Эссе
«Бала – Ар-бїткенниº ле К³к-айастыº улу сыйы».
(Ребенок – высшее творение Природы и Космоса)
Бойыºды балдарга сыйла!
Ш. Амонашвили
Мен узак јылдарга школдыº бозогозын алтап, огош балдарла бийик колбуда иштеп, їредїчи кижиниº чыºдыйын сїрекей јакшы оºдодым деп айтсам, јастыра болбогодый. Албаты-јонныº јаш їйезин кижи эдип тазыктырарына ла ол јаºы ізїп јаткан кижиликтиº јїрегин ойгозорго, билим їредї ле чындык таскаду берери, їредїчи кижиниº бастыра јанынаº бойы белен болорынаº јаан камаанду. Їредїчи кижини огош болчомдор кїнниº-кїнге кїскї чилеп кіргїлейт. Айдарда, ол оныº јаºыс ла јаркындалган чырайын, јаражай болуп кийинген кийимин, тыш бїдїминиº кылык јаºын, айткан эрмек-куучынын бойына алынар эмес. Онойдо ок оныº ич-кірїмин, санаа-укаазын, јїрегиниº јалакайын ончо јанынаº алынар аргалу. Бу ончо ірі айдылган јолдыктар їредїчиде болгожын, оныº элбек профессиональный байлыгын керелейт. Мынаº к³рг³нд³, їредїчи кижи ончо јанынаº балдарга тем болор керек.
Алтай бичиичи Б. Укачинниº айтканыла: «Кижи – ол бїдїн телекей, оны ачарга сен бойыº, Кижи бол». Оныº учун їредїчи кижиниº ижи – ол уйку јок тїндер, учар куштый учы-куйы јок санаалар, кігїске батпас шїїлтелер, јаантайын бедрениш, јорукташ.
Бала – ол Ар-бїткен ле Телекейдиº сыйы. Оныº кістіри јарык, јїреги ару, јїрїми элбек. Канаттарын талбып, јаш кушкаштый учуп чыгатан огош балдарды, кікси ачылбаган, ченемели ас, кірїми тапчы їредїчиге беретени эреºистї.
Мен – їредїчи. Бу эки куулгазынду сіс, сени бойыºныº јїрегиº, санааº јаар кіріргі ченейт. Jаºы ійдиº некелтелериле башка, солун ла јаºы болуп барар аргам бар ба?
Їредїчи кижи чактарга улалып келген ойгор санааларды билип, оптимист болуп, «Бала» деген сісти философски, санаа-шїїлтелериниº текши закондоры ажыра оºдоор керек.
Ижимде мен Шалва Амонашвилиниº «Jїрїмниº школы» трактадыныº «Баланы канайда оºдоор» деген білугиниº бичигениле башкарынып јадым (10,11). Трактаттыº темдектелген постулаттары.
1. Бала - ајарбаган јанынаº келген эмес, ол јер - телекейдиº јїрїминиº учуралы (явление). Ол албатыныº кїїнзегениле келет.
2. Бала, учурал болуп, јїрїминиº бойы-бойына тургузылган некелтерин бїдїрерине экелет.
3. Бала – ак-айастыº учуралы, ол бойында эº улу духовный арга-кїчин апарат.
Айдарда, јер-телекейде бала бойыныº таºынаº экелген јїрїмин, јолын, санаазын, кірїмин, билимин јастырбай табып, кем болотон јолын ачып алгадый аргалары, албаты їредїзиниº, билимниº ³ткїрип турган некелтелеринеº база камаанду.
«Балада ар-бїткенниº кыймыгу кїчи» (О движущих силах природы в ребенке) деген білїгинде темдектелген кычаларды (страсти) а¼арганда, мынаº ірі айдылганына јартамал аайлу кожулталар эдери билдирет.
Баштапкызында – ірі ізіриниº кычазы. Мында, баланыº билдирбезинеº ізіри ар-бїткенле тудуш. Ар-бїткеннеº берилген баланыº ізїми кандый ла јїзїн-јїїр айалгаларды, буудактарды тартыжу ажыра ідіргі келижип јат. Оныº учун баштактаныш, айаар кылыктар, бу ончо баланыº духовный оºдомолдорыныº сурузы. Анайып, кижи ар-бїткенниº берилген јайалталары ажыра ачылар аргалу.
