Партнерка на США и Канаду по недвижимости, выплаты в крипто
- 30% recurring commission
- Выплаты в USDT
- Вывод каждую неделю
- Комиссия до 5 лет за каждого referral
-59-
учрайди ва шу органлар юзасини =оплаб туради.
Бир =аватли эпителий щужайраларининг барчасига хос хусусиятларидан бири уларнинг базал мембрана устида жойлашиши, у билан бевосита туташган былиши ва ыз трофикасини таъминлашидир. Ю=оридаги эркин юзалар эса бажарадиган вазифасига =араб турлича дифференциалланган, яъни ызига хос морфологик тузилишга эга былади. Бу эпителий щужайраларининг шаклига кыра ясси, кубсимон, цилиндрсимон былади. Уларнинг ядроси бир хил текисликда, яъни бир =аторда жойлашади. Шунга асосланиб уни бир =аторли эпителий дейилади. Агар бир =аторли эпителий щар хил шаклда былиб, ядролари щар хил текисликда былса кып =аторли эпителий дейилади.
Бир =аватли бир =аторли ясси эпителий (мезотелий). Бу эпителий сут эмизувчи щайвонлар ва одам ыпка пуфакчалари, сероз бышли=лари деворининг плевра пардаси щамда юрак халтаси юзасини, чарви ва =орин пардасининг висцериал щамда париетал вара=ларини =оплаб туради. Мезотелий номи организмнинг эмб-рионал ривожланиш даврида эмбрионнинг мезодерма вара=ларидан щосил былганлигига =араб берилган.
Хордали тубан щайвонлар мезотелийсининг щужай-ралари морфологик тузилишига =араб бош=аларидан фар= =илади. Щужайранинг апикал =исмида киприк-чалари былиб, ани= =утбланган таба=аланиш хусусиятига эга бош=а щужайралар билан мустащкам бо\ланиб туради. Организмнинг тарихий ривожланиши даврида табиатнинг экологик таъсирида сутэмизувчи щайвонлар
-60-
ва одамда мезотелий таш=и мущит билан бо\ланмай =ыяди ва ыз вазифасини ызгартиради.
Мезотелийни ташкил этувчи щужайралар сут эми-зувчи щайвонларда ва одамда одатда ясси тузилган былиб, гистологик препаратларда ю=ори томонидан яхши кыринади. Щужайраларнинг быйи паст, ю=оридан кыриниши юмало= ёки овалсимон былишига =арамай, полигонал шаклда, яъни четлари нотекис, узун-=ис=а ысимталар щосил килган былади. Айрим ички органлар, яъни жигар, тухумдон устини =оплаб турувчи мезотелий щужайралари кубсимон шаклда былиши мумкин.
Мезотелий щужайралари кумуш тузини сингдириш хусусиятига эга. Шу сабабли мазкур быё= билан яхши быялади. Бинобарин, кумуш тузи билан быялган мезотелий щужайраларининг ызи ва унинг четлари гистологик препаратда яхши кыринади ва ён атрофдаги щужайралардан ани= ажралиб туради.
Кындаланг кесилган препаратларда мезотелий щужайралари остида бир йыналишда жойлашган базал мембрана яхши кыриниб туради. Щужайра, одатда, битта, лекин айрим ва=тларда 2-3 та ядроли былиши мумкин. Щужайранинг ядро жойлашган жойи баландро= былади. Мезотелий щужайралари электрон микроскопда кырил-ганида щужайранинг апикал =исмида протоплазматик ысимталар, яъни ворсинкалар кызга ташланади. Вор-синкаларнинг сони ичак эпителийси ворсинкаларининг сонига нисбатан кам, быйи щам калта былади.
Киприкли ясси эпителий (мезотелий). Бу эпителий асосан тубан щайвонлар организмида учрайди. Уларда
-113-
изоген группани щосил =илиб жойлашади. Эластик то\ай щужайраларининг цитоплазмасида гиалин то\айдан фар=ли равишда ё\ ва гликоген кам тыпланади. Щужайралараро моддасида коллаген толалари билан бир =аторда эластик тырни щосил =илувчи эластик толаларни кыриш мумкин. Бу эластик толалар то\ай уст пардасига ытиб кетади. Эластик то\айда ощакланиш кузатилмайди.
Толали то\ай ты=имаси
Толали то\ай толали бириктирувчи ты=иманинг пай, бо\лам турларининг гиалин то\айга ытиш жойларида учрайди. Масалан: соннинг юмало= бо\ламида, ымров-тыш бы\имида учрайди. Умурт=алараро дисклар толали то\айлардан иборат. Толали то\айда щам щужайраларни (хондроцитларни) ва щужайралараро моддани ажратиш мумкин. Щужайралараро модда параллел йыналган коллаген толалардан ва базофил быялувчи аморф моддадан ташкил топган. Бу моддада бышли=лар былиб, улар якка-якка ёки изоген группалар щосил =илиб ётувчи то\ай щужайраларини тутади. Хондроцитлар овал ёки юмало= шаклга эга былиб, гиалин то\айдан пайларга ытиш давомида яссиланади ва пай щужайралари сингари =атор-=атор былиб жойлашади.
Шундай =илиб, толали то\айни гиалин то\айнинг пай ёки бо\ламга ытадиган орали= шакли деб ифодаласа былади.
