Таджикский народ создал таких великих поэтов, ученых, философов, как Рудаки, Дакики, Фирдовси, Абу-Али ибн-Сино (Авиценны). Насири Хисров, Омар Хайям, Сабир Термизский, Абдурахман Джами, Бедиль.
В 1925 году товарищ Сталин писал:
« Таджики имеют богатую историю; их большие организаторские и политические способности в прошлом ни для кого не составляют тайны ».
Ни разрушительные войны, ни нашествия захватчиков, порабощения страны иноземцами, не могли уничножить у народа, знавшего времена высокого подъема науки, искусства, его живой творческой силы. Через горькие испытания, сквозь столетия нес таджикский народ свою культуру и искусство до наших дней.»
Ќисмати таърихии маќола бо њамин анљом меёбад Муаллиф баъди ин ба манзур ва ситоиши њунари халќаш аз рўи асли мушк он бошад, ки худ бибўянд, мепардозад
Художественные вышивки женщин-таджичек (сюзане, евали) славились по всему миру еще много веков назад.
Резьба по дереву мастеров Ура-Тюбы, Ленинабада, Исфары также имеет богатое прошлое. Сохранившееся художественная резьба над гробом (сагана)Муслихед-дина в Ленинабаде-образец высокого художественного мастерства.
Еще много веков тому назад ювелирное искусство таджиков, так же, как и набоечное производство, достигло высокого производства, главным образом мастеров Хаджента (ныне Ленинабад), Исфары, Ура-Тюбе, хорошо была известна Западной Европе, где церковное облачение и даже знамена полков изготовлялись под влиянием и по образцам искусства таджиков.
Архитектура 14 в.-мавзолей Мухаммед Бошаро (Пенджикент) говорит о высоком декоративном искусстве, в котором сочетались растительный, геометрический и буквенный орнамент.
Таджикский народ еще в средние века именовался по всему Востоку народом музыкантов, песенников, танцоров.
Найденные изображения музыкантных инструментов на памятников 1-2 вв. нашей эры свидетельствуют о высоком музыкальном развитии. Уже тогда таджики пользовались инструментом, похожим на современный рубоб. Еще в средних веках таджикские музыканты применяли ноты, хотья и в очень примитивной форме. Исследователя поражает высокая музыкально - исполнительская культура таджиков. Почти все великие поэти - классики были музыкантами. Поэт Рудаки все свои произведения сочинял, играя на рубобе.
Кроме Рудаки, история знает многих замечательных исполнителей и музыкантов - Ходжа Абдукадыр Найи, Косым Рубоби, Шейх Бахлул Рубоби. Их имена ползуются в народе большой популярностью, хотя они жили много веков назад»
Албатта, чунин халќи њунарманд, чунин сарзамини обод њадафи ѓаразњои њасудхўрон мешавад. Бино бар ин дар давоми маќола Бобољон Ѓафуров аз таърихи талоши аљнабиён барои дастрасї ва назорати њаёти мо, аз таърихи ќањрамонии фарзандони халќи тољик сухан ронда чунин арз мекунад:
На протяжении многовековой своей истории таджикский народ вынес ряд сокрушительных ударов. В У11-У111 вв., когда в Среднюю Азию вторглись арабские завоеватели, огнем и мечем внедрившие новую религию - ислам, свирепий предводитель - арабский полководец Кутайба разрушил таджикские города, кишлаки, грабил и уничтожил население.
В 1221 году таджикский народ чуть не сплошь был вырезан полчищами Чингиз-хана. Через короткий исторический премежуток на таджиков обрушился ешё более свирипий и жесткий завоеватель-Тамерлан. В конце ХУ и в начале ХУ1 века таджикский народ попадает под ярмо новых завоевателей - главарей ряда турко-монгольских кочевных племён, объединенных ханом Шайбани.
К моменту завоевания Средней Азии царскими войсками, таджикский народ, разорванный на части, входил в состав узбекских ханств - Бухарского и Какандского.
Юго-Восточные и большинство северных районов нынешнего Таджикистана входили в состав Бухарского ханства. Остальная часть северных районов была составной частью Какандского ханства.
Невыносимо было положение трудящихся в коллонии Российского царизма. Нищета, бесправие, чудовищные издевательства эмирских чиновников и царских коллонизаторов, безпощадно грабивших население, обрекали таджикский народ на неизбежное вымирание, на полное исчезновение с исторической арены.
Народ много раз поднимал восстания против своих угнетателей. В народной памяти хранится немало сказаний о легендарных героях: о бин Муканне, руководившем многолетней борьбой таджикского народа против арабских полчиш, о Ходжентском богатире Темур Малик героически боровшемся против орд Чингиз-хана. Вот что писал таджикский народ в своем писъме великому Сталину об этой героической борьбе:
« За независимость боролись мы свою,
Столетия длился бой, и крепли мы в бою.
Не мало знаем мы больших богатырей,
Что восставали против палачей.
О каждом рассказать - нехватить и недели,
Лишь несколъко имен напомнитъ мы хотели:
Мизраб и Сарахан, прославленный Восэ,
Об их делах, в народе знают все,-
В годины разные таджиков звали в бою,
И обезделенных дехкан водили за собою.
Хоть был народ наш доблестен и смел,-
Свободы луч его не разу не согрел».
Баъди ин наќли давраи нав, њаёти онрўзаи тољикон, фарњанги ќадимаи эњёшудаи миллат ва вазъи кунунии он оѓоз мешавад ва муаллиф њамаи инро чун донанда, мутахасиси воќеї шарњ медињад.
«Народ выдвинул сотни прекрасных сказателей и импривизаторов. Соченяя песни, мечтали таджики о радостной жизни, пели песни, проклиняя своих угнетателей.
Таджикские мелодии из «Шаш-маком» (6 музыкальных поэм) пользуются большой популярностью по всей Средней Азии. Таджикиский народ любит песню. Колхозники, идя на поле, на очистку арыков, поют песни. Чабаны, пася скот, складывают песни.
Кто бывал в Матче в дни сбора фруктов, тот знает, какое прекрасное зрелище происходит в это время. Человек, идя по дороге, слышит, как сотни женщин и мужчин, собирая фрукты, поют песни. Их голоса, присоединяясь к шумному звуку неспокойной реки Заравшан, создают необыкновенную музыкальную композицию.
Великая Октябрьская социалистическая революция принесла таджикскому народу освобождение. Его мечта о свободной, счