Тема: Лексика

Лекция №9

Тема: Лексика

Суалар :

1.Омонимар

2. Синонимар

3.Антонимар

1. Омонимар

Ч1ала са кьадар ахьтин гафар ава хьи, абур чеб арадал гъан-пай сесерал гьалтайла, сад хьтинбур я, мана-метлебдин жигьет-лай сад-садавай лап яргъабур я. Месела: мукал (гвен гуьдай алат); мукал (муг гафунин сек. II падеж), чиг (куьлуь марф); чиг (чурун тавунвай, дигмиш тахьанвай); къеал (бедендин пай), къаал (жив, марф ва мсб.).

Ихьтин, чара-чара'манаяр авай,'амма сивяй сад, хьиз (акъатдай гафар из омонимар лугьуда.

Омонетмар жуьреба-жуьре рекьералдн арадиз къведа:

а) гзф фонетикадин жигьетдай дегнш хьайила, месела: къаз (п. уш) ва къаз (экъеч1навай тум). Кьвед лагьай гаф эвелдай /.ад/ аффрикатадалди акьалт! завайдн тир, а ч! авуз и гафар омо-лимарин тушнр;

б) гаф грамматический категорийриз дегиш хьайила, месела: та. ч (къелем; кьве кьнл атГанвай к! арас) ва газ (тун глаголдин мурздвнлин форма);

и) маса ч! аларай ва диалектрай гафар кьабулайла, месела: тир (алакъачн глагол) ва тир (лншанар ядай чка); сал (гъвеч! н бустаи. бахча), сал {дар: «гуьгьуьл, вун ик! сефил межер, вуч. дцшьяда мал ава ей? Хиял ийиз гъафил межер, и гъилди кар салда ава еы> (Е. Э.);

г) ц! ийи гафар туьк! уьр хьайила, месела: к! ани (к1ан гафу-яии зктнв падеж) ва к/ани (еридин прилагательное); виликди (вил гафунин арачивилин IV падеж) ва виликди (наречие);

л) са гафунин кьилдн-кьнлдшг манаяр чеб-чпивай къакъатна, абур чара-чара гафар хьиз кьат]ундайла. Месела: ч! ал {халкь рахазнай) ва ч/ал (шиир); кьуьл (хореографнядин эсер) ва кьуьл (|;)пач: кьуьл эцяна).

Оио-нимар ва гзаф метл&бар авай гафар чеб-чпивай чара авун реп. ит кар туш. Хейлнн дуьшуьшра абурухъ, мана-метлебдин мукь-иа-чзравилнн дережадилай гъейри, маса кьет! енвилер жедач. Ме-гсла: къеле (металл) — къеле (мягькем дарамат). Са кьадар дуьшуьщра омонимар тир. гафар дегиш хьунин тегьерди тести-)и>арда. Месела, мана жигьетдай са кьадар мукьвал авэй кьин (глагол — кьин (существительное) омонимар я, са гафуннн ча-)13-чара манаяр авай гафар туш, вучнз лап>айт1а абур кьадарриз, издежриз сад хьиз дегиш жедач: а) кьин — кьин-ар; кьин-и

(глагол); б) кьин—кыш-ер; кыш-е (существительное). Эгер сад хьтин сесерпкай нбарат гафарин ери-бинеяр чара ят! а, гьабурни са рахунни алачнр омонимар я. Месела: рак (рик! ин, къапу) — лезги гаф ва рак (гьуьлуьн гьайван) — урус ч! алай атай гаф. Жуьреба-жуьре функцийра ишлемишдай гафарни омонимар я: к! ус (зерре') — к! ус (грамматикаднн термин); беневша (цуьк) — Беневша (хсуси т! вар) ва мсб.

2. Синонимар

•Кьилдижьилдин гафарин лексикадиз талукь манайрин чара-еилер, м^чкывавилер жуьрбба-жуьре жеда. Бязи гафарин манаяр амай вири гафарин манайривай яргъабур, абурухъ галаз са мукь-еавал'ни авачирбур жеда. Месела, ич гафунин мана. Са бязи га­фарин манаяр лап мукьвабур, саки сад хьтинбур жеда. Мосела, явашдиз, аста-аста; муьк! уьвилелди, сабурдивди гафарин манаяр.

Ихьтин, чпихъ шексикадиз талукь мукьва мана-метлеб авай гафариз синонимар лугьуда.

Са шейиннкай кхьидайла, ам гьамиша са гафунин куьмекдалди лишанламишун стилдин жнгьетдай а кхьизвай зат! унин кимнвал жеда. Гьаниз килнгна писателри, шаиррн ва гьар са грамотный ннсанди вичнн рахунра, иллаки кхьинра синонимрикай менфят къачуда. Ихьтин дуьшуьшра синонимар, гьелбетда, акатайвал ан-жах са гаф тикрар тавун мурад яз ваъ, гьар са фразада внрида-лайни «утугай синоним гьим ят! а, гьам ишлемн. шда. Месела, гуьзел, гуьрчег, иер, т1арам, ч! агай, серее, успагьи гафар синони­мар я. Амма ярдихъ галаз рахадайла, Е. Эмнна ибурукай гзаф-нн-гзаф садлагьайдн ишлемишзава: «Гуьзел яр, зун гьатнава ей дердина». «Гуьзел яр, зун дертэгьли имир на».

Бязи дуьшуьшра сиионимар сад-садан гуьгъуь'нлай сада-сад ала-ва хъувунин мураддалди, къалурзавай лишаи тамамвилелди гун патахъай, гафунин мана гужлу авунин мураддалди ишлемнш-да. Месела:

К1ват! авуна

чи гуж, къуват, Эцигна лап оири къудрат... (А. Ф.)

Сад хьтин манаяр ва я мукьва мана-метлебар авай гафарин группадиз синонимрин жерге лугьуда. Месела: ширин, к! уьгьуь, верц! и; еъвеч! и, биц! и, куьлуь; начагъ, азарлу, сагЪсуз, хенек, не* финж синонимрин жергеяр я. Синонимрин жергеяр чсб ва а жер-гейра гафар гзаф хьун ч! алан девлетлувилин лишаи я. Лезги ч! ал синонимрал гьалтайла девлетлу туш.

3.Антонимар

Ч1ала са кьадар ахьтин гафар аза .чьи, абурун лексикадиз та--лукь манаяр маса гафарин манайриз акснбур жеда. Месела: югъ —йиф; лацу—ч! у.шв; ч! ехи—гъвеч! и на мсб.

Ихьтнн, ,садан мана мае а дан 'манаднз акси тир кьве гафуниз антонимар лугьуда.

Антонимрикай писателри инсанрил ва я предмстрин шнкил ч]угваданла менфят къачуда, абурун куьмекдалди кьве шей сад-садав гьекъигда ва рахун физвай явленнда льанвай ч! ехи дегиш-внлер къейд ийида. Месела:

Гатар фена гила кьуьд я, к1ани яр (Е. Э.)

Душманриз жеда залан.

Дустариз кьезил, кесибар (С. С.)

Гьукуматдин иеси я

виликан лук1,

Къенин йикъан

яру фяле (А. Ф.)

Вири,

вири,

вири.

Эркек, диши

Гъвеч! и, ч! ехи —

Вири (А. Ф.)

Тапшуругъар ва еуалар:

Агьадихъ ганвай гафарнн дибда а предметрич гьихьтнн лншанар гьатна-ват! а, лагь.

Кукуп1, чекмечи, Кьант1а, туп! ал, хъуьт! уьн, гъилибан, гъуьрчехъан, Ц1арак, Тумакь, чирхчир, маргъал, ус! ват1ал, ч]урухъан> Тапрукь, п! ивит1.

И глагол ар а рад из гьуи патахъай предметрни гьихьтин лншанар ва я прел-метар чеб фнкирда кьунва?

Ич1ирун, хъуьруьн, зурзурун, кьат! ун, .рагъуларун, кьурурун, хъелун, к1евирун, паюн, ярхарун.

Чара авунаай гафарии куьчуьрмишнзвай манлир маса гафаралдн лагь.

1. Заводда амач гила хъалхъам, шадвилелди къачузва кам. (А. Ф.) 2. Гум алаз, акьалтайди хьиз йиф, пехъи ванернвди ргаз„ девлер физвай къазуниз йиф. Инсан ава гьардан к! ула. Ибур яз­ва Эм-Тэ-Эс-дин еке геллегь тракторар. (А, Ф.). 3. Хкаж хьана пакаман гар зайпф ванцел рахадай. Векьер, иешер, ацукьиа чиг, амазмай ахвара. ...Кьакьан чархарнн арадай авахьзавай вац! ари: журжурдалди. кони ядай, яб гуз чуьлдин къушари. (А. Ф.). 4. Ра-къинин нур аватзамаз, патрум хьтин хъиткьннна хуьр. (А. Ф.).