-112-
олади. Якка ёки изоген группалар атрофида ётган щужайралараро модда турлича быялади, чунки унинг таркибида о=силлар ва протеогликанлар ми=дори турлича былади. Щужайралараро модданинг щужайралар атрофида бевосита жойлашган, кып ми=дорда гликозаминогликан ва протеогликанлар са=ловчи зонаси кескин базофил быялади. Базофил быялувчи моддалар изоген группаларни щар томондан бир текисда ырагани учун улар шарсимон таначаларни щосил =илади. Йирик ва =ари то\айда базофил таначалар атрофида щал=а сингари оксифил зона шаклланади, чунки ёш ул\айиб боргани сари то\ай щужайраларининг сони ва аморф моддада гликозаминогликанлар ми=дори камаяди. Пировардида щужайралараро модда базофилиясининг сусайиши ва унда кальций тузлари ытириши кузатилади.
Щамма гилиан то\айлар щам бир хил тузилишга эга эмас, масалан, бы\имлар юзасидаги то\ай перихондрга эга былмайди. Бы\им то\айларида уч зона ажратилади. Таш=и зона майда, ырта зона йирик, юмало= щужайралардан, ички зона эса кальций тузлари ытирган то\ай моддасидан иборат.
Эластик то\ай ты=имаси
Эластик то\ай =уло= супрасида, щи=илдо=да (шох-часимон ва понасимон то\айларда), щи=илдо= усти то\айида учрайди. Улар сар\иш рангли, хира былади. Тузилиши жищатидан гиалин то\айини эслатади. Щужайраси юмало= шаклга эга былиб, якка-якка ёки
-61-
мезотелий ясси, кубсимон, цилиндрсимон былади. Щужайра юзасини майда тукчалар-киприкчалар =оп-лаган былиб, уларга киприкли ясси эпителий дейилади Бу эпителий тубан щайвонларда =опловчи эпителий вазифасини ытаб, умурт=алиларда бундай хусусиятини йы=отади. Масалан, тыгарак о\излиларда мезотелий щужайралари цилиндрсимон былса, амфибияларда ясси ёки кубсимон былади. Рептилия ва =ушларда эса мезотелий щужайралари киприкчаларни йы=отган былади ва асосан ясси шаклда учрайди.
Эпителиал-мускул ясси эпителий (миоэпителий). Бу ты=иманинг щужайралари ызига хос морфологик тузилишга эга. Бу щужайралар цитоплазмасининг базал =исмида миофибриллалар жойлашган былиб, уларни эпителиал-мускул ясси эпителийси ёки миоэпителий дейилади. Миоэпителий тубан щайвонлар-пыкаклилар, ковакичлилар ва пардалилар устини =оплаб туради. Кыпчилик умурт=али тубан щайвонларда ички быш-ли=лар, одатда, =орин ва плевра бышли=ларига былин-майди. Умумий целом бышли\идан фа=ат перикард ажралиб туради.
Целом бышли\и былган умурт=асиз щайвонларнинг иккиламчи бышли=лари юзасини щам мезотелий =оплаб туради. Рептилия ва =ушларда щам мезотелий щужай-ралари кубсимон былиб, киприкчалари былмайди.
Мустащкамлаш учун саволлар
1. Эпителий ты=имаси =аерларда жойлашади?
-62-
2. Щужайраларнинг шаклига =араб эпителийнинг неча хили бор?
3. Вазифасига =араб эпителийни =андай хиллари бор?
4. Безли эпителийни вазифаси нима?
Таянч иборалар
1. Эпителий.
2. Эпителий щужайраларининг махсус структу-ралари.
3. Эпителийнинг морфологик классификацияси.
4. Эпителийнинг физиологик классификацияси.
5. Эпителийнинг генетик классификацияси.
6. Бир =аватли ва кып =аватли эпителий.
7. Безли эпителий.
8. Эпителий регенерацияси.
VI маъруза
+ОН ВА ЛИМФА
Режа:
1. Ички мущит ты=ималарининг таърифи.
2. +оннинг вазифалари.
3. +он плазмаси.
4. +оннинг щужайралари.
5. +он щосил былиши.
6. Лимфа.
-111-
Гиалинли то\ай ты=имаси
Гиалинли то\ай кып учрайдиган то\ай туридир. Эмбрион скелетиниг кып =исми, вояга етган организмда =овур\аларнинг тыш суягига туташиш жойи, бы\имлар юзаси ва щаво ытказувчи йыллар девори гиалин то\айдан тузилгандир. У кыкимтир ранги билан фар=ланади.
То\ай таш=и томондан бириктирувчи ты=иманинг юп=а =авати - перихондр билан =опланган. То\айнинг ю=ори =аватидаги хондроцит щужайралари хондробласт щужайраларидан кып фар= =илмайди, чу=урро= =аватида эса то\ай щужайралари аста-секин катталашади. Хондроцитнинг юзаси текис былмай, электрон мик-роскопда кыринувчи микроворсинкалари бор. Бу щужайралар ядроси юмало= былиб, хроматини камдир. Цитоплазмасида концентрик цистерналар шаклида эндоплазматик тыр жойлашганлиги кыринади.
Хондроцит митоз йыли билан былинади. Щосил былган янги щужайралар атрофида зич щужайралараро модда былгани учун улар бир-биридан узо=лашмай, изоген группаларини щосил =илади. Шунинг учун =ари то\айлардаги изоген группалар 8-10 тагача хонд-роцитлар тутади.
Щужайралараро модданинг щолатига кыра то\ай щужайрасининг шакллари турлича былиши мумкин. Ёш то\айдаги щужайралараро модда сувга ва протеогликанларга бой, бу ерда то\ай щужайралари шакли юмало=. +ари то\айларда щужайралараро модда зичлашган былиб, щужайралари одатда диск шаклини
-110-
осондир. То\ай ози=ланишиниг ёмонлашуви то\ай щужайралараро моддасида, айни=са, гиалин то\айида Са++ тузларининг ытиришига олиб келади.
