[1, §8], [2, §50], [3, §12, §87-88].

Синаш саволлари.

1.  Эркинлик даражаси ва бо\ланишларни ту шунтиринг.

2.  Абсолют =атти= жисм деб =андай жисмга айтилади.

3.  +атти= жисмни моддий ну=талар системаси сифатида =араш мумкинлигини изощланг.

16 - МАЪРУЗА.

+атти= жисм динамикаси.

1.  +атти= жисмнинг щаракат тенгламалари тизими.

2.  Инерция тензори ща=ида тушунча. Инерция тензорининг моментлари ва уларнинг физикавий мазмуни.

3.  Ы==а нисбатан инерция моментини щисоблаш. Гюйгенц теоремаси.

4.  Айланма щаракат кинетик энергияси.

5.  +атти= жисм щаракатининг кинетик энергияси.

+атти= жисмнинг щаракат тенгламалари тизими.

+атти= жисм илгариланма, айланма ва иккала щаракат биргаликда содир былганда, бумаланиши мумкин. +атти= жисмнинг илгариланма щаракатига тегишли щаракат тенгламаларини «моддий ну=та кинетикаси» (3-маъруза), айланма щаракатига тегишли щаракат тенгламаларини «=атти= жисм кинетикаси» (5-маъруза), "моддий ну=талар системаси динамикаси" (11-маъруза) ва "+атти= жисм механикаси" (15-маъруза) мавзулари асосида олиш мумкин.

Илгариланма щаракатда =атти= жисмнинг барча ну=талари тезлиги vi, тезланиш ai, босиб ытган йыллари Si айланма щаракатда эса бурчак тезлиги wi, бурчак тезланиши ei, бу-рилиш бурчаклари ji бир хил былади. Айланма щаракатда =атти= жисм ну=талари

v=wr (1)

чизи=ли тезлик билан,

a=er (2)

тангенциал тезланиши

an=v2/r (3)

нормал тезланиши билан щаракатланади. Айланма щаракатда ну=тага (жисмга) тангенциал таъсир этувчи куч

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

Ft=mat=mer (4)

нормал (марказга интилма) куч эса

Fn=mw2 r (5)

тенгламалар ёрдамида ани=ланади.

б. m массали моддий ну=та массаси билан ундан O марказгача масофа квадратининг кыпайтмасига тенг катталик шу моддий ну=танинг айланиш марказига нисбатан инерция моменти дейилади.

I=mr2 (1)

OO’ ы= атрофида айланувчи =атти= жисмнинг инерция моменти эса =атти= жисм элементлари инерция моментлари йи\индисига тенг былади

(53 - расм).

(2)

+атти= жисмнинг импульс моменти элементар импульс моментлари йи\индисига тенг

(3)

+атти= жисм бирор куч таъсирида айланма щаракатга келишда dt ва=тда импульс моменти ызгариши

(4)

куч моментига тенг былади.

M=Ie (4’)

(4) ифода =атти= жисм айланма щаракат динамикасининг асосий тенгламасидир. Бунда масса ролини инерция моменти I, тезланиш ролини бурчак тезланиши, куч ролини куч моменти бажаради. Айланиш ы=ига нисбатан куч моменти былмаса (M=0) импульс моменти L=Iw доимий былади. Бу айланма щаракат учун импульсмоменти са=ланиш =онунидир.

Инерция тензори.

+атти= жисмнинг dm массали элементига кыра унинг инерция моменти (54-расм).

(5)

ифода ёрдамида топилади. Унда

r11=(Sr)=XSx+YSy+ZSz

r2=x2+y2+z2 S x 2+Sy2+Sz2=1

(S- бирлик вектор) шартлар бажарилади. Уларни щисобга олсак, инерция моменти учун

I=IxxSx2+ IyySy2+ IzzSz2+ 2IxxSx Sy+ 2IyzSy Sz+2IzxSz Sx (6)

ифода ыринли былади. (6) ифодани умумий щолда

(7)

кыринишда ёзилади. x, y,z бош инерция ы=лари, уларга нисбатан инерция моментлари "бош инерция моментлари" дейилади.