Экинчизинде – тїрген јаанары. Jаандаганыныº кычазыныº једимин балдар элдеº озо јаан улусла оºдошконынаº алат. Кандый да огош баланы јаан кижиле теº-тай тїºейлеер, оныла ¼аан кижи чилеп эрмектежер учурлу.
Їчинчизинде – јайымга. Jайымга кычаар – балада ар-бїткенниº берилген киреези. Баштактар – ол баланыº бойынаº эмес, ого оны ар-бїткен, бойыныº арга-кїчин келер учуштарга белетеп алгадый эптер эдип берет. Мынаº балдарды келиштире кіп мактаар керек – токтотпос. Jайымга кіп божодо салар керек – тутпас. Кіп колбу-куучын, сїїнчиге ¼їткидер, ачыныш, кородош јок болоры. Jїрїмниº јолын бойы табарына болуштар ¼еткилдеер, беленге ижендирбес.
Jїрїм токтош јоктоº ідїп ле јат. Jирме биринчи чак, јаºы јїрїм, јаºы алтамдар. Ірі айдылганын, мындый тїрген јїрїмде јеткилдеерге јеºил ле тегиндї керек эмес.
Jер їстинде јїрїмниº ончо јакшызы сїїштеº башталат. Оныº учун бойымныº философский кірїмимди Jопонныº шиºжїчизи, доктор Масару Эмотоныº бичигениле тїгезер деп сананадым. Кижиниº эº ле байлыгы – су-кадык. Су-кадык ла болзо, ончо јол ачык.(25)
Jаш бала энезинде туулып турган ійл³рді 96 процент сууда бїдет. Jаºы чыккан кийнинде бала 80 процент суунаº турат. Jаан кижиде 70 проценттеº ас эмес суу артат. Суу айландыра ончо бар-¼ок јакшы да бол, јаман да бол јетирїлерди тїрген бойына јууп алат. Мынаº кіргінді, баланыº ізік-буурына суу ажыра канча ла кире јакшы, јымжак сістір айтканда, баланыº јїреги ле ич-к³рїми, санаазы ару болуп, бийик билгирлер алып ла омок-седеº, сїїнип, бойын јаба баспай, билгирдиº телекейин јеºил алтаар аргалу јїрер. Кош материал 1.
«Француз мастерскойдыº» технологиязыла «ончо балдар їренер арга-чыдалду» дегениле јіпсинип, тереºжиде тузаланары јолду деп бїдедим.
Улу философ º їредїчилерге баштанган ајарузын ундыбайлы: «Сіс камчы болуп, эрке ле јымжак сіік-тайакка тийип, ого бастыра јїрїмине тереº чийїлер, бырчыктар арттырбазын деп, ајарыºкай болугар».(14)
Горно-Алтайск каланыº орто текши їредїлу 7 школыныº баштамы класстарыныº алтай тил ле кычырарыныº їредїчизи
* * *
Ченемел ишти бичииринде тайанар план.
Кире сіс.
1. Ченемелдиº табылганыныº айалгазы, керектїзи, учурлузы.
2. Ченемелдиº теориялык тізілгізи.
3. Ченемелдиº јаºыртузы.
4. Ченемелдиº технологиязы.
5. Ченемелдиº једими.
6. Ишти бїдїреринде туштаган буудактар.
7. Тузалангадый аргазы.
8. Ченемелдиº уч турултазы.
9. Литература.
10. Кош материалдар.
* * *
Ченемел иштиº темазы:
Баштамы класстарда кычырарыныº урокторында «Француз мастерской» технология ажыра їренчиктерди јайым, алдынаº бойыныº кірїмин ачар таскамалга їредери».
(Гуманно-личностный подход в обучении через технологию «французской мастерской» на уроках чтения в начальных классах).
«Jайымга јаºыс ла јайымныº болужыла келер аргалу, социальный эптежїни ле кожо иштеерин јаºыс ла кожо иштеериниº болужыла белетеер аргалу».
Селестен Френе.
Ченемелдиº амадузы:
1. Кижини таºынаº ¼їрїмге белетеери.
2.Бойын бойы башкарынар, т³п шїїлтелї, ¼айым кижи болор эдип
таскадаары.
* * *
Кире сіс.