Щужайралараро модда. Щужайралараро модда-толалар ва асосий моддадан ташкил топган. Гиалинли то\айда II тип коллаген (хондрин) толалар былса, эластик то\айда коллаген толалар билан бир =аторда эластик толалар щам жуда кып. Хондрин толаларнинг тузилиши асл бириктирувчи ты=иманинг коллаген толаларини эслатади. Коллаген толаларнинг нур синдириш =оби-лияти асосий модданикига тахминан тенг былгани учун улар оддий ёру\лик микроскопи остида кыринмайди. Щужайралараро модданинг бышли= деворларига я=ин =исмлари атрофидаги щужайралараро моддадан нурни кучли синдириш =обилияти билан фар= =илади. Бу =ават то\ай щужайраларига капсула былиб хизмат =илади. Щужайралараро модда о=силларга, липидларга, глико-заминогликан ва протеогликанларга бойдир. Гликоза-миногликанлар асосан сульфатланган былиб, ыз ичига хондроитинсульфатларни, кератин сульфатни ва гиалурон кислотасини олади. Сульфатланган глико-заминогликанлар нофибрилляр о=силлар билан бирикиб, протеогликанларни щосил =илади. Асосан, щужайра-лараро моддасининг тузилишига =араб, то\айнинг уч тури:
1) Гиалинли (шишасимон)
2) Эластик (тырсимон)
3) Толали (коллаген толали) турлари фар=ланади.
-63-
7. Адабиётлар.
8. Таянч иборалар.
Мезенхимадан щосил былиб, таянч-трофик вазифани бажарувчи, лекин тузилиши билан фар=ланувчи ты=и-малар ички мущит ты=ималари (таянч-трофик, бирик-тирувчи ты=има) номи билан ифодаланади. Бу ты=има таркибига =он, лимфа, сийрак ва зич бириктирувчи ты=има, ретикуляр ты=има, то\ай ва суяк ты=имаси киради.
Ички мущит ты=имасини ырганиш -ковнинг классик экспериментал ишларидан бошланди. биринчи былиб фагоцитоз назариясини яратди.
Бириктирувчи ты=има щужайраларининг келиб чи=иши устида тани=ли рус гистологи бир =атор ноёб экспериментал ишлар =илди ва у биринчилардан былиб =он ва бириктирувчи ты=ималар генетик ва функционал ну=таи назардан бир эканлигини исботлади. Рус олими ва унинг ы=увчилари томонидан йиллар давомида бириктирувчи ты=има ва =он щужайралари устида олиб борилган изланишлар бир =атор янги фикрлар ту\дирди. Жумладан, у структура билан функциянинг бирлигини таъкидлаб, ретикуло-эндотелиал системанинг организмдаги ролини чу=ур ва асосли =илиб кырсатиб берди. Бириктирувчи ты=има ща=идаги фикрларнинг ривожланишига рус олимлари , , катта щисса =ышдилар. Кейинги йилларда
-64-
янги усулларнинг =ылланиш натижасида бириктирувчи ты=има ща=идаги фикрлар щам анча илгарилаб кетди.
Щамма ички мущит ты=ималари учун хос умумий хусусият-бу уларда щужайралар ва щужайралараро моддаларнинг мавжудлигидир. Ички мущит ты=имаси-нинг =он ва лимфа ты=имасидаги щужайралараро модда сую= былса, то\ай ва айни=са, суяк ты=ималарида унинг зичлашганлигини кузатиш мумкин.
Бажарадиган вазифаси быйича щам ички мущит ты=имасининг таркибий =исми бир-биридан фар=-ланади. +он, лимфа, сийрак бириктирувчи ты=има бутун организмни озу=а моддалар билан таъминлагани учун уларни трофик ты=ималар деб аталади. Шу ты=ималар организмга тушган микроблар ва ёт о=силлар билан курашда асосий ырин тутади. +он ва бириктирувчи ты=има щужайралари фагоцитоз =илиш ва антителолар щосил =илиш =обилиятига эга. Ички мущит ты=има-сининг бош=а турлари эса кыпро= механик вазифани бажаради. Улар суяк, то\ай ва зич бириктирувчи ты=ималардир.
Ички мущит ты=имаси щужайралари эпителий ты=имасидан фар=ли равишда нополяр щужайралардир. Шундай =илиб, ички мущит ты=имаси мезенхимадан ривожланиб, организм ичида жойлашади ва трофик, щимоя ва таянч вазифаларини бажаради.
Ички мущит ты=имасини =уйидагича классификация =илиш мумкин:
-109-
нади. Бу щолат щужайранинг ю=ори синтетик фао-лиятидан дарак беради. Цитоплазмада гликоген ва мукополисахаридларнинг катта тыпламлари ани=ланади. Баъзан эндоплазматик тыр мембраналари щужайра =оби\ига я=инлашади. Щужайранинг бундай тузилиши секрет ишловчи щужайраларга хосдир. Хондробластлар такомиллашиш натижасида хондроцитларга айланади.
