирки калаёса тат=лни;

- \ёе м\нле пун=ёланине ёырса, ъкерсе е к=тартса пани;

- кашни х=й\н \ёне пурн=ёлани;

- м\н тунине уё=мл= тата м\нш\н ун пек тунине п\р-п\рне =нлантарни, п\рле сътсе явни;

М\н те пулсан ёитмест пулсан, хуш.

- Эс\ калан= шух=шсенчен х=шинпе кил\шет\н? М\нш\н?

ЛИТЕРАТУРА ВУЛАВĔ 1-МĔШ КЛАСС ПРОГРАММИ

Пĕрремĕш çур çулта, ачасен вулав хãнãхãвĕсем йĕркеленсе çитиччен, букварь умĕнхи тапхãрта тата букварь урокĕсенче эрнере пĕрре 15—20 минут литература итлевĕ ирттермелле. Иккĕмĕш çур çулта эрнере пĕрре литература вулавĕн урокĕ пулмалла. Ку уроксен тĕп тĕллевĕ ачасене тãван çырулãхãн пуянлãхĕпе паллаштарасси, илемлĕ ли­тература хайлавĕсемпе кãсãклантарса ярасси, сãмах унерĕпе чунтан киленме, ãна ãнланма вĕрентсе пырасси, вĕсен ãнлав пултарулãхне амалантарасси.

Букварь умĕнхи тата сас паллисем вĕреннĕ тапхãр. Литература итлевĕ

Илемлĕ хайлав çинчен пĕтĕмĕшле ãнлантарасси. Проза тата поэзи хайлавĕсем. Вĕсене итлеме-тãнлама, йышãнма вĕренсе пырасси.

Халãх сãмахлãхĕ. Халãх сãмахлãхĕн хайлавĕсем сãмах вĕççĕн çÿренине, вĕсен авторĕ паллã маррине ãнланасси. Вак жанрсемпе паллашасси, вĕсен тĕслĕхĕссне итлесси. Тупмалли юмахсемпе пулмасла халапсем хайласси.

Литература хайлавĕ. Хайлав ячĕ. Шутлĕ хайлавсем. Вĕсене вулас уйрãмлãхсем (интонаци, сасã вãйĕпе çÿллĕшĕ, юв хавãртлахс, пуплев хãвãртлãхĕ, пит-куçпа ÿт-пÿ хусканãвĕсем). Шÿте ãнланма вĕренсе пырасси.

Литература жанрĕсем (калав тата сãвã), вĕсене уйарма, вĕсен уйрãмлãхĕсене ãнкарма, тĕслĕхсене итлеме-тãнлама, йышãнма вĕренсе пырасси.

Класс тулашĕнчи вулав (класс тулашĕнчи вулава хãнãхтарас тĕлĕшпе кашни эрнерех çур урока яхãн уйãрмалла).

Вуламалли материал: чи пĕчĕккисем валли пичетлесе кãларнã кĕнекери 1—2 страницãллã хайлавсем. (Хайлав ячĕ унãн шалãшĕпе тата укерчĕксемпе пĕр килмелле.)

Вулав тематики: халãх юмахĕсем, юрри-сãвви, ваттисеи сãмахĕсемпе туптарусем (тупмалли юмахсем), тãван тавралãх, çут çапталãк пулãмĕсем, ачасен ĕçĕ-хĕлĕпе пурпãçĕ, чĕр чунсемпе ÿсен-тãрансем çинчен уçãмлã туйãмпа çырнã сãвãсемпе калавсем. (Вĕсене вĕрентекен вуласа парать, калаçу ирттерет.)

Кĕнекепе ĕçлеме хãнãхтарасси: кĕнекесене вĕсем мĕн çинченнине кура ушкãнлама, весен ятне, авторне асãрхама вĕрентесси. Вуланã тата итленĕ хайлавсем тãрãх ансат литература вãййисем выляттарасси.

Кĕнскесене тирпейлĕ тытас, упрас, вулав гигиенине пãхãнас хãнãхусене никĕслесси.

Сас паллисем вĕренпĕ хыççãнхи тапхãр. Литература вулавĕ

Ачасем урокра мĕн вуламаллине палãртасси вĕрентÿпе аталантару, сãнарлãх тĕллевĕсене пурнãçлассине, вĕсен тĕнчекурãмне йĕркелессипе çыхãннã.

Вулав карти: вãхãт, кунпа çер улшãнãвĕ, çулталãк вãхãчĕсем; Тãван çĕр-шыв, тãван республика, тãван ял, Тãван çĕр-шывãн чыслã сумлã çыннисем; ача тата унãн тусĕсем; çут çанталãк, çут çанталãкри пулãмсем; чãваш халãх сãмахлãхĕ, тĕрлĕ халãх юмахĕсем; . , хайлавĕсем.