(8)

орали= ы=ларга нисбатан инерция моментлари

(9)

ифодалар ёрдамида ани=ланади. (8) ва (9) ифолардан ёки (7) ни ёйилмаси ёрдамида

Ixx Ixy Ixz

Iyz Iyy Iyz (10)

Izx Iyz Izz

катталиклар тыпламини оламиз. Бу катталиклар тыплами "жисмнинг O ну=тасига нисбатан инерция тензори’’ дейилади. Инерция тензори симметрик тензордир, яъни Iij=Iji. Тыплам элементлари тензор компонентлари дейилади.

Ы==а нисбатан инерция моментларини щисоблаш Гюйгенс-Штейнер теоремаси.

Жисм инерция моментини щисоблаш ва тажрибада ани=лаш мумкин. Жисмда модда текис та=симланса инерция моментини щисоблаш

(1)

интегрални щисоблашга олиб келади. Бу ерда r dm элементдан айланиш ы=игача масофа. Бу кыринишдаги интеграл aналитик кыринишда фа=ат ты\ри геометрик шаклли жисм учун алощида сонли щисобланади. Умумий щолда эса 2-банднинг (6)-(9) ифодаларидан фойдаланиб жисм инерция моментини щисобланади.

Декарт координат ы=ларига нисбатан инерция моментлари йи\индиси жисмнинг координат бошига нисбатан моментлари йи\индисидан 2 марта каттадир (55-расм).

Ix+Iy+Iz=2I0 (2)

Жисмнинг ихтиёрий ы==а нисбатан инерция моменти Ia унинг масса марказидан ытувчи берилган ы==а параллел ы==а нисбатан инерция моменти I0 билан ma2 катталик йи\индисига тенг.

IA=I0+ma2=m(r02+a2) (3)

Бу Гюйгенс-Штейнер теоремаси дейилади.(56-расм)

Айланиш ы=и (z ы=и) диск марказидан ытган щол учун энерция моментини щисоблайлик (57-расм). Дискнинг dМ массали элементи учун

(4)

ифода ыринли былиб, i-былакка инерция моменти

I’zi=dmxi2 (5)

шарт бажарилганда

(6)

бажарилади. Тыла инерция моменти учун

(7)

ифодани оламиз.

Баъзи бир жинсли геометрик ты\ри шаклли жисмларнинг инерция моментларини щисоблашни талабага щавола этамиз.

1.  Ингичка щал=анинг масса марказидан ытган ы==а нисбатан инерция моменти

I=mR2 (8)

2.  +алин деворли цилиндрнинг ы=ига нисбатан инерция моменти

(9)

3.  Стержен ы=ига тик былиб, ыртасидан ытган ы==а нисбатан инерция моменти

4.   

(10)

5.  Шарнинг унинг маркази ор=али ытган ы==а нисбатан инерция моменти

(11)

Айланма щаракат кинетик энергияси.

Ы= атрофида айланма щаракат =илаётган =атти= жисмнинг Dmi массали элементи учун

(1)

ыринлидир. Бу ерда vi-элемент тезлиги. Чизи=ли тезлик vi ва бурчак тезлик w айланиш ы=идан элементигача масофа билан бо\ланишни щисобга олиб, элемент кинетик энергиясини

(2)

ифода ёрдамида ани=лаймиз. +атти= жисм кинетик энергияси

(3)

ифодани оламиз.

+атти= жисм щаракатининг тыла кинетик энергияси.

+атти= жисм илгариланма щаракат ва айланма щаракат =илса, умумий кинетик энергия шу щаракатларга тегишли кинетик энергия йи\индисига тенг былади.

+атти= жисмнинг илгариланма щаракат кинетик энергияси

(1)

айланма щаракат кинетик энергияси

(2)

ифодалар ёрдамида ани=ланганидан, тыла кинетик энергия учун

(3)

ифодани оламиз.

Маърузадаги асосий таянч ибора ва сызлар:

1.  Импульс моменти

2.  Инерция моменти

3.  Айланма щаракат динамикасининг асосий тенгламаси.

4.  Жуфт кучлар моменти

5.  Гюйгенс-Штейнер теоремаси.

А Д А Б И Ё Т Л А Р:

[1, §33, 35-36], [2, §52, 59], [6, гл.4],

[9, гл.9, §3-4], [8, §35, 37-39], [12, §36-38].