То\ай устида =он томир капиллярларига бой былган бириктирувчи ты=има ётади. +он томирлар ва нерв охирлари атрофида узун фибробласт типидаги щужай-ралар ва коллаген толаларнинг тутамлари жойлашади. Бу тузилма то\ай усти пардаси-перихондр (юнон. peri-олди, chondros-то\ай) деб номланади. То\ай ты=имасининг ози=ланиши, регенерацияси ва баъзи бир гистохимик хусусиятлари то\ай усти пардасига бо\ли=. То\ай усти пардасида =он томирлари жойлашган сийрак толали бириктирувчи ты=имадан иборат таш=и =ават, ызида хондробластлар ва уларнинг бошлан\ич щужай-ралари былган прехондробластлар тутувчи ички =ават ажратилади. То\ай усти пардасининг бевосита остида дуксимон шаклга эга ёш хондроцитлар жойлашади. Перихондр то\ай ты=имасининг ысишида ва реге-нерациясида мущим ырин тутади. Бундан таш=ари, то\айнинг щужайралараро моддасида =он томирлар йы=лиги учун моддалар диффузия йыли билан то\ай усти пардаларидаги =он томирлардан боради. То\ай усти пардаси йы= жойда ози= моддалар синовиал сую=ликдан диффузия йыли билан киради. То\ай щужайралараро моддаси коллоид былгани учун сув ва туз ытиши
-108-
ты=имасида 2 хил асосий то\ай щужайралари: хонд-роцитлар ва хондробластлар (ёки хондробластоцитлар) фар= =илинади. Хондроцитлар овал еки юмало= былиб, щужайра юзасида микроворсинкалар тутади. Щужай-ралар щужайралараро моддадаги махсус бышли=ларда якка-якка ёки тып-тып былиб жойлашади. Тып-тып былиб жойлашган щужайралар умумий бышли=да ётиб, бир дона бошлан\ич щужайранинг былиниш натижасида щосил былади. Бу тып щужайралар изоген группа деб номланади. Щар бир щужайрада битта ёки иккита ядроча тутувчи юмало= ядро былади. Щужайранинг цито-плазмаси бир оз базофил быялиб, тор щал=а шаклида ядро атрофини ырайди. Щужайра органеллари кып эмас, ривожланаётган то\ай щужайралар цитоплазмасида кып ми=дорда митохондриялар, Гольжи комплекси ва эндо-плазматик тыр жойлашади. То\ай щужайраларини гистохимик усуллар билан ырганилганда унда гликоген, липидлар мавжудлигини щамда бир =атор фер-ментларнинг (иш=орий фосфатаза, липаза, оксидаза) юксак активлиги ани=ланган. То\ай щужайраларининг иккинчи тури хондробластлардир. Улар то\ай усти пардасининг остида, то\ай ты=имасининг перифериясида жойлашган былиб, яссилашган шаклга эга ва якка-якка былиб щужайралараро моддада ётади.
Хондробластлар хондроцитларга нисбатан кенгро= цитоплазмага эга былиб, рибонуклеин кислотага бой былганлиги сабабли цитоплазмаси базофил быялади. Электрон микроскоп остида хондробласт щужайраларида эндоплазматик тырнинг параллел мембраналари кыри-
-65-
![]() |
+он лимфа ва ты=има сую=лиги билан бирликда организмнинг ички мущитини ташкил =илувчи ты=и-мадир. +он щаракатчан мущит былиб, ыз таркибини доимо ызгартириб туради. +он таркибининг ызгариши тартибсиз былмай, балки организмнинг маълум функ-ционал щолатига мос равишда юз беради.
+он таркибининг организм функционал щолати билан ызаро бо\ли=лиги медицина амалиётида катта ащамиятга эга, чунки кып щолларда =ондаги ызгаришлар иккиламчи былиб, турли органлар физиологик вазифа-сининг бузилиши туфайли келиб чи=ади.
ибораси билан айтганда "=он-организмнинг ойнаси былиб, унда орган ва ты=ималарда быладиган щар хил ызгаришлар ыз аксини топади".
+он сую= щужайралараро модда-плазмадан ва унда муалла= жойлашган шаклли элементлардан иборат. Уларнинг ызаро нисбати со\лом одамда 50:45 ни ташкил этиб, гематокрит кырсаткич деб аталади. Гематокрит кырсаткичнинг у ёки бу томонга ызгариши =оннинг суюлиши ёки =уйилишини кырсатиб, мущим диагностик
-66-
белги щисобланади.
+он ми=дори вояга етган организмда тана о\ирлигининг тахминан 7 процентини ташкил этиб, ырта щисобда 5-5.5 литрга тенг.
+оннинг вазифалари:
1) транспортлик ва трофик вазифаси-ыпкадан кислородни ты=има ва органларга етказиб, улардан карбонат ангидридни олиб кетади; ичак ва меъдада сырилган ва организм учун мущим былган щар хил ози= моддаларни ты=ималарга етказиб беради;
2) щимоя вазифаси - асосан о= =он таначалари томонидан бажарилади ва организмга тушган мик-роблар, защарли, бегона заррачаларни фагоцитоз =илишдан иборат былади. +он таркибида махсус о=сил моддалар-антителолар былиб, улар ыз навбатида организмга тушган бегона о=силлар, микробларга жавобан ишлаб чи=арилади. Антителоларнинг асосий роли кырсатиб ытилган антигентларни зарарсиз-лантириш щисобланади;
3) гомеостатик вазифаси-=он ор=али щар хил орган ва системаларнинг физиологик фаолиятини бажаришда иштирок этувчи гормонлар ва турли хил моддалар ташилади. Ыз химиявий таркибининг муайянлиги туфайли =он организмда физик-кимёвий кырсат-кичларнинг доимийлигини, чунончи, тана щароратининг, осмотик босимнинг ва организмдаги кислота-асос тенглигининг доимийлигини таъминлаб туради.
-107-
VIII маъруза
ТО/АЙ ТЫ+ИМАСИ
Режа:
1. То\ай ты=имасининг таркиби.
2. То\айнинг хиллари.
3. То\ай щужайралари.
4. То\айнинг орали= моддаси.
5. То\ай устки =оплагичи.
6. То\айнинг ривожланиши.
7. То\ай ты=имасининг =айта тикланиши.
8. Адабиётлар.
9. Таянч иборалар.
