Гарадзенскія вальныя соймы ў ХVІ ст (стр. 4 )

43) адказ на просьбу а тым, каб жыды не займалі ўрадаў і збіралі пабораў,

44) адказ на просьбу аб увядзенне праз гаспадарскіх дваран “уставы” на тавары і меры для хлеба ва ўсіх гарадах Княства; аб тым, каб не збіраўся пабор з “люнскіх” і іншых танных сукнаў, “кгды ж того шляхте для выправ военных напилней потреба” (с.474)

45) адказ на просьбу аб тым, каб на партовых рэках не перашкджалі руху судоў ставамі, млынамі і язамі (дзе гэта робіцца, там выправіць гэты недахоп),

46) адказ на просьбу аб непабіранні гаспадарскага і панскага мыта з хлеба шляхецкіх гумнаў (калі мытнік ці паборца такое мыта ўзяў, ён павінен падлягаць суду замкавага ўрада),

47) адказ на просьбу аб захаванні ў моцы неперанесеных абываталямі Княства з гродскіх ў земскія кнігі купчых, дарственных і іншых запісаў (гэтага пераносу ў гадавы тэрмін патрабаваў статут),

48) адказ на просьбу аб выплаце за ўбыткі, зробленыя польскімі жаўнерамі і аб судзе па нанесеным імі гвалце, аб тым, каб наперад жаўнеры не стаялі ў шляхецкіх маёнтках (зараз яны стаяць у іх, у цэнтральных частках Княства, а не на яго межах, чыняць шкоды і забіраюць правіянт без уплаты за яго),

49) адказ на просьбу аб парадку рассылкі соймавых лістоў і аб устанаўленні штрафа з шляхцічаў, якія не прыязджаюць на павятовыя сеймікі,

50) адказ на просьбу аб прызнанні за кожным шляхцічам права засноўваць на сваёй зямі мястэчак і будаваць корчмы пры вялікіх гасцінцах без гаспадарчых лістоў. На гэта вялікі князь адказаў: “Мы то подле статуту и старого обычаю зоставуем” (с.477)

51) адказ на просьбу аб праве для шляхты, якая жыве каля гаспадарскіх пушчаў, браць з іх дрэва на дровы і будаўніцтва “без поклонов” леснічаму,

52) адказ на просьбу аб захаванне адвечных правоў на “уходы” у гаспадарскіх пушчах (пры гэтым скарга віленскай шляхты на прыцясненні і гвалт з боку ўраднікаў і леснічых гаспадарскіх),

53) адказ на просьбу аб выдачы беглых людзей отчізных і невольной чэлядзі з гарадоў, з воль і з маёнткаў гаспадарскіх, княскіх і панскіх,

54) адказ на просьбу аб заснаванні калегіўма ў Вільні ці Коўні. Гэтую просьбу вялікі князь пастанавіў пакінуць на “час покою”. Яна тычылася дзейнасці ордэна езуітаў у ВКЛ. Аднак, як вядома, ўжо ў 1569 г. ім удалася заснаваць свой калегіўм у Вільні і распачаць шырокамаштабную душпастырскую і культурна-асветніцкую дзейнасць па ўсёй Рэчы Паспалітай.

55) адказ на просьбу аб прадстаўленні земскім паслам “гаспод” пад час сеймаў,

56) адказ на просьбу аб шэрагу абмежаванняў праў татар на хрысціян-нявольнікаў, на хрысціянак-мамак, на дзяцей хрысціян-чэлядзі “закупнай” і на палонных,

57) адказ на просьбу аб выканнні артыкула статута, які патрабуе жоўтага колеру для галаўных убораў жыдоў і іх жонак з пазбаўленнем іх права насіць на сабе каштоўнасці, а таксама аб забароне жідам мець для сваіх дзяцей мамак хрысціянак,

58) адказ на просьбу аб справаздачы аб сабраных земскіх падатках і аб іх расходаванні,

59) адказ на просьбу аб прызначэнні павятовых соймікаў і з’езда на межах Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага для іх “сполнага” сойму (згодна пастанове 1567 г., ў Лебядзеве). (с.436-441).