Синаш саволлари:

1.  +атти= жисмнинг =ыз\алмас ы= атрофида айланма щаракатида тезлик ва тезланишни баён этинг.

2.  +атти= жисмнинг =ыз\алмас ы= атрофида айланма щаракатида куч моменти, импульс моменти ва инерция моментини баён этинг.

3.  Айланма щаракат динамикасининг асосий =онуни ифодасини ёзинг ва уни изохланг.

4.  Гюйгенс-Штейнер тенгламасини ёзинг ва уни тушунтиринг.

5.  Инерция моментларини щисоблаш усулларини айтинг.

17-маъруза.

+атти= жисмнинг ясси щаракати.

Гироскоплар.

Режа:

1.  +атти= жисмнинг ясси щаракати. Максвелл тебрангичи. Физик тебрангич. Ну=та ва =отирилган =атти= жисмнинг щаракати.

2.  Эркин айланиш ы=и. Эркин ы==а нисбатан щаракатнинг тур\унлиги. Нутация.

3.  Гироскоплар. Гироскоп ы=ининг прецессияси. Гироскопик тебрангич. Тухумсимон пилдиро=. Гироскопларнинг =ылланилиши. Гироскопик кучлар.

1. +атти= жисмнинг ясси щаракати.

1а. Эквивалент куч ва жисм.

Айланма щаракатда бир хил куч уларнинг (айланиш ы=ига нисбатан) =ыйилиш ну=тасига =араб турлича бурчак тезланишини келтириб чи=аради. Айланиш ы=идан узо=лашган сари куч катталиги ызгармаган холда бурчак тезланиши ортади. Лекин куч моментлари ызаро тенг турли кучлар таъсирида бир хил бурчак тезланишини оламиз.

Моментлари тенг ва бир хил айланишни келтириб чи=арувчи кучлар эквивалент кучлар дейилади. M­1=M2 =…=Mn былса, F­1~F2 ~…~Fn.

Куч моментини орттириш учун турли мосламалар (ричаг, турли рукояткалар, рул баранкаси,...) ишлатилади. Инерция моментлари бир хил былган турли жисмлар бир хил мо - ментли кучлар таъсирида бир хил тезланишлар оладилар.

Инерция моментлари бир хил былган бир хил айланма щаракатга келувчи жисмлар эквивалент жисмлар дейилади.

1б. Жуфт кучлар моменти.

+атти= жисмга F1 ва F2 кучлар =ыйилган былиб, F­­1=F2=F3 бажарилсин, =атти= жисмни кучлар ётувчи текислик быйича кесамиз.

О ну=тага нисбатан куч моментлари

M1=F1OAcosa1 (1)

M2=F2OBcosa2

бажарилади (58-расм). Куч моментлари ызаро тескари йыналишда былиб иккиси щам кучлар ётган текисликка перпендикулярдирлар. Моментларнинг йи\индиси уларнинг алгебраик йи\индисига тенгдир.

M=F1OAcosa=F2OBcosa2 (2)

F­­1=F2=F3 ни щисобга олсак,

M=F1(OAcosa+OBcosa2)=Fd

M=Fd (3)

бажарилади. Бу ерда d-жуфт кучлар елкасидир. Жуфт кучлар моментининг вектори сон жихатдан кучлардан бири F билан жуфт куч елкаси d кыпайтмасига тенг. Жуфт кучлар йыналиши парма дастаси йыналишида былса, парма илгарланма щаракат йынилиш куч моменти йыналишида былади (59-расм).

1в. Физик ва Максвелл маятниклари щаракати давомида текислик быйича щаракатланганидан, унинг щаракати ясси былади.

Физик маятник инерция моменти масса марказидан ытувчи ы==а нисбатан инерция моменти

(3)

ва ma йи\индисига тенг.

(4)

Унинг тебраниш даври эса

(5)

Унда таш=и таъсир кучи F былганда, R реакция кучи жуфт кучлардан бирига ыхшайди(60-расм).

Максвелл маятниги узунлиги l былган ипга осилган массаси M былган диск ва диск махкамланган m массали ы=дан иборат былса унинг инерция моменти l узунликдаги физик маятник инерция моменти Iм (умумий масса (M+m) былади), дискнинг инерция моменти Iд, ы=нинг инерция моментлари I0 йи\индисига тенг былади (61-расм).