То\ай ты=имаси бириктирувчи ты=иманинг бир тури былиб, то\ай щужайраларидан ва щужайралараро мод-дадан ташкил топган. Унинг таркибида 70-80% сув,10-15% органик моддалар ва 4-7% минерал тузлар бор. Органик моддалар асосан о=сил, липид, гликоза-миногликан ва протеогликанлардан иборат. О=силлар ичида фибрилляр о=силлар (коллаген, эластин) ва нофибрилляр о=силларни фар= =илиш мумкин. То\ай ты=имасидаги гликозаминогликан ва протеогликанлар асосан щужайра орали= моддасининг асосий моддасида былади. Улар то\ай ты=имасининг физик, кимёвий хоссаларини (зичлигини ёки тургорини) белгилайди.
То\ай ты=имасининг щужайра элементлари. То\ай
-106-
билан чегараланган. Бу толалар бирламчи тартибли толалар дейилади. Бу толалар таш=и томондан эндо-теноний деб аталувчи сийрак толали бириктирувчи ты=иманинг юп=а пардаси билан ыралган. Бирламчи толалар йи\илиб, иккиламчи толалар тутамини щосил =илади. Иккиламчи толалар тутами ыз навбатида учламчи толалар тутамини щосил =илади. Бу толалар тутами таш=и томондан перитеноний деб аталувчи сийрак толали бириктирувчи ты=имадан иборат парда билан чегаралангандир. Шу пардаларда пайларни ози=лантирувчи томирлар щамда пайларни иннервация =илувчи нерв толалари ва нерв охирлари жойлашади.
Мустащкамлаш учун саволлар
1. Бириктирувчи ты=има ыз ичига =андай ты=ималарни олади?
2. Асл бириктирувчи ты=има нима?
3. Бириктирувчи ты=иманинг асосий щужайраларини баён =илинг.
Таянч иборалар
1. Бириктирувчи ты=има.
2. Асл бириктирувчи ты=има.
3. Сийрак бириктирувчи ты=има.
4. Бириктирувчи ты=има щужайралари.
5. Ретикуляр ты=има.
6. Зич бириктирувчи ты=има.
-67-
+он плазмаси
Рангсиз, тини= сую=лик былиб, 90-92% сувдан ва 8-10% =уру= моддадан ибоат. +уру= модданинг 5,5-8% о=силлар былиб, 2-3,5% ни эса органик ва минерал бирикмалар щосил =илади. +он о=силларидан энг мущимлари альбумин (4,5-5,5 %), глобулин ( 1,2-2,5 %) ва фибриногендир (0,2-0,6 %).
О=силлар ми=дори ва уларнинг процент нисбати физиологик шароитларда доимий былиб, турли патологик щолатларда ызгариши мумкин. +он плазмасида глобулинларнинг бир неча турлари учрайди (альфа, бета ва гамма-глобулинлар).
Гамма-глобулинлар фракцияси =он зардобида антителолар тутувчи асосий о=силлар щисобланади. Фибриноген эса маълум шароитда фибрин толаларга айланиш хусусиятига эга былиб, =он ивишида мущим ащамиятга эга. Фибриногенсиз плазма =он зардоби деб аталади. Плазмада минерал моддадан темир, калий, кальций, фосфор, мис ва бош=алар былиб, улар кыпчилик щолларда органик моддаларнинг таркибига киради. Бундан таш=ари, плазма таркибида модда алмашинув мащсулотлари-мочевина, креатинин, ё\ ва карбонсувлар былади. Плазманинг мущити (рН) нейтрал былиб, физиологик шароитларда 7,37-7,45 га тенг. Унинг доимийлиги буфер системалар туфайли са=-ланади.
-68-
+оннинг шаклли элементлари
+оннинг шаклли элементлари =аторига =изил =он таначалари-эритроцитлар, о= =он таначалари-лейкоцитлар ва =он пластинкалари-тромбоцитлар киради.
Эритроцитлар
Одамда ва бош=а сут эмизувчи щайвонларда эритроцитлар ю=ори даражада дифференциаллашган элементлар былиб, уларда ядро ва щужайра орга-неллалари былмайди. Тубан умурт=алилар ва =ушларда эритроцитлар зичлашган ядро ва микронайчалар са=лайди.
Эритроцитлар энг кып сонли =он щужайралари щисобланади. Со\лом эркакларда уларнинг сони 1 мм куб =онда 4,0-5,5 млн, аёлларда эса 4,0-5,0 млнга тенгдир. Вояга етган одамда ыртача 25 триллионга я=ин эритроцитлар былади. Эритроцитлар сони ёшга ва физиологик щолатларга =араб ызгариши мумкин. Масалан, ча=ало=ларда ва 60 ёшдан ошган кишиларда эритроцитлар сони 6-6,5 млн га етиши мумкин. Сийраклашган атмосферада, кучли жисмоний мещнат пайтида щам эритроцитларнинг сони ортиши мумкин. Эритроцитлар сонининг тур\ун кыпайиб кетиши полицитемия дейилади ва =он системаси касалликларида учрайди. Эритроцитлар сонининг камайиб кетиши эритроцитопения деб аталиб, бу турли хил кам=он-
-105-
Толаларнинг жойланиш тартиби быйича зич толали бириктирувчи ты=иманинг шаклланган ва шаклланмаган турлари фар= =илинади.