5. Мани ягъиз. хъуьрез къваздий и берекатлу накьвар. (А. Ф,).

6. Ина агъавал ийизвайди колхозар я, гьам совхозар.

Агъадихъ галай предложенийра чарч авунвя^ гафа. рихъ гьнхьтнн манвпр, ават! а, лагь.

1) Гьикьйан сирнав авурт! ани, гими эхир чилел ацукьда. Чил Вацралай са шумуд сеферда ч! ехи я. Чил миянарайди чилини ра-зн ийида. Са вацран къене ада са кТвалнн чил ац! ай гам храна. Ибур чи колхозднн чилер я, кьвед-пуд еацралди чна иниз яд акъуд-да, ахпа и чнлин гьар са грамм са къизил жеда.

2) ...Школад к1валер дуьзмишнава хуп! иер. (Ш. М.) Чи хуь-ре 400-дав агакьна к! валер ава. Гзафбур, к/вал гваз хуьряй фена, масанра яшамиш жезва. Зн дустуниз шегьердин юкьвал ч! ехи панелрикай эцигнавай кьакьан к1валерай кьилдин к! валер ганва. Ана пуд к! вал, кухня ва маса вири къулайвнлер ава.

И гафар жуьреба-жуьре макайра аваз гьар гафуннн кьилнз 2-3 предложе­ние туьк1уьра.

Зат1, кьил, мез, туп.

- Агъаднхъ галай предложенинра чара авуквай гафарин манаяр тайннара, "ыуи«'ИН дуьшуьшра а гафар маса гафаралдн эвез ая.

Экуьн ярар яна цавун шаркь патаз. (А. Ал.). Кьуыьвер кьуьртЬ —яр гатфар. (X.). Вилни яр гамунин мешреб я. Щегьерни ярар къвез-къвез ажуз хьана, терг жезва. Мегъуьн к1арасдин яр, эгер ам вичин вахтунда ат! аиа хъсанднз кьуранват! а, гьулдан хьиз к! е-ви жеда. Гьардахъ вичин ярар, дустар жеда. Ада гьич садрани вичин чнниз яр къведай гаф къачурдн туш.

Скобкайра ганвай перенодриз килнгнз, фраэайрик кнми гафар кухтур.

1. ...къвезвач (не спится). 2. ...къвезвач (не терпится).

3. .-къвезвач (не нравится). 4. ..жъвезвач (не вспомню),

5. ...къвезвач (на лад не идет). 6. ...къвез-вач (не соглашается).

7. ...къвезвач (не подходит). 8. ...къвезвач (очередь не подходит).

9. ...къвеэвач (не сердится). 10. ...къвезвач (не образумится),

11. къвезвач (из. рук валится; рука не идет). 12. ...къвезвач (не растет; не образуется); 13. ..къвезвач (не станет на ноги; не об­растает шерстью).

Кухтадай гафар: гьяз, ч1ар, ахвар, кьарай, чинал, рик! ел, рекьив, нубат, виже, акьул, гъиляй, хъел, арадиз.

Предложенияр кхьихь, синонимрин к1аникай ц! ар ч! угу.

1. Вун гьеле аял я, ваз гьеле чаз кьван дердер, гъамар, крар акунвач.(А. Ф.)

2. Чун таниш хьана, кГвачел акъваэна ихтилатар, суьгьбетар нйизвай. (А. Ф.) 3. Чнлср гегьенш, гуьзел багълар гьлуьшан, чанднлайни ширин я чаз чи Ватан (Ш. М.)

4. Кут! унна меслят, Икьрар, ислягьвили гурай нурар. (Ш. М.)

5. Вичин къайгъуйрин, дерди-балайрин са пай тададин к! улаз вегьез хьу-

нал ам гзаф шад хьанвай (С. С.)

6. Зегьметдин йикъар къазанмишна бул, колхоздай къачуна ада хейлин пул. (Ш. М.)

Агъадияъ галай сннонимрин жергеяр давамара.

1. Яшайиш, ...

2. Фикир, ...

3. КIеви,…