I=Im+Iд+I0 (6)

Унинг тебраниш даври эса

(7)

ифода ёрдамида ани=ланади.

Айланишнинг эркин ы=и.

Айланиш ы=и =атти= жисмнинг масса марказидан ытмаган ы==а марказдан =очирма кучлар таъсир =илади. Айланиш ы=и =атти= жисмнинг марказидан ытса =очирма кучлар жуфти щосил былиб, улар бир бирини

компенсациялайди ва айланувчи =атти= жисм ы==а таъсир =илмайди. Симметрик жисмлардаги масса марказидан ытувчи

симметрия ы=лари унга мисол былади. Масалан, ты\ри бурчакли параллелепипеднинг ё=лари ыртасидан ытувчи АА, СС, ВВ ы=лар симметрия ы=ларидир(62-расм).

+атти= жисм айланма харакат =илганида таянч ну=таларига таъсир этмайдиган ы=лар эркин ы=лар дейилади.

Таш=и куч былмаганда эркин ы= атрофидаги щаракат узо= давом этади.

Гироскоп.

а).Симметрия ы=и атрофида жуда тез айланаётган симметрик жисм гироскоп дейилади.

Кардан осмасига мащкамланган гироскоп фазода ихтиёрий йыналишни олади, у уч ы= атрофида айлана олади. Бундай гироскопни эркин гироскоп дейилади. Гироскопларга таш=и куч таъсир этса, уларда гироскопик эффектлар кузатилади.

63-расмда чизилган дискнинг АА’ ы=ига F таш=и куч таъсир этса ВВ’ ы= йыналишида

(1)

импульс моменти орттирмаси щосил былади. Натижавий импульс моменти

(2)

импульс моментининг ызгариши айланиш ы=ини фазода буради.

Гироскоп ы=ининг ызгармас бурчакли тезлик билан бурилишини прецессия дейилади. Прецессия бурчаги

(3)

ифодадан, процессия бурчак тезлиги эса

(4)

ифода ёрдамида ани=ланади. Демак, гироскоп ы=и айланишининг бурчакли тезлигини таш=и кучлар моменти M белгилар экан.

(5)

Гироскоп масса марказидан таянч ну=тасигача масофа l, уни ОО йыналишдан о\дирувчи F ва p=mg жуфт куч моменти(64-расм)

M=mglsinj=mgd (6)

d-куч елкаси, импульс ызгариши

dL=Mdt=wпlsinjdt (7)

ва L=Iw дан, прецессия бурчак тезлиги

(8)

ифодани оламиз.

Таянч ну=таси масса марказидан ю=оида былган гироскоп гироскопик тебрангич былади. Унинг тебраниш даври Т=2pL/M ифода ёрдамида ани=ланади. Гироскопик тебрангичлар самолётлар ва кемаларда сунъий горизонт ёки сунъий вертикал хосил =илиш учун фойдаланилади. в. Пилдиро=ларни масса маркази таянч ну=тасидан ю=орида былган, таянч ну=таси харакатланувчи гироскоплар сифатида =араш мумкин. Улар орасида энг соддаси тухумсимон пилдиро=дир. Пилдиро= кыринишдаги гироскопларнинг импульс ва куч моментлари айланиш туфайли келиб чи=увчи мос моментлар билан гироскоп масса маркази мос моментлари йи\индисидан иборат былади.

L=La+Lc ва M=Ma+Mc.

б. Гироскопнинг =ылланилиши.

Гироскопнинг тез айланишида содир былувчи барча щодисалар гироскопик щодисалар дейилади. Бу щодисалар илмий техник тадби==а эга.