Зич шаклланмаган бириктирувчи ты=има терининг тырсимон =авати ва бы\ин халтачалари бириктирувчи ты=имасида учраб, унинг коллаген ва эластик толалари бир-бирига зич, лекин тартибсиз жойлашганлиги учун тырсимон тузилишга эга. Щужайралар тури кып былмай, аморф модда щам камдир. Щужайралар асосан фиб-робласт ва фиброцитлардан иборат былиб, улар узунчо= шаклга эга. Зич шаклланган бириктирувчи ты=има эса толаларнинг тартибли жойлашиши билан фар=ланади. Бу ты=имада толаларнинг жойлашиши куч чизи=лари быйлаб йыналган. Шаклланган бириктирувчи ты=имага пайлар, бо\ламлар, фиброз мембраналар ва плас-тинкасимон бириктирувчи ты=има киради. Бу ты=и-манинг таркибий =исмларининг тузилишига мукам-малро= тыхтаб ытамиз.
Пайлар (tendo). Пайлар пиши= тортмалар былиб, мушаклар шу пайлар ор=али суякка бирлашади. Пайлар бир-бирига параллел ётувчи йы\он коллаген толалардан ташкил топган. Коллаген толалар орасида эластик тыр ётади. Уларнинг орасида асосий модда ётади. Бирик-тирувчи ты=има щужайраларидан эса толалар орасида етувчи фиброцитларгина былади. Фиброцитлар тырт-бурчак, учбурчак ёки трапеция шаклига эга былиб, ён томондан таё=ча шаклини эслатади. Бу щужайраларни пай щужайралари деб щам номланади.
Пайда щар бир коллаген толалар тутами фиброцитлар
-104-
уларнинг тыр щосил =илишини билдиради.
Ретикуляр толалар кучсиз кислота, иш=орлар ва трипсин таъсирига чидамлидир.
Ретикуляр (тырсимон) ты=има (textus reticularis). Бу ты=има ретикуляр щужайралар ва ретикулин толалардан ташкил топган. Ретикуляр щужайралар тыси=лари билан бирлашиб, тырсимон тузилмани щосил =илади. Ретикуляр щужайраларга ретикулин толалар зич тегиб туради. Ретикуляр ты=има организмнинг турли =исмларида учрайди. Бу ты=има суяк кымиги, лимфа тугуни ва тало=нинг стромасини щосил =илади. Ретикуляр ты=и-мани ичак шилли= =аватида, буйракда ва бош=а органларда щам учратиш мумкин. Унинг асосий вазифаларидан бири =он шаклли элементлари ишлаб чи=ишда махсус микромущит щосил =илишдир.
Ретикуляр ты=иманинг баъзи щужайралари тырдан ажраб, эркин ретикуляр щужайраларни щосил =илади. Тало= ва лимфа тугунининг ретикуляр ты=имасидан =он ёки лимфа доимо ытиб туради. Шунинг учун бу аъзоларнинг ретикуляр щужайралари ёт антиген билан ты=нашади ва шу антиген ты\рисида лимфоцитларга маълумот етказиб беради.
Зич толали бириктирувчи ты=има
Сийрак ва зич толали бириктирувчи ты=ималар орасида кескин чегара ытказиш мушкул, чунки орга-низмда бириктирувчи ты=иманинг щужайралар ва щужайралараро модда нисбати аста-секин ызгаради.
-69-
ликларнинг характерли белгиси щисобланади. +онда эритроцитлар икки томонлама боти= диск шаклига эга былиб, =оннинг суртма препаратларида юмало= доира шаклини олади. Растрловчи электрон микроскоп остида кырилганда диск шаклидаги эритроцитлар энг кып (80%) учрайди. Улардан таш=ари, шарсимон (сфероцитлар), гумбазсимон (стаматоцитлар) ва тиканаксимон ыси=ли (эхиноцитлар) эритроцитлар щам оз ми=дорда учраши мумкин. Эритроцитлар шакли мущим диагностик ащамиятга эга. +онда ноты\ри шаклли-урчу=симон, ноксимон, эритроцитларнинг пайдо былиши пойки-лоцитоз (юнон. poykilos-щар хил) деб аталиб, баъзи бир патологик щолларда учрайди. Эритроцитларнинг ыртача диаметри со\лом одамларда 7,2 мкм дан, кичиклари микроцитлар, 9 мкм дан йириклари эса макроцитлар деб юритилади. +он эритроцитларининг доимий катталиги ызгариб, уларнинг нормадагидан катта ёки кичик былишига анизоцитоз дейилади.
Эритроцитларнинг ыртача щажми тахминан 88 мкм3 га, юзаси эса 125 мкм2 га тенг. Тирик эритроцитлар сар\иш-яшил рангга эга былиб, эритроцитларнинг =алин =атлами =он учун характерли былган =изил рангни беради.
Эритроцитлар осмотик босим ызгаришига жуда сезгир. Гипотоник эритмаларда улар шишиб, ёрилади, бу щодиса эритроцитларнинг гемолизи дейилади. Гипер-тоник эритмаларда эса эритроцитлар бужмаяди. Гемолиз процесси эритроцитлардан гемоглобиннинг чи=иб кетишига олиб келади. Гемолизга учраган эритроцитлар
-70-
=оби\ини электрон микроскоп остида ырганиш жуда =улай. Эритроцитлар =оби\и типик уч =аватли биологик мембранадан иборат былиб, унинг таш=и юзасида фосфолипидлар, олигосахаридлар ва протеинлар жойлашади. Ички юзада эса актив гликолитик фер-ментлар, АТФ-азалар ва гликопротеинлар мужассам-лашгандир. Эритроцитлар =оби\и ёки плазмолеммаси ярим ытказувчи мембрана былиб, =он ва ты=ималар орасида актив модда алмашинувини таъминлайди. Гемолизга учрамаган эритроцитлар электрон микроскоп остида гомоген тузилишга эга былиб, электронлар учун ыта ю=ори зичликка эга. Эритроцитлар таркибида хромопротеидлар группасига кирувчи мураккаб о=сил-гемоглобиннинг борлиги уларнинг микроскоп остида ю=ори зичликка эга былишини таъминлайди.