Калганчы ійді республикада алтай тилди їренериниº сурактары токунал бербейт. Алтай тил республикада теергелик статузын алынып та алган болзо, је текши тузаланбай турганыныº шылтактарында алтай албаты тилин керексибей баратканы иле кірїнет. Бу мындый айалгаларды кірїп тура, меге школдо алтай тил ле кычырарыныº урокторын берип турган їредїчи кижиге, калганчы ійлірді јаан бедиреништї иштеерге келижет. Балдарга, бойыныº тіріл тилин сїїп, оны јакшы їренип, јїрїминде бу не кижи болгонын аайлап аларын канайда этсе јакшы болор? Бу суракка каруу эдип, орооныбыстыº кіп їредїчилериниº ле їредї білїктериниº иштериле таныжып, ижимде «француз мастерской» технологияны јарадып, оныла јилбиркеп, бойымныº ижимде тузаланып баштадым.
Текши ¿ред¿де мастерской дегени ол не болотон? Озодо бу с³ст³рди ¼аєысла «трудтыє» урогыла колбулузын угуп туратаныс.
Мастерской – ол ¿ренчиктиє ¿ред¿де ижин ¼еткилдейтен ¼аєы эп-аргалар болот. Мындый иш балдарды керект¿ ¼олго баштандырат, ¼е кажыла баштандырган иште олор ¼айым. Мастер балдарды бедреништиє ижине ¼илбиркедип, ишти албан-к¿чле апарарын тураладып ¼ат. Балдардыє ¼астыра санаа-ш¿¿лтелеринеє коркыры ¼оголот.
Авторитарный ¿ред¿ с¿¿штиє, чыдамкайдыє, с¿¿нчиниє ¼айым талдажын а¼аруга ¼уук албаган болзо, ¼аєы ченемел иштерде бу ончо т³з³лг³зи болуп ¼ат.
Бу ченемел ишти белеетерине ¼³м³шк³н л³ турушкадый арга берген школдыє башкарузына ла кожо иштеп турган ³м³лигиме, онойдо ок ИПКРОныє алтай тил ле литератураныº методизи, филология билимниº кандидады быйанымды ¼етирип турум.
* * *
Ченемелдиє табылганыныє айалгазы, керект¿зи, учурлузы.
Эмдиги ³д¿п турган ¿ред¿де, ¿ред¿чиниє ¿ренчикке берип турган билгири, ¿ренчиктиє ¿ред¿ге к¿¿н-к¿ч ¼ок болгоныла коштой, ого бойыныє билгирин бойы тургузар арга бербей ¼ат. Бу айалга кижиниє ч¿мдемел аргаларын оноє ары элбеде тазыктырып, улалтар арга бербей, оны кемниє де эдилген ¼³пт³ринеє туура калбас эдип бектейт. Оныє учун башка ¿ред¿ керек болуп ¼ат.
«£аєы ¯ред¿» баланы ¼аєы санаа-ш¿¿лтел¿, ¼айым, бойыныє тереє аргаларына б¿д¿нип, оны билгир тузаланар айалгалар берет.
Ончо балдар ¼айалталу, мастерскойдо ¿ред¿ге к¿ч те ¿ренчиктерге болуш эдер аргалар т³з³л³т.
Технология «Француз мастерской» балдардыº таºынаº кірїм-шїїлтезин ачарына, јайым јол ажыра билгирдиº тїби јок телекейине чыгарга болужат. Кыскарта айтса, їредїчи ле їренчиктиº ортозында једимд¿ їредї аларга јарамыкту айалга тізіл³т. Айалганыє принциптери тоолу тизимелдеє турат.
Баштапкызы. ¯ренчикке килем¼и, ¼алакай болоры. ¯ред¿ с¿¿ш ажыра ачылат. (Гуманизация).
Экинчизи. Кожо иштеери, ачык-¼арык, буурзак болоры. Бой-бойын тоогоны – эє артык ¿ред¿. (Сотворчество).
¯чинчизи. Таєынає бедирениш, ¿ренчиктиє элбеп ³з³ри. (Развивающее обучение).
Т³ртинчизи. Кычырары, к¿¿, ¼урук - б¿д¿н бир телекей. £ер ¿стинде ончо ¼¿р¿м бир колбуда. (Интеграция).
Технологияны тузаланып баштаганым удабаган да болзо, је оныº тузалузын оºдоп, балдар тіріл тилин канча ла кире тереº билип алза, оныº байлыгын тузаланар, кікси ойлу, кізи чокту, айтса айдар, этсе эдер устар болуп, албатызы баштаган чындык јолын улалтып апарар. Тили бар албатыбыс кунурабас, тамырланып, јаранып із³р л³ талдама јакшы јон болорында бир де алаºзыбай јадым. Оныº учун бу ижимде технологияныº эп-аргаларыла канайып иштеп турганымды кіргїзип ле јартаарга албаданып турум.