Далей у кнізе пятай публічных спраў прыводзяцця адказы вялікага князя Жыгімонта Аўгуста на просьбы, прадстаўленыя яму на Гарадзенскім сойме 1) ад княжат, панят, земскіх і дворных ураднікаў і паслоў земскіх (3 адказы) ; 2) ад мітрапаліта (8 адказаў); 3) ад ваяводства Віленскага (2 адказы); 4) ад ваяводства Троцкага (2 адказы); 5) ад зямлі Валынскай (6 адказаў); 6) ад ваяводства Навагародскага (аб рамонце заняпалага “окольнаго” замку Навагародка тымі, хто абавязаны яго будаваць, і аб устанаўленні і прызначэнні гараднічага, які б за гэтым назіраў; аб гаспадарскіх лістах да тых, чыі продкі былі навагародскімі гараднічымі з загадам прадставіць новаму гараднічаму спісы дамоў, абавязаных будаваць замак; аб выпраўленні “вышняга” замка Навагародка і забеспячэнні яго “стрелбою” на сродкі гаспадарскага скарбу; 7) ад ваяводства Мінскага (5 адказаў); 8) ад павету Гарадзенскага (3 адказы); 9) ад павета Ашмянскага (2 адказы); 10) ад павету Лідскага (3 адказы); 11) ад павету Ўпіцкага (4 адказы); 12) ад ваяводства Падляшскага (2 адказы); 13) ад павету Драгіцкага (2 адказы); 14) ад павета Бельскага (6 адказаў); 15) ад павету Пінскага (аб забароне мяшчанам і жыдам пінскім перашкаджаць пінскай шляхце купляць соль у іншых гарадах); 16) ад зямян Ляхавіцкіх (аб вызваленні іх з-пад улады Уладзіміра (Сямёнавіча Забалоцкага, маскоўскага прыхадня, старосты ляхавіцкага) і далучэння да навагародскага шляхецкага павету); 17) ад татар Літоўскіх (аб скасаванні артыкулаў статута, якія парушаюць правы татар, і аб ураўненні іх са шляхтаю); 18) ад горада Вільні (5 адказаў); 19) ад земян, якія жывуць на мяжы з Інфлянтамі і ад іншых асобаў (4 адказы) (с.481-518).

Пасля Люблінскай уніі, у выніку якой ВКЛ пазбылася ўласнага сойму на карысць парламенту новай федэрацыі – Рэчы Паспалітай, і ў варунках крызысу безкаралеўя, якое наступіла хутка пасля падпісання ўніі, узнікла новая інстытуцыя – з’езд станаў. Ён замяніў літоўска-рускі сойм, таму што трэба было прымаць жыццёва важныя для Вялікага Княства і не церпячыя адкладу рашэнні ў адсутнасці караля і вялікага князя[38]. Увасаблялі гэтую інстытуцыю спачатку найбольш уплывовыя на Літве сенатары, перш за ўсё ваяводы – віленскі і троцкі, кашталяны – віленскі і троцкі, стараста жмудскі, якія часта канцэнтравалі ў сваіх руках і міністэрыяльныя функцыі канцлера, гетмана, падскарбія. Аднак тыповы сенатарскі з’езд ужо на пачатку першых двух безкаралеўяў 1572-1576 гг. паступова ператварыўся ў з’езд станаў, які злучаў як сенатараў, так і прадстаўнікоў шляхты. У перыяд першых безкаралеўяў важную дзяржаўную функцыю выконваў таксама соймік сталічнага, віленскага, ваяводства.

Першы сенатарскі з’езд пасля смерці Жыгімонта Аўгуста пачаўся 13 жніўня 1572 г. у Гародні. На ім быў выстаўлены ліст літоўскіх сенатараў да сенатараў малапольскіх, у якім гаварылася аб скліканні супольнага з’езду 24 жніўня ў Кнышыне, каб прызначыць “час і месца выбараў новага гаспадара”[39]. Падпісалі ліст Мікалай Радзівіл, ваявода віленскі, Стэфан Збараскі, ваявода троцкі, Ян Геранімавіч Хадкевіч (у арыгінале Ян Катковіч), стараста жмудскі і маршалак земскі ВКЛ, Ежы Осьцік, ваявода мсціслаўскі, Станіслаў Давойна, ваявода полацкі, Ежы (Георгі) Тышкевіч, ваявода брэсцкі, Астафей Валовіч, кашталян троцкі, Дамінік Пац, кашталян смаленскі (у арыгінале жмудскі), Ян Глябовіч, кашталян мінскі, Мікалай Тальваш, кашталян жмудзскі (у арыгінале смаленскі), Мікалай Нарушэвіч, падскарбі земскі ВКЛ, Кшыштаф Радзівіл, падчашы і гетман дворны ВКЛ.

