-  Хгш-пĕр кайгксем вара пирĕн пата хĕл казма килеззĕ. Мĕншĕн тесен вĕсем пургнакан выргнта хĕл тата сивĕрех пулать. Пирĕн тгргхри хĕл вĕсемшĕн питĕ сивĕ пек туйгнмасть. Тгван сгмах урокĕнче вуланг «Хĕл казни» калава астгватгр пулĕ эсир.  Хĕл казма килекен кайгксем унта пирĕн патри хĕл зинчен запла каланг «Сирĕн юр та сахалрах, сиввисем те вгйлах мар,  зил-тгманĕ те ачашрах.»  Вĕсем пирĕн патра пилеш, палан зиеззĕ. Зуркунне зитсен вĕсем каялла хгйсем патне вĕзсе каяззĕ. Унта вĕсем чĕпписене кглараззĕ, вĕсене пгхса зитĕнтереззĕ. Кĕркунне зитсен вĕсем каллех пирĕн пата килеззĕ.

  - Пирĕн пата мĕнле кайгксем хĕл казма килеззĕ-ши? (Уйгпсем, шглинкур.)

  - Шглинкур. (Учитель якерчĕк кгтартать) зерзи тĕслĕрех, сгмси айгнче хура пгнчг пур. Зунатти тгргх та хура йгргмлг йĕрсем гназзĕ. Зунатти вĕзĕнче вара хĕрлĕ тĕс те палграть. Пызгкгшĕпе шгнкгрч пекех. Выргсла гна свиристель теззĕ.

  - Пирĕн таврара тата мĕнле кайгксем хĕл казаззĕ? (Зерзисем, ула таккасем, чанасем, кгсгясем, ула кураксем, згхансем…)

  - Эсир ку якерчĕк зинче мĕнле кайгксене куратгр? (Кайгксем сыргш зинче ларакан якерчĕк). Кунта кайгксем хаваслгн апатланаззĕ. Вĕсем хгйсене пулгшакансене тав туса чĕвĕлтетеззĕ. Ачасем кайгксене кашни кунах апат парса тграззĕ.

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

  - Зак сыргша камсем тата мĕншĕн туса закнг-ши? 

  - Кайгксене мĕншĕн пулгшмалла?

  - Вĕсем зынсене мĕнле усг параззĕ? ( Пахчара хурт-кгпшанкгсене пузтараззĕ.)

  - Астгватгр пулĕ, таван сгмах урокĕнче «Пахча хуралзи» калава вуланине. Унта  ача кайгксене пахчана лартман. Хуртсем вара вĕсен купгстине зисе яма пузланг. Ашшĕ вара ачана кайгксем мĕнле усг пани зинчен каласа парать.

  - Ачасем, эсир кайгксем валли сыргшсем тгватгр-и? Кайгксене уйргмах хĕл кунĕсенче йывгр килет. Вĕсем валли апат пĕтсе зитет, мĕншĕн тесен йĕри-тавра юр выртать, йывгзсем зинчи зырласем майĕпен пĕтсе зитеззĕ. Закгн пек вгхгтра пирĕн вĕсене уйргмах пулгшмалла, сыхламалла. Тутг кайгкшгн вара нимĕнле сивĕ те хгрушг мар. Зуркунне зитсен вĕсем пире уншгн тав тгваззĕ – пахчари хурт-кгпшанкгсене пузтараззĕ. Кайгксем вгрмансене те сыхласа тграззĕ. Вĕсем пулман пулсан вгрмансене тахзанах хурт-кгпшанкгсем зисе янг пулĕччĕз. Учёнгйсем каланг тгргх,  шгнкгрчсен пĕр зĕмьи талгкра 350 хурт-кгпшанкг пĕтерет; куккуксем пĕр зу хушшинче 270 пин нгрг  пĕтереззĕ; кураксем пĕр кунта 400 гман пĕтереззĕ. Кайгксем зынсене усг панисĕр пузне тата таврана илем кяреззĕ, хгйсен илемлĕ юррисемпе пире савгнтараззĕ.

  - Ачасем, халĕ зулталгкгн хгш вгхгчĕ? (Кĕркунне.)

  - Хĕл хыззгн мĕн зитет? (Зуркунне.) Тĕрĕс, зуркунне зитет. Суркунне зитсен пирĕн пата каллех кайгксем вĕзсе килеззĕ. Чи малтан пирĕн пата мĕнле кайгксем вĕзсе килеззĕ? (Кураксем, шгнкгрчсем.)

  - Тĕрĕс, чи малтан кураксем вĕзсе килеззĕ. Весем хгйсемпе пĕрле зуркунне илсе килеззĕ. Хыттгн кгшкгрса зуркунне зитнине систереззĕ, йывгзсем зинче йгвасем завгрма тытгназзĕ. Вĕсем хыззгн шгнкгрчсем вĕзсе килеззĕ. Килнĕ-килмен хгйсем килнине систерсе юрг шгрантарма пузлаззĕ. Шгнкгрчсен юрри хгйне евĕрлĕ. Вĕсем тĕрлĕ чĕрчунсен сассине аса илтерме пултараззĕ. Халĕ итлесе пгхар-ха шгнкгрсен юррине. (Диск каять). Чгнах та, шгнкгрчсен узг сассине итлеме питĕ кгмгллг. Анчах та пирĕн вĕсене  пулгшмалли зинчен манса каймалла мар. - Мĕн туса пулгшма пултаратпгр-ха эпир вĕсене? (Шгнкгрч вĕллисем туса йывгзсем зине закмалла.) Тĕрĕс, куншгн вĕсем питĕ савгназзĕ. Пире вара тата илемлĕрех юргсемпе савгнтарĕз, пахчари хуртсене петерсех тгрĕз.

  - Шгнкгрчсем зинчен поэтсем питĕ нумай сгвгсем зырнг. Зак сгвва итлесе пгхар-ха.

  Шгнкгрч юрри.

  Кунти тгван зĕршыва

  Килтĕм вĕзсе, васкаса,

  Зуркуннене юратса,

  Юрла-юрла савгнса.

  Зурт тгррине лартгм та

  Шгрантартгм сгввгма,

  Савгнтартгм, култартгм

  Ачасене юрргмпа.  (Н. Шелепи)

  - Киле валли сирĕн пĕчĕк ĕз пулнг. Хгвгр юратакан кайгка якерсе килмелле пулнг. Халĕ кам хгйĕн юратнг кайгкĕ зинчен каласа парасшгн?

  - Эпир сирĕнпе кайгксене сгнамалла тетпĕр. Вĕсене сгнаса эпир мĕн пĕлме пултаратпгр-ши? Кайгксем зинчен кам завгн пек сгнавсемпе  паллгсене пĕлет? Зынсем мĕн авалтан кайгксене сгнанг. Сгнанг тгргх вĕсем хгйсене валли нумай усгллг сгнавсемпе паллгсем пĕлнĕ. Закна эпир «Чгваш халгх сгмахĕ» кĕнекере вуласа пĕлме пултаратпгр.

  - Паянхи заняти пирĕн питĕ интереслĕ иртрĕ. Эсир нумай зĕнни пĕлтĕр пуль тесе шутлатгп. Сире чгн-чгн тĕпчевзĕсем теме пулать. Эсир малашне зут занталгка тата вгйлграх сыхласса, упрасса шанас килет.



Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5