* * *
Ченемелдиº теориялык тізілгізи.
Туулу Алтайга 1998 јылда јайалталу билимчи, їредїчи, философ, академик келип, аймактардыº ла аланыº школдорыныº башкару ишчилерин, їредїчилерин, билимчилерди јууп, алдынаº бойыныº кірїми ажыра їренчиктерди јайым технология таскамалга тайанып їредери јанынаº конференция іткїрген.
Байла, ары-јанынаº, Алтай-Кудайдаº ырыс болуп, меге бу јайалталу кижиле, кол-колыстаº тудужып, туштажарга ла куучындажарга келишкен эди.
«Jїрїмниº школы» деген педагогический јартамалы ажыра, Ш. Амонашвили, їредїчилерге билгирдиº узыныº јажыттарыла таныштырып, ак-санаалу кижини таскадарыныº чындык јолын ачарына јаан јімілті эткен.
Гуманный педагогиканыº эº ле бийик темдеги – баланыº јайаанын ачар аргалар тізііри.
Мынайып балага айландыра јарамыкту айалга тізіп, бойын бойы билип, аайлап, ачык санаалу, кігїс-кірїм шїїлтелї, јайым кижи болуп ізірин, сезинерин таскадары болот.
Оноº ло бери ончо ірі айдылганы, ізік-буурыма ідїп, амыр бербей, бу ишти узак јылдарга кіндїктирип апарар санаа-шїїлте берген. Бу ишти јїрїмде іткїрип тура, јаºы їредїлик «француз мастерскойдыº» технологиязыла таныжып, шак ла оныº бу кірїмдериле јуук болгонын оºдоп ло оморкоп, педагогический узымды тереºжидер амадула оны тузаланарга јїткїдим.
«Француз мастерскойдыº» технологиязы 1989 јылда тізілип, баш шїїлтелерин (идеязын) бистиº атту-чуулу Россияныº їредїчилери , , º јайым таскадарыныº їредїлеринеº алынгандар эмтир. Онойдо ок јайалталу психологтор Поль Ланжевен, Анри Валлон, Жак Платеже бойыныº їлїзин јетиргендер. Пьер Колен – француз кыймыгуныº генеральный качызы, поэт, философ, їредїчи, психолог ло поэзия јанынаº Францияныº национальный премиязыныº лауреады, Россия ла Франция ортодогы їредїчилердиº колбузын тікпій, чачпай апарат. «Мастер» їредїчиге јаан јімілті лі болужын болушчылары Анри, Одет Бассис јетиргилейт. Орооныс ичинде де бу технологияны эрчимдї тузалангылап, кіп їредїчилер једимдї иштейдилер.
Мастерскойдыº баш тізілгіліри, кандый бир јетирїлерди ¼аºыс ла јетирери ле оºдодып алары эмес, је, тегин ле билим шиºжї бол, бичилген кееркедим произведениениº, тїїкиниº баштамы табылган шиºжїлери беди, оноº до іскі іткїрилип турган иштерди кандый эп-сїмеле берери болот. Иштиº эп-сїмезин јетирери, чокум билгир берерине кірі їредїчиниº эº ле тегиндї эмес задачазы. (9,161 )
Онойып мениº јаºы баштаган ченемелдї ижим экинчи јыл улалып јат, анчада ла алтай кычырарыныº урокторында – їчинчи ле т³ртинчи класстарда іткїрерге эптї.
* * *
Литература
1. Программалар Кычырары ла алтай тил. (1-4) , г. Г-Алтайск, 2007.
2. Баштамы класста эрмек-куучынды темиктирери. г. Г-Алтайск, 2006.
3. Национально-региональный компоненттиº предметтериле їредїниº кемдери. , . г. Г-Алтайск, 2005.
4. Баштамы класстарда алтай тилле їренчиктердиº билгири учун тургузар темдектердиº кеми. . г. Г-Алтайск, 2003.
5. Тил шиºжїчи Таисья Макаровна Тощакова. г. Г-Алтайск, 1994.
6. Концепция национальных школ Республики Алтай. Комитет образования Правительства РА. г. Г-Алтайск, 1993.
7. Начальная школа. Журнал. № 9, 2007.
8. Начальная школа. Журнал. № 2, 2004.
9. Современные образовательные технологии. ., М., Народное образование, 1998.
10. Школа жизни. М., 2000.
11. Размышления о гуманной педагогике. . М., 1996.
12. Лидеры образования. Журнал. №№ 2,3., 2007.
13. Лидеры образования. Журнал. №№ 6,7., 2005.
14. Антология гуманной педагогики. . М., 1998.
15. Философия образования. // Педагогика. № 4 1995.
16. Урок? Мастерская? Или… . СПб., 2001.
17. Педагогические мастерские в опыте учителей. . СПб.,
2003.
18. Алтайдыº Чолмоны. Газет. №№ 000-149., 2007.
19. Алтайдыº Чолмоны. Газет. №№№ 000-269., 2007.
20. Городская школа. Управление образования г. Г-Алтайска. Журнал.
№3., 2007.
21. Педагогическая психология. . М., Педагогика, 1991.
22. Педагогические мастерские: теория и практика. СПб., 1998.
23. Педагогические мастерские. . //Начальная школа., №
1., 1999.
24. Русско-алтайский словарь. Орус-алтай сізлик. М., 1964.
25. Энергия воды. Масару Эмото. «София», 2006.
Ченемелдиº јаºыртузы.
«Француз мастерскойдыº» јаºыртузы, їстинде јарталганын шиºдеп келгенде, оныº аºылузы їредї-тазыктыратан ізїмдерин іткїрер тужында, јарамыкту айалгалар тізіп, психологический јайым аргалар берет, їредїчиниº профессиональный ле їренчиктиº їренетен ізїмине, јаба иштеериниº сїїнчизин экелет. Бу технология мындый постулаттарла темдектелет.
1. Їренчик бойыныº эрчимдї шїїлтезиле јїрет, бойыныº билгирин бойы эдет.
2. Їренчик каруулу, санаа – укаалу кижи болот.
3. Кажы ла балада бойыныº аргалары, эп-сїмелери бар, їредїчиге ончо бар-јок эдимдерин тузаланып, олорды ачарына аргалар тізііри болот.
4. Їредїчи їренчикле јаба колбуларын јеткилдеп, тїрген їредетен эп-сїмезин тузаланар аргалу.
5. Їредїчи – авторитарный їредїчи эмес, ол - мастер, билгирлї скульптор, режиссер, керек дезе болушчызы да.
6. Мастерскойдо белен їредї берилбей јат, їредїчи оны бойы тургузат, табат.
7. Чике билгирлер їренчиктерге јастыралардыº кийнинде келет.
Мындый айалгаларда їренчик таºынаº бойы јаºы ачылталар эткенине сїїнип, коштойында нікіриниº ижи, санаазы тїºей болбогонын сезип, оºдоп ло аайлап турганы јаан учурлу.
Кыскарта айтса, мастерскойдыº ижи балдарга билгирдиº јолдорына јаºы ачылталар берет.
* * *
Мастерскойдыº ла традиционный уроктордыº башказы.
Традиционный урокто їредїге белетеериниº кеми | Мастерскойдо їредїге белетеериниº кеми |
Билгир аладыс Їредїчиниº талдап алган ¼олыла балдардыº санаа-кїїнин аппарат. Сананарга їредет. Jїрїмге їредет. Їредїге кандый бир айалга тізіп, огого бир канча тїрген каруу јандырат. Белен экелген чындыкты кыйалта јогынаº їренет. Їредїчи балдардаº бийик. Jастыралар эдеринеº коркыыр, р, туйуктанар. Ончо немени албан-кїчле їредип таскатканы чын ла бек эмес. | Билгирди куїїнзеп, сїїнип, јилбиркеп аладыбыс. Їредїни јилбиркеп бойы таºынаº апарар Тереº јайым шїїлтелер эдерге болужат. Jїрїмниº элбек іткін јолдоры ажыра їредет. Билгирдиº амтанын амзап, эп-сїмезин бойы бедиреп табат. Бедреништиº јолын їренчик бойы табар аргалу. Мастер чындыкты кожо табат. Мастер їренчикле тїºей. Jастыра эдер аргазы бар. Чындык јастыраныº кийнинде чыгат. Ончо чїмдемелдерди јайым јол ажыра экелет. Бойыныº кіпти билерин ле аайлап турганын тереº баалайт. Билерин јайым, телкем тузаланарга амадайт. |
Ченемелдиº технологиязы.
Мастерской балдардыº ич-кірїм шїїлтелерин ачарына болуш эдип, мастерге бир канча білїктердеº турган эп-аргалар тузаланарын јеткилдейт. Кажы ла білїктиº ичинде бойыныº тургузылган амадулары, алгоритмдери бар, олор бой-бойыла бойыныº колбуларыла тудуш.
«Француз мастерскойдыº» эп-сїмелериле тургузылган иштеримде (3,4 кл.) їренчиктер «Мениº айыл-јуртым», «Сіік-тайагым», «Албатым» деген темалар ажыра кіпти билип алат. «Биле» деген тема ажыра ада-энезин, ага-карындажын, тіріін-тугандарын тооп, алкыш-быйан айдып їренери, билениº јаºжыгуларын јїрїмде тузаланары – балдарга јаан таскамал.
Калганчы ійді баштамы класстардыº «Кычырар бичигин» (1-4 кл.) чыгарган бичик тургузаачылар , Е. А Мегедекова, , алтай албатыныº јадын-јїрїмиле колбулу чїм-јаºдарды бичиктерге ле программага кийдиргени сїрекей јарамыкту.(1). Оныº учун ол јартамалдарды ченемел ижимде кийдирбес аргам јок.
«Француз мастерскойдыº» эп-сїмелериле іткїрилген класста эмес иш. «Чечен тил» 4-чи класс.
Бїдїми: Ойын-маргаан.
Амадузы:
1. Тіріл тилин сїїп, акту кїїниле куучындап, оморкоп јїрерине таскадары.
2. Алтай тил байлык, кеен деп билип, оныº јажыттарын бойы ачып, јилбиркеп, оморкоп јїрери.
3. Балдарга сїїнчилї айалга тізіп, кеендик јайалталарын, бойыныº кірїмин, кїїн-санаазын ачарга болужар.
4. Албатыныº оос чїмделгезин, кычырар литератураныº билерин ченеп кірір.
Ідір јери: актовый зал.
Ідір ійи: 1 час.
Индукция – јарамыкту, јымжак айалга тізіп, баланыº кїїн-санаазын куучын ажыра кїйбїредер, ойгозор, кайкадар, сонуркадар.
Jазалы: Сценада сїїнчилї кїї ойнойт.
Карточкаларда јараш будуктарла кееркедилген јуруктар.
|
|
баазы: 1 сурак баазы: 1 сурак баазы: 1 сурак баазы: 1 сурак
2 сурак 2 сурак 2 сурак 2 сурак
3 сурак 3 сурак 3 сурак 3 сурак
4 сурак 4 сурак 4 сурак 4 сурак
Самоконструкция – таºынаº јазалган билим бодолго, шїїлте (гипотеза), текст, проект, јурук. Кажы ла баланыº таºынаº једимин билип, айалга ишти кубултар, тереºжидер.
Баштаачы кижи «Режиссер». Белетелген залды кірїп бис кандый санаа-кїчисле иштеерибис? Балдардыº каруузы.
Б. – сїїнерис, каткырарыс, маргыжарыс, куучындарыс, ойноорыс, чїмдеерис.
Р. – Байрамды слер канайда адарыгар, сананып ийигер.
Б. – Балдардыº санаа-шїїлтези.
Ойындар, маргаандар, јыргал, спектакль, концерт.
Социоконструкция – їренчиктер тургузылган ээжилерле эжерлеже иштеп, бой-бойыныº иштериле солыжып, шуїїжип, болужын ¼етирерге амадагылайт.
Белетенер иш: эки командага білинет. Озодоº белетениш јоктоº командалар бойына ат адайт, девиз тургузат.
Ідір аайы:
Іткїрер кижи: режиссер.
Jакшылар, кїндїлї кірі³чилер, айылчылар. Бїгїн бис солун айылга јуулыжып, билгирлерисле, тапкырысла, чечен тилисле маргыжып кірірис.
Ойынныº јартамалын угуп јадыс. Слердиº алдыгарда 4 номинация:
1-зы – чїмдемел, 2-зи – литература, 3-зи – фольклор, 4-зи – каткы, кокыр
Кажызында ла тірт сурактаº. Кажы ла суракта бойыныº баазы: 10,15,20,25.
Канча кире сурак баалу, ончо кире каруузын табарга кїч болор.
Баштапкы јолды баштапкы командага берип јадыс. Номинацияла суракты талдап јат.
Режиссер суракты кычырып јат. Каруузын билер кижи айдып јат (кїїнзегендер, кем билгир, чечен озо айдар аргалу).