На той момант у Кароне было два канкурырыючых палітычных лагера – малапольскі (на чале з кракаўскім ваяводам Янам Фірлеем) і вялікапольскі (на чале з прымасам Якубам Уханьскім). Прадстаўнікі апоўшняга сабраліся ў Ловічы (16-23 ліпеня). Таму ліцьвіны вырашылі сабрацца 13 жніўня ў Гародне на свой сенатарскі з’езд, каб абмеркаваць, да якога лагера далучыцца[40]. На ім прысутнічалі як мінімум 12 магнатаў, у тым ліку ваяводы, кашталяны, падскарбі земскі, гетман дворны, канцлер і падканцлер, маршалак земскі. Афіцыяльна яны падтрымлівалі кантакты з абодвума бакамі.

У той жа дзень, 13 жніўня, у Гародне быў выстаўлены ліст літоўскіх сенатараў да сенатараў вялікапольскіх, які, аднак, падпісалі некаторыя іншыя дыгнітары, напрыклад, Павел Сапега, ваявода навагрудскі, Грыгоры Валовіч, ваявода смаленскі, Гаврыла Гарнастай, ваявода і стараста мінскі, Павел Пац, кашталян віцебскі, Мікалай Кшыштаф Радзівіл, маршалак дворны ВКЛ[41].

Кароткі перыяд панавання французскага электа Генрыка Валуа скончыўся чарговым interregnum. 8-20 красавіка 1576 г. у Гародне зноў адбыўся з’езд станаў ВКЛ, на якім разглядалася кандыдатура наступцы трону. Як і чатыры гады таму, у Кароне зноў паўсталі два асноўныя лагеры, якія на гэты раз называліся “цэсарыяне” і “батарыяне”. Зноў прымас Якуб Уханьскі ўзначальваў тую частку шляхты, якая бачыла сваім кандыдатам прадстаўніка дынастыі Габсбургаў. Малапольскі лагер сваім кандадатам абвесціў Стэфана Баторыя. Мікалай Радзівіл “Руды” у сакавіку 1576 г. навязаў кантакты з абодвума кароннымі лагерамі. У ВКЛ былі прыхільнікі як Габсбургаў, так і семіградскага князя Стэфана Баторыя. У ліку першых можна назваць Радзівілаў (“Рудога” і “Сіротку”), падканцлера Валовіча; на чале літоўскіх “батарыян” стаялі Хадкевічы, мінскі кашталян Ян Глябовіч і інш. Каранацыя Баторыя без папярэдняй дамоўленасці з літоўскай элітай была б для ліцвінаў раўназначна ліквідаціі ўніі, незалежна, да якой фракцыі – радзівілаўскай (цэсарыян) ці хадкевічаўскай (прабатарыянскай), яны належалі[42]. Трэба было ўрэгуляваць забеспячэнне ў будучыні інтарэсаў Вялікага Княства Літоўскага пад час наступных элекцый.

Напярэдадні гарадзенскага з’езду палякі ўжо выбралі Баторыя сваім каралём, але і Максімільян выразіў згоду заняць трон на Вавэлі. У Кракаве пагадзіліся адкласці каранацыю Баторыя на 29 красавіка 1576 г. Неабходнай умовай выбара караля для ліцвінаў была ўсеагульная згода ў абедзвюх частках дзяржаўнага арганізма – ВКЛ і Кароне. Такім чынам, гарадзенскі з’езд распачаўся ў вельмі напружанай атмасферы, дзейнасць яго зацягвалася. Нягледзячы на шматлікае прадстаўніцтва з’езд не здолеў выпрацаваць паразумення па прынцыповым пытанні. У выніку нейкай незразумелай формы галасавання перавага аказалася на баку трэцяй кандыдатуры, якая ўзнікала калі дзве асноўныя не праходзілі, - маскоўскага князя[43]. Гэты вынік не задавальняў літоўскі палітычны бамонд, падзелены на два лагеры. Такім чынам, на гарадзенскім з’ездзе ўтварылася канфедэрацыя. Удзельнікі яе прапаноўвалі склікаць новы вальны сойм, пад час якога можна было б перш за ўсё знайсці перазуменне ў польска-літоўскіх адносінах, ўжо потым супольна вылучыць кандыдата на караля, які б прадставіў найбольш карысныя варункі для інтарэсаў Рэчы Паспалітай. Сойм павінен быў адбыцца ў Варшаве на шосты тыдзень пасля Вялікадня, г. зн. пасля 27 мая. У супрацьлеглым выпадку ліцьвіны абяцалі склікаць з’езд у Мсцібаве, дзе зрабіць асобную элекцыю вялікага князя літоўскага. Усім тром кандыдатам на трон канфедэраты паслалі лісты з папярэджаннем устрымацца ад якіх бы ні было рашучых крокаў да склікання сойму ў Варшаве.