Фан ва техникада симметрик гироскоп алохида ащамиятга эга. Гироскоп шаклининг ы=и ёки гироскопнинг геометрик ы=и деб аталган ы= айланиш симметриясига эга былган гироскопга симметрик дейилади. Биз асосан симметрик гироскопни =араймиз. Гироскопнинг бирор ну=таси мащкамланган былади. Гироскоп ы=ининг мащкамланган нуктаси гироскопнинг таянч ну=таси дейилади. Одатда гироскоп айланаётган айланиш ы=идаги бирор О ну=тани таянч ну=та сифатида =аралади. Умумий щолда гироскоп щаракатини таянч ну=та ва шу ну=тадан ытувчи оний ы=нинг щаракатлари йи\инлиси сифатида =араш мумкин. Гироскоп айланишининг асосий =онунларини ани=лаш учун унинг дискнинг масса марказидан мащкамлаб =ыйиш маъ=улдир. Дискни мащкамлаш иккита щал=ада" кардан"осмаси воситасида амалга оширилади. Дисксимон жисм гироскоп АА` ы==а бириктирилган былиб, у ички щал=ада мащкамланган подшипникларда мумкин =адар кичик иш=аланиш билан айланади. Ички щал=а ыз навбатида подшипникларга таянувчи ВВ` ы= атрофида айлана олади. ВВ` ы=ни горизонтал деб олсак у гироскоп ы=и билан 90 бурчак щосил =илади. Таш=и щал=а тагликнинг =ыз\олмас DD` ы=и атрофида айлана олади. DD` ы= йыналиши щам DD` таш=и щал=а ы=ига перпендикуляр ёки вертикал десак, барча ы=ларнинг кесишиш ну=таси дискнинг масса марказидан ытмо\и зарур(65,66-расм).

Агар щал=алар ыз ы=ларига нисбатан симметрик былсалар, у щолда диск ва щал=алар, о\ирлик кучларининг умумий ташкил этувчиси учта ы=нинг кесишиш ну=тасига =ыйилганлиги сабабли щар =андай щолатда мувозанатда =олади. Бундай бириктиришда гироскопни массалар марказида бириктирилган симметрик =атти= жисм деб =араш мумкин. Гироскопнинг ы=и вертикал ва горизонтал ы=лар атрофида бури либ, фазода исталган йыналишни олиш мумкин. Диск щам ыз ы=и атрофида ищтиёрий бурчакга бурилиши мумкин. Натижада диск мащкамланган О ну=та (гироскоп маркази)=ыз\олмаган щолда у турли вазиятларни эгаллаши мумкин. Иш=аланиш кучлари ва щал=аларнинг импульс моментларини назарга олмаслик мумкин былса, гироскопни эркин гироскоп деб аталади.

Диск ыз ы=и атрофида айланмаётган ва=тда кичик таш=и куч билан

уни ищтиёрий ы= атрофида айлантириш мумкин.

Диск ыз ы=и атрофида айлантирилса, ы= йыналишида импульс моменти

L=Iw

щосил былиб, у гироскоп ы=ининг фазода айни бир вазиятда са=ланишга олиб келади. Щаракатланувчи гироскопни таглиги билан турли йыналишда щаракатлантирсак, бурсак, щал=аларга катта былмаган куч таъсир этсак (ё\оч билан уриб =ыйсак) диск ыз щаракатини ва йыналишини ызгартирмайди.

Чунки гироскоп ы=ининг йыналиши турли таъсиргача ва кейин щам импульс моменти йыналишида =олади.

Назарий жищатдан бундай эркин гироскоплардан компас сифатида фойдаланиш мумкин. Лекин табиатда иш=аланиш кучи мавжудлигидан бундай гироскопларни =ис=а ва=т ишловчи компаслардагина фойдаланиш мумкин.

Гироскопик компаслар самолёт ва параходларда ишлатилади. Айникса, магнит майдони кучли районларда магнит стрелкали компасни ишлатиш =ийинлашади, бу щолда гироскопик компас =улайдир.

Маърузадаги асосий таянч сыз.

1.Гироскоп.

Адабиётлар.

[1, гл. 7, §35-36,49-52], [2, §59, §63-71],

[9, гл. 9, §4, 9-11], [8, §36].

Синаш саволлари.

1.  Ы==а нисбатан инерция моментини щисоблаш усулларини айтинг.

2.  Айланишнинг эркин ы=и нима?

3.  Гироскоп деб нимага айтилади?

4.  Турли физик маятниклар ща=ида сызланг.

18 - М А В З У.

+атти= жисмнинг мувозанат шартлари.

Режа.

1.  +атти= жисмнинг эркинлик даражаси.