Чын каруу берзе, ол команданыº туружаачылары келер номинацияны талдап алып јат. Чотоор камыс иштеп јат.
Ойынныº сурактарыла јакылталары.
1. Кычырар бичик.
20 балл – º кандый куучынына спекталь тургузылган? Тіс геройлоры кем? («Кістиº јажы», Штан ла Карман).
5 балл – Їлгерди тыºдагар.
Jакылта: Кандый їлгердеº алынган, авторы кем?
5 балл - Кожоºды тыºдагар.
Jакылта: Сістіри кемниº?
2 балл – Инсценировка.
2. Фольклор.
5 балл - Фольклордыº табылган ійи (Jебрен чак).
5 балл – Кандый бир немени чике адабай, іскірті айтканы (табышкак).
15 балл - Jаºар кожоº кожоºдоор.
10 балл – Табышкакты сіс јоктоº кіргїзер. Кіріічилер табар.
3. Каткырып алактар.
5 балл – Бу чїмдемелдиº жанры кандый? Авторы кем?
Мен болчок чочкочок,
Куйругым кыска,
Тумчугым тегерик,
Кістірим кара.
Энемди бедиреп, тышкары чыктым.
Кїчїгеш їрерде чыºырып качтым.
(С. Сартакова)
25 балл – Кем модор сісти тїрген айдар.
20 балл – Бисте, бисте билї бар,
Бий кижиниº бажы бар,
Таарманда талкан бар,
Тас кижиниº бажы бар,
Куурманда кузук бар
Кул кижиниº бажы бар.
Бу їлгерди «Елочка» деген кожоºныº кїїзиле кожоºдоп, беригер.
Узун сагалыº їзерим киске.
Узун куйругыº кезерим, киске.
Сенеº бир де коркыбазым, киске,
Сеге бир де туттурбазым, киске.
4. Чїмдемел (Классический кїї).
25 балл – Мини – сочинение. «Чычкан ла киске».
25 балл – Мен бичиичи, їлгерчи. Кандый ла темага їлгер тургузар, кычырар.
25 балл – Мен јурукчы.
Їлгер кычырылып јат.
Таºдакталып таº атты,
Тамырланып кїн чыкты.
Айыл сайын ыш чыкты,
Арка јерде кїїк этти.
Социализация – їренчик іміликле иштеп тура, іткін иштиº уч-турултазын айдар аргалу, јарабаганыныº эбин јартаар. Тїºдештирїлер эткениниº учында јаºыс санаа-шїїлтеге келер. ²м³ликте ¼артайтан кижи белетеер, јаºы јакылта, сурактар берерге јараар.
Алтай тилдиº учуры, байлыгы.
Келер ійгі энчи, тїїки.
Алтай тилдиº ээлгирин, сїрлїзин билип алалы, «учын ¼еткилдегер», кожоºдый коо.
Режиссер: Алтай тилим – чечен тилим.
Б. Эзиндий ¼еºил, ээлгир тилим.
Р. Айткан с³с – аткан ок.
Б. £ана баспас.
Р. Аткан октый - ¼аспас тилим,.
Б. Тїрген тилим, б³к³ тилим. Тыттый бек ле быжу, турумкай.
М³штий ¼ымжак, ¼ажыл, барбак.
Р. Тилин билбес кижи - ³скїс, їїринеº астыккан куш.
Б. Айдары ¼ок ¼³³ж³зин ¼ылыйткан - ¼окту бараксан.
Афиширование - їренчиктердиº іміликле эткен ижин классла таныштырары, онойдо ок оныº турулталарыла. Мастер іміликтердиº иштериниº бергени аайынча јартамалын јеткилдейт (јуруктар, проекттер, схемалар).
Бу байрамныº уч турултазы мындый болор. Командаларга чаазын берилет. Бу чаазынга іткін сїїнчи-байрамныº символын јураар ол эмезе моделин, адын адаар.
Разрыв - мастерскойдыº туружаачылары толо эдилбегендерди эмезе азыйгы бойыныº билгирлериниº келишпезин ич оºдомолло айлаары. Эº ле талдамазы познавательное противоречие. Їредїчи јаºы јартамал берер, ол эмезе јартамал берер імілик тізіір. Учында јастыра эдилген кірїмдерди шїїп, билип, чындыкты бойы ачар арга тізіір. Оны тереºжидер, јїрїмде тузаланар.
Рефлексия – іткїрилген иштиº темдек тургуспазынаº тїп шїїлтези. Эº ле каруулузы – ол їренчик бойыныº кігїс санаазын, кірїмин, јїрїмди аайлаганыныº, јаманныº, чынныº, јастыраныº учурын шїїп билгени.
Эжерлеп ле биригип иштегени мастерскойдо сїрекей баалу. Бой-бойыла іміліжі иштеп, кажы ла їренчик бойына темдек эдип, једикпестерди оºдоп, буудактарды јаºыдаº кіргіни јаан учурлу.
Эº ¼акшы кылыкту кижини кандый ³ºдї с³ст³рл³ бичииригер. Санаалу болорго нени эдип билер керек.
Мастер - їредїчиниº эº аºылу учуры, баланы ¼аба баспай, санаа-кїїниниº ¼етпегенин аайлап, бойыла иштеериниº аргазын ¼еткилдеери.
* * *
«Француз мастерскойдыº» ээжилерин оºдоп, оныº некелтелерин јїрїмде тузаланып билерине тургузылган класста эмес иш. 3- чи класс.
Тема: «Ырысту кижи».
Амадузы: Психологический эптї јайым айалга тізііри; јаан улусты тооп, бой-бойын сїїп, эрмек-куучынын, тилин байгызар, јакшызын, јаманын, једикпезин шїїп кірїп, јалтанбай, ачык-јарык їлежер. Ончо балдар бїдїн јайалта – оны ачарга јаºыс ла эп-арга берери, теº-тай иштеери.
Ідір јери: класс.
Jепсели: Стенеде ар-бїткенниº сїрлї, јараш јуругы. Кїї, º кеп сістіри. Слайдтар. Кеп-кийимдер, чаазын, карандаштар, алтай ойноткы инструменттер «Топшуур», «Шоор». Карточкалар «Мен кем».
Индукция.
Ачылта: Jурукты кірїп айландыра ар-бїткенле эзендежери.
Сабардыº ойыны (сабарларын тудуп айдар).
Jакшылар ба, ірі турган кїн!
Чаºкыр айас теºери!
Айландыра турган туулары,
Аржан-кутук суулары,
Ончогорды бис уткыйдыс!
(эки колды јаба тудуп, бажысты тімін эºчейедис).
Баштаачы кижи: Jакшылар ба кїндїлї айылчылар, туружаачылар, кіріічилер!
Бала ар-бїткенниº ле ак-айастыº сыйы. Оныº кізи чокту, санаазы ару. Ол бїдїн телекей. Алтай албатыныº канатту айткан сізине тайанып «аш кылгада, бала јашта» деп кеп-сізин эске алынып, болчомдорго кіп-кіп їлгерлер, куучындар, чірчіктір, јурамалдар чїмдеген јайалталу ла керсї бичиичи Александр Янганович Ередеевти бу туштажуга амадап кычырдыбыс. ( тіргі кычырадыс).
Баштаачы кижи: º чїмделгезиле јаштаº ала таныш. Школдо їренген балдардыº эº сїїген бичиичизи.
Jаш тужын эске алынганы. – Александр Янганович јаш тушта чїмделге јолы керегинде эске алынат (º куучыны).
Баштаачы кижи: Слер јакшы радиожурналист. Кіп јилбилї чірчіктіригерди, куучындарыгарды радио ажыра сонуркап, јилбиркеп угатаныс. Эмди кандый бир чїмдемелди куучындап берзин деп сурайдыс (º «тирї» їни).
Туружаачылар эки іміликке білингилейт.
Баштапкы імілик – Чертимек.
Экинчи імілик – Чертишке.
I. Чїмдемелдерле јорукташ «Мен кем».
Баштапкы імілик «Сыгын» деп куучында чірчікти куучындап беригер (кыскарта).
Экинчи імілик «Энезиниº чыккан кїни» деген куучынды куучындап берели (кыскарта).
II. Деконструкция.
(Аай-тей јок (хаос) јастыраларды тїзедери.
«Кызычактыº кожоºы» А. Ередеев.
1-кы імілик.
Эки колы токпокту, (эркелї)
Эки кізи катулу, (каткылу)
Jаантайын ачынчак, (јалакай)
Jажына ол арбанчак. (јаражай)
III. Спектакль «Мен актер»
1-кы імілик. «Ачыныш» деген куучынныº учурын кыскарта ойногор.
2-чи імілик. «Космонавт болорым» деген куучынды ойноор.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 |