Эритроцитлар тахминан 60% сувдан ва 40% =уру= моддадан иборат. +уру= модданинг тахминан 95% ини гемоглобин ташкил этади.
Химиявий тузилиши быйича гемоглобин молекула-сида темир элементи былган актив простетик группа гемдан (4%) ва о=сил группа глобиндан (96%) таркиб топган. Гем одам гемоглобинининг барча турлари бир хил былиб, глобин эса турли хилда былиши мумкин. Гемоглобиннинг 15 дан орти= тури мавжуд былиб, улар ёшга ва организм щолатига =араб ызгариши мумкин. Эритроцитлар кислородни ты=ималарга ва щосил былган карбонат ангидридни ты=ималардан ыпкага ташиб берувчи асосий элементлардир. Эритроцитлар ты=има-нинг нафас олиш процессида иштирок этишдан таш=ари
-103-
пиши= ва чызилмайди. Пай суюлтирилган иш=ор ва кислоталарда 10 марта шишади.
Эластик толалар. Эластик толаларнинг щосил былиши коллаген толаларнинг щосил былишига ыхшайди. Фиб-робластлар эластик толаларнинг щам щосил былишида иштирок этади. Эластик толалар толали бириктирувчи ты=имада ва бириктирувчи ты=иманинг баъзи бош=а турларида учрайди. Улар махсус быё=лар билан быялганда коллаген толалардан ани= ажралиб кыринади. Эластик толалар =алинлиги 8-20 нм келадиган фибриллалардан щосил былиб, толалар =алинлиги сийрак бириктирувчи ты=имада 1-3 мкм былса, эластик бо\ламларда 8-10 мкм гача етади.
Эластик толаларда коллагендан фар=ли равишда кындаланг чизи=лик йы=. Бу щолат эластик толани щосил =илувчи о=силларнинг бетартиб жойлашиши билан таърифланади. Эластик тола о=силлари умумий =илиб, эластин деб аталади.
Эластик толалар яхши чызилади, лекин узилиши щам осон. Эластик толаларда ва=т ытиши билан минерал тузлар ытириб, уни синувчан =илиб =ыяди.
Ретикуляр толалар. Бириктирувчи ты=иманинг баъзи турларида, =он яратувчи аъзолар стромасида, жигарда, =он томирлар, мушак ва нерв толалари атрофида коллаген ва эластик толалардан таш=ари ретикуляр ёки ретикулин толалар щам учрайди. Бу толалар 3-типдаги коллагенга кириб, кумуш тузлари билан импрегнация =илинганда ани= кырингани учун баъзан аргирофил толалар щам деб аталади. Ретикуляр тола деб номланиши
-102-
Сийрак бириктирувчи ты=има толалари
Коллаген толалар. Коллаген (юнон. kolla-елим, genos-яратмо=, елим щосил =илувчи демакдир) фа=атгина асл бириктирувчи ты=имада былмай, балки суякда-оссеин, то\айда-хондрин толалари номи билан мавжуд. Коллаген толалар сийрак бириктирувчи ты=имада турли йыналишда ётувчи ты\ри ёки эгри-бугри тортмалар щолида жойлашади. Коллаген толалар таркибида фибрилляр о=сил-коллаген былиб, у фиб-робласт щужайраларида полипептид занжирлар шаклида щосил была бошлайди. Коллаген толалар бирламчи фибриллалардан, улар эса протофибриллалардан, протофибриллалар эса тропоколлагенлардан иборат.
Щозирги ва=тда коллагеннинг 12 типи мавжуд. Бу типлар щар хил аъзоларда былган коллагеннинг химия-вий таркиби, жойлашиши ва хусусиятларига кыра тафовут =илинади:
1-тип-терида, суякда, кыз мугуз пардасида, склерада учрайди.
2-тип-гиалин ва толали то\айларда жойлашади.
3-тип-щомила терисининг дермасида, ретикуляр ты=имада ва йирик =он томирлар деворида учрайди.
4-тип-базал мембраналарида ва кыз гавщарини ыровчи капсулада жойлашади. +олган 5-12 типдаги коллагенларнинг хусусиятлари ани= эмас. Коллаген толаларда глицин, пролин, оксипролин, глютамин, аспарагин каби аминокислоталар кып былиб, олтингугурт са=ловчи аминокислоталар кам. Коллаген толалар жуда
-71-
ызларига щар хил моддаларни, аминокислоталарни ва токсинларни бириктириш хусусиятига эга. Эрит-роцитларнинг яшаш муддати ыртача 90-120 кун. Эритроцитлар =арий бошлаши билан уларнинг таркибидаги ферментлар активлиги пасаяди. Бир кунда со\лом одамда ырта щисобда 250 млн эритроцит емирилади. Бу процесс асосан тало=, жигар ва суяк кымигида амалга ошади. Емирилган эритроцитлар макрофаглар томонидан фагоцитоз =илинади, уларнинг таркибидаги гемоглобин о=силга ва темир са=ловчи =исмга парчаланади.
Эритроцитлар емирилишидан щосил былган темир са=ловчи гемосидерин ёки ферритин моддалари янги тара==ий этаётган эритроцит щужайралар цитоплаз-масига тушиб, =айтадан гемоглобин синтези учун ишлатилади.