2.  +ыз\алмас ы==а эга жисмнинг мувозанат шартлари.

3.  Тур\ун ва тур\унмас мувозанатлар.

+атти= жисмнинг мувозанат шартлари.

Эркин =атти= жисмнинг эркинлик даражаси сони 6 та эканидан, ызаро бо\ли= былмаган щаракатлари сони щам 6 та былади. Бу щаракатларни 6 та тенглама ёрдамида характерлаш мумкин. Щаракатнинг 3 таси илгариланма ва 3 таси ы=лар атрофидаги айланма щаракатлардир. Таш=и кучларнинг тенг таъсир этувчиси билан =атти= жисм масса маркази координатларини бо\ловчи тенгламалар масса маркази щаракати тенгламаларидир.

(1)

бу ерда SFix=Fx, SFiy=Fy, SFiz=Fz таш=и кучлар тенг таъсир этувчисининг x, y,z ларидаги ташкил этувчиларидир.

Таш=и кучлар моментлари билан x, y,z ы=лари атрофидаги бурилиш бурчаклари jx, jy, jz орасидаги муносабат =атти= жисм айланма щаракати асосий =онунидан топилади.

(2)

+атти= жисм x, y,z ы=лар быйлаб щаракатланмаслиги ва улар

атрофида айланмаслиги учун ёки =атти= жисм мувозанатда

былиши учун (1) ва (2) даги тенгликларнинг барчаси нолга тенг былиши зарур.

SFx=0, SFy=0, SFz=0, (3)

SMx=0, SMy=0, SMz=0,

ёки

Fx=0, Fy=0, Fz=0, ÞF=0 (3')

Mx=0, My=0, Mz=0 Þ М=0

Кучлар системаси тьаъсиридаги =атти= жисм мувозанатда былиши учун координат ы=ларидаги барча кучларнинг проекциялари йи\индиси ва у ы=ларга нисбатан куч моментлари йи\индиси нолга тенг былиши зарур.

(3) тенгликлар бажарилиши учун

(4)

шартларни бажарилиши зарур.

(4) тенгликлар координат ы=лари быйича импульс (щаракат ми=дори) ни ва импульс моменти (щаракат ми=дори моменти) ни билдиради. k=mv ва L=Iw ифодаларнинг ташкил этувчилари

kx=const, ky=const, kz=const0 (5)

ва Lx=const, Ly=const, Lz=const

бажарилади.

Кучларнинг системаси таъсиридаги =атти= жисм мувозанатда былиши учун ы=лар быйича щаракат ми=дори ва унинг моменти ызгармас былиши зарур.

Умумий щолда щаракат ми=дорлари йи\индисини К, импульс моментлари йи\индисини L деб олайлик.

K=SKr=Kx+Ky+Kz, L=Lx+Ly+Lz

Куч таъсиридаги =атти= жисм мувозанатда былиши учун импульс ва импульс моменти ызгармас былиши зарур.

K=const, L=const,

k=mv=const, L=Iw=const,

F=0, M=0

+ыз\алмас ы==а эга жисмнинг мувозанат шартлари.

Абсолют =атти= жисм берилган былиб, унинг А ва В ну=таларига ызаро тенг ва =арама==арши йыналишда АВ чизи= быйлаб икки куч таъсир этсин. Бундай кучларнинг тенг таъсир этувчиси нолга тенглигидан у кучлар =атти= жисмни (щаракатга келтирмайди) щолатини ызгартирмайди. Бунда F таъсир чизи\и АВ быйлаб, А пунктдан В ну=тага кычириш мумкин, чунки F1 ва F2 нинг щам йи\индиси нолга тенгдир (67-расм).

Кучнинг =атти= жисмга таъсирини катталиги ва йыналиши таъсир чизи\и быйича кычирганда ызгармайдиган сирпанувчан вектор билан кырсатиш мумкин. Муайян ну=та билан бо\ланган векторларни =утбий вектор дейилади.

Ы= атрофида айланувчи жисм щолати таъсир этувчи кучлар моменти ва импульс моментига бо\ли=дир. Куч ва импульс моменти куч елкасига бо\ли=дир. Жисмнинг айланиш ы=и билан кучнинг таъсир чизи\и орасидаги энг =ис=а масофани муайян ы==а нисбатан куч елкаси деб аталади.