Пãхмасãр калама вĕрентесси: вĕреннĕ 4—5 сãвва пãхмасãр каласси.

Вулав хãнãхãвĕсем. Вĕрентÿçĕ тата ьггги ачасем каланине (вуланипе) тимлĕн итлес-тãнлас, асãмлас хãнãхусене лайãхлатасси. Пысãк мар текста тĕрĕс, ãнланса, пĕр тикĕс, сыпãкãн тãсса вуласси. Вулав хãвãртлãхĕ (палламан текста вуласси) минутра сãмах. Предлжени вĕçĕнче, пĕр йышши членсем хушшинче чарãну тãвасси.

Диалоглã текстсене сасса кирлĕ пек улãштарса вулас­си. Вулавãн тĕрлĕ тĕсĕсене (сасãпа, çурма сасãпа, шãппãн, пãшãлтатса) вĕренсе пырасси.

Текстпа ĕçлесси. ζыхãнуллã пуплеве аталантарасси. Вуланã текст тãрãх панã ыйтусене хуравласси; вуланã текстãн шалãшне (содержанине) ÿкерчĕксем тãрãх аса илссси; ятсãр текста ят парасси, текстãн ячĕ мĕншĕн çаплиие ãнкарасси (вĕрентÿçĕ пулãшнипе). Вуланине пĕтĕмĕшле хак парасси. Ўкерчĕксем тãрãх çыхãнуллã калав йĕркелесси (çырмасãр).

Илемлĕ хайлав çинчен пĕтĕмĕшле анланнине малала çирĕплетесси. Проза тата поэзи хайлавĕсем. Вĕсене итлесси-тãнласси, вуласси.

Халãх сãмахлãхĕ çинчен пĕлнине тарãнлатасси. Халãх сãмахлãхĕн вак жанрĕсем: кулленхи сãвãсем, вãйã сãвви-юррисем, чĕну-йыхрав сãввисем. Шут сãввисем, хãварткаларãшсем, тупмалли юмахсем; юмахсемпе халапсем, вĕçсĕр халапсем хайласси.

Литература хайлавĕ. Ячĕ. Авторĕ. Вал хãй çырса кãтартнине мĕнле пãхнине палãртни.

Хайлавсене вуланã, тишкернĕ май сãнарлãхãн ансат хатĕрĕсене (терминĕсне асãнмасãр) курма хãнãхтарса пырасси (эпитет, олицетворени, метафора, темиçе хут калани).

Литература жанрĕссм (калав, сãвã, юмах, юптару) çинчен пĕтĕмĕшле ãнланнине тарãнлатасси. Тĕрлĕ жанрлã литература хайлавĕсене вуласа ãнланас, итлесе ãнкарас мехелсене амалантарасси.

Калав. Ячĕ. Сãнарĕсем, вĕсене танлаштарса тишкересси. Автор хай вĕсене мĕнле курнине ãнланас хãнãхãва аталантарасси.

Сãвã. Поэтика хайлавĕсен хайьевĕрлĕхне ãнланса пы­расси. Вĕсене итлес-тãнлас, вулас кãмãл-туртãма вãйлатасси, Сãввãн тулаш (рифма, ритм) паллисем.

Класс тулашĕнчи вулав

Вулав тематики умĕнхи тапхãрти пекех юлать.

Пысãках мар (I -2 с.) хайлавсене итлесси, вуласси, ãнланасси. Ачасене сãнарсем çинчен текста çывãх тата хãйсен сãмахĕсемпе калаттарасси,

Паллашнã тата паллашман кĕнекесене ушкãнласси, пĕлекеннисен ячĕсене аса илесси. Кĕнекен, унãн авторĕн ятне вуласа пĕлесси, асра тытасси. Кĕнекере мĕн çинчен çырнине хуплашкари укерчĕк тãрãх тавçãрасси. Кĕнекери хайлавсенчен кирлиие тупма пĕлесси.

Текстпа ĕçлсе хãнãхусемпе вĕренÿре усã курасси: кĕнекери ÿкерчĕксем тãрãх унта сãнланã ĕçсене, сãнарсене аса илссси, уйрãм пайри пулãмсем çинчен текстри сãмахсемпе тата предложенисемпе каласси.

Кĕнекен теп пайĕсене палласси (хуплашка, титул листи, страницãсем, форзац).

1-мĕш класран вĕренсе тухакан ачасен çакãн пек ãслайсене хãнãхса çитмелле:

- пĕр-пĕр темãпа çыхãннã 2-4 предложени туса ка­лама; калãпãшĕпе пысãк мар, ансат сюжетлã, тĕрлĕ жанрлã хайлавсене (калав, сãвã, юмах, юптару) тимлĕн тãнласа тата вуласа ãнланма.