Лейкоцитлар
Бу термин юнонча leikos сызидан келиб чи==ан былиб, о=иш демакдир. Лейкоцитлар ёки о= =он таначалари тузилиши ва вазифалари турлича былган щужайралар группасини ташкил этади. Барча лейко-цитлар ыз цитоплазмасидаги махсус доначаларга =араб икки катта гурущга ажратилади:
1) донадор лейкоцитлар ёки гранулоцитлар
2) донасиз лейкоцитлар ёки агранулоцитлар
Гранулоцитлар уларнинг доначалари =айси быё=лар билан быялишига =араб нейтрофилларга, эозино-
-72-
филларга ва базофилларга былинади. Агронулоцитлар эса келиб чи=иши, тузилиши ва функционал бел-гиларига =араб икки гурущга-лимфоцитлар ва моно-цитларга былинади.
Физиологик шароитларда со\лом одамда лейко-цитларнинг сони 1мм2 =онда га тенг. Лейкоцитлар сонининг кыпайиб кетиши лейкоцитоз деб аталиб, организмда турли хил ялли\ланиш процесслари рый берганда кузатилади. Бундан таш=ари, жисмоний мещнат жараёнида, щомиладорлик ва=тида ва ов=атдан сынг щам лейкоцитлар сонининг ошиб кетиши юз бериб, бу щолат физиологик лейкоцитоз дейилади.
Лейкоцитлар организмда турли-туман вазифаларни бажаради, шулар жумласидан трофик ва щимоя вазифаларини =айд =илиб ытмо= зарур.
Лейкоцитларнинг щимоя вазифаси ёт заррачаларни фагоцитоз =илиш ва емириш, уларга =арши махсус о=силлар ишлаб чи=ариш ва нищоят, ёт щужайраларга таъсир этиб, ылдиришни ыз ичига олади.
Гранулоцитлар
Барча гранулоцитларнинг умумий тузилиши бир-бирига ыхшайди. Улар юмало= былиб, ядроси бир неча алощида былакларга (сегментларга) былинган. Хроматин зичлашган былиб, асосан ядронинг чекка =исмида жойлашади. Электрон микроскоп остида гранулоцитлар щужайра =оби\ининг кып сонли псевдоподиялари щисобига ноты\ри шаклда эканлиги кыринади. Щужайра
-101-
Коллаген ва эластик толлалар толаларнинг асосий =исмини ташкил этиб, унда ретикуляр толалар кам учрайди.
Аморф модда ва толалар асл бириктирувчи ты=и-манинг щамма турларида щар хил нисбатда учрайди. Шунинг учун =уйида келтирилган щужайралараро модданинг тузилиши бириктирувчи ты=иманинг щамма турлари учун тегишлидир.
Асосий модда
Асосий, аморф ёки цемент модда гомоген масса былиб, коллоиддан иборат. Аморф модда бириктирувчи ты=има такомилининг илк бос=ичларида щосил былиб, аввалига толалар кыпро= былади, кейинчалик аморф модда дифференциаллашиб, бириктирувчи ты=иманинг бир турида, масалан, терида кам, то\айда эса кыпро= гликозаминогликанлар тутади.
Асосий модда турли моддаларнинг =он томирдан щужайрага ёки метаболизм =олди=ларининг щужайрадан =онга ытишида асосий тузилма саналади. Унинг ытказувчанлиги гликозаминогликанлар концентрация-сига ва бош=а физик, кимёвий щолатларга бо\ли=. Гистамин ва гиалуронидаза ферменти таъсирида аморф модданинг ытказувчанлиги кескин ошади. Шундай =илиб, аморф модда организмда модда алмашинувида мущим ырин тутиб, унинг ызгариши турли касалликларга олиб келиши мумкин.
-100-
унинг щолати капиллярлар ытказувчанлигини белги-лайди. Эндотелий щужайралари бириктирувчи ты=има-нинг коллаген толаларига нозик ипчалар-филаментлар ор=али бирикади.
Хулоса =илганда, эндотелий щужайралари мезенхи-мадан тара==ий этиб, =он ва ты=ималар орасидаги моддалар алмашинувида мущим ырин тутади. Бу про-цессда эндотелий щужайраларидаги юп=алашган =исм-лардаги фенестралар, щужайралар орасидаги ёри=лар ва цитоплазмадаги пиноцитоз пуфакчалар катта ащамиятга эга.
Адвентициал щужайралар
Адвентициал щужайралар кам дифференциалланган, ясси ёки дуксимон шаклга эга щужайралар былиб, =он томирлар атрофида жойлашади. Адвентициал щужай-ралар перицитлардан фар= =илиб, щеч =ачон базал мембрана билан ыралмайди. Уларнинг цитоплазмаси суст базофил быялиб, ызида кам ми=дорда органеллалар тутади. Адвентициал щужайралар кам дифферен-циалланган щужайралар былиб, улардан маълум шароитларда фибробластлар ёки адипоцитлар щосил былиши мумкин деб щисобланади.
Сийрак бириктирувчи ты=иманинг щужайралараро моддаси
Сийрак бириктирувчи ты=иманинг щужайралараро моддаси аморф моддадан ва уч турли толалардан иборат.
-73-
органеллалари кам сонли: цитоплазма быйлаб бир текисда тар=о= жойлашган майда митохондриялар ва эндоплазматик тыр пуфакчалари кыринади. Цитоплаз-манинг асосий =исмини эса бир-биридан фар= =илувчи махсус доначалар эгаллаб ётади.
Нейтрофил лейкоцитлар ёки нейтрофиллар. Улар юмало= шаклга эга былиб, диаметри =онда 7-9 мкм, =он суртмаларида эса япало=лашиб 10-13 мкм гача етади. Нейтрофиллар лейкоцитлар ичида энг кып сонли былиб, улар умумий ми=дорининг 65-70 процентини ташкил этади. Романовский усули билан быялганда нейт-рофиллар цитоплазмаси оч оксифил былиб, унда кып сонли кыкиш пушти рангли майда доначалар кыринади.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 |