Сон жищатдан кучнинг елкага кыпайтмасига тенг былган физикавий катталикни ы==а нисбатан куч моменти деб аталади. Одатда жисмни соат стрелкаси йыналишида айлантирувчи моментни мусбат, тескари айлантирувчи моментни манфий деб олинади.

Ихтиёрий таъсир этувчи кучни айланиш ы=ига перпендикуляр текисликда ётувчи F ва айланиш ы=ига параллел F кучларга ажратиш мумкин. абсолют =атти= жисм былганда F куч жисм щолатини ызгартирмайди. Мувозанат шартини =арашда F0 кучни щисобга олмаслик мумкин. Fn куч айлантирувчи момент щосил =илиб моментнинг катталиги

M=Fnh (1)

билан ани=ланади. Бу момент сон жищатдан айлантирувчи ташкил этувчи куч Fa ва кучнинг =ыйилиш ну=тасидан ы==ача масофа R кыпайтмасига тенгдир (68-расм).

M=FaR (2)

Бу щолда F куч елка R га ва айланиш ы=и ОО' га перпендикулярдир. Бу щолда =атти= жисм мувозанатда былиши учун куч моменти нолга тенг былиши зарур.

M=FaR=0 ёки Fa=0 (3)

+атти= жисмга таъсир этувчи кучларнинг умумий айлантирувчи ташкил этувчиси нолга тенг былса =атти= жисм мувозанатда былади.

Айланиш ы=ига нисбатан моментлар йи\индиси нолга тенг былганлигидан мувозанат мавжуд былади.

М=SMi=SFiR=0

Тур\ун ва тур\унмас мувозанатлар.

Ва=тнинг маълум онида мувозанатда былган жисм ва=т ытиши билан ыз мувозанатини са=лаши ва са=лай олмаслиги мумкин. Бу ызгариш мувозанат вазиятидан жуда оз былсада четга чи==ан жисмда таш=и кучларнинг тенг таъсир этувчиси дастлабки четлашишни орттириш ёки камайтиришга =араб икки турли былади.

Жисмни мувозанат вазиятидан бироз (кичик) четлатилганда таш=и кучларнинг тенг таъсир этувчиси четлашишни камайтириш томон йыналган былса, жисм мувозанати тур\ун мувозанат дейилади. DFk<0

Cферик чу=урлик тубидаги шар оз ми=дорда четлатилса, уни мувозанат щолига =айтарувчи F= куч щосил былади. Мувозанат щолида о\ирлик кучи P=mg ва реакция кучи R ызаро мувозанатда былади. (69-расм). Мувозанат вазиятидан четлатилган жисмга таъсир этувчи реакция кучи йыналиши ызгариб, =айтарувчи куч F= четлатишни камайтириш томонга йыналган былади. Бу щолдаги мувозанат тур\ун мувозанатга мисол былади.

Жисмни мувозанат вазиятидан бироз четлатилганда таш=и кучларнинг тенг таъсир этувчиси четлатишни орттириш томон йыналган былса, жисм мувозанати тур\унмас мувозанат былади.

Сферик сирт устида турган шар мувозанати тур\унмас мувозанатга мисол былади (70-расм).

Мувозанат вазиятидан четлатилган жисмда таш=и кучларнинг тенг таъсир этувчиси нолга тенг щолида =олса, бундай мувозанатни фар=сиз мувозанат дейилади. Жисмнинг ясси текислик устидаги щаракати ва тинч щолатига мос мувозанатлик фар=сиз мувозанатдир (71-расм).

Консерватив кучлар (тортишиш кучи, эластик куч) таъсир этаётган =атти= жисмдаги мувозанат системанинг минимал потенциал энергияли щолига мос келади.

Консерватив кучлар таъсир этувчиси системада

Eк+Eп=const

лекин система минимал потенциал энергия щолида мувозанатда былса, энергия ызгариши былмайди ва система тур\ун мувозанатда былади.

Тортишиш майдонида жисм масса маркази о\ирлик марказида былади. О\ирлик маркази энг =уйи ну=тада былганда, мувозанат тур\ун былади (72-расм).

Маърузадаги асосий таянч сыз ва иборалар.

1. Куч елкаси. 2. Тур\ун мувозанат.

3. Тур\унмас мувозанат. 4. Фар=сиз мувозанат.

А Д А Б И Ё Т Л А Р:

[1, §44], [2, §51], [9, гл.10, §1-3].

Синаш саволлари.

1.  +атти= жисмнинг мувозанат шартларини тушунтиринг.

2.  +ыз\олмас ы==а эга былган жисмнинг мувозанат шартларини баён этинг.

3.  Тур\ун, тур\унмас ва фар=сиз мувозанатни айтинг.

Механикадан адабиётлар

1. Намунавий дастурда.

Асосий.

1.  Сивухин. Д.В. Умумий физика курси. I-жилд. Механика. Тошкент. Ы=итувчи. 1981.

2.  Стрельков. С.П. Умумий физика курси. Механика. Тошкент. Ы=итувчи 1977.

3.  Хайкин. С.Э. Физические основы механики. Москва. Наука. 1971г.

+ышимча.

4.  Физика курси. Механика ва молекуляр физика. Тошкент. Ы=итувчи. 1987 йил.

5.  У. Киттель, У. Найт, М. Рудерман. Механика.«Наука». 1984год. Ф. Крауфорд. Волны. Москва, «Наука», 1974 год.

II. Механикадан кутубхонадаги адабиётлар.

1.  Сивухин. В. Умумий физика курси. Механика. «Ы=итувчи», Тошкент, 1981йил.

2.  Стрельков . «Ы=итувчи», Тошкент, 1977 йил.

3.  Хайкин основы механики. Москва. «Наука», 1971.

4.  Физика курси. Механика ва молекуляр физика. Тошкент. Ы=итувчи. 1987 йил.

5.  Берклеевский Курс физики. 1-жилд. Механика. Москва. «Наука». 1984г., Ф. Крауфорд. Волны. Моква, «Наука», 1974 год.

6.  Детлаф. А. А, Яворский. Б.М., Мияковская физики. Том I, «Высшая школа», Москва, 1977г.

7.  ЗисманГ. А., Тодес общей физики. Том I, Москва, «Наука», 1974г.

8.  Путилов курси. I-том. «Ы=итувчи», Тошкент, 1981йил.

9.  Архангельский физики. Механика. «Просвешение», Моква, 1975г.

10.  Римкеевич физики. «Высшая школа», Москва, 1975г.

11.  Поль , акустика, учение о теплоте. Москва, «Наука», 1971г.

12.  Савельев физика курси. I-том. «Ы=итувчи», Тошкент, 1973 йил.

13.  , Малов общей физики. Москва, «Просвешение» 1987г.

14.  Матвеев и теории относительности. «Высшая школа», Москва, 1978г.

15.  , Яшкин физики. Механика. «Просвешение», Москва, 1978г.

16.  Шебалин основы механики и акустики. «Высшая школа», Москва, 1981г.

17.  , Тиморева физика курси. I-том. «Ы=итувчи», Тошкент, 1972 йил.

18. Умумий физика курси. Механика. «Ы=итувчи» Тошкент, 1995 йил.

Амалий маш\улотлар учун адабиётлар.

19. Волкенштейн физика курсидан масалалар тыплами. Тошкент, «Ы=итувчи» 1969 йил.

20. , , А., Яковлев физика курсидан масалалар тыплами, Тошкент, «Ы=итувчи» 1981 йил.

21. Иродов по общей физики. Москва, «Наука», 1988г.

Лаборатория маш\улотлари учун адабиётлар.

22. , Ф., , Слепков физический практикум. Механика. Издательство МГУ., 1991г.

23. , , Яковлев практикум. Механика ва молекуляр физика. Тошкент. «Ы=итувчи»,1973 йил.

24. Парпиев +./., Абдубо=иев Ы. А., Ш, Умумий физика курсидан практикум. Механика ва молекуляр физика. Тошкент. «Ы=итувчи», 1978 йил.

Ушбу маърузалар матни Шахрихон шащрида хусусий тадбиркор Пылатов Собиржон томонидан сащифаланди ва чоп этилди

08.01.2001 й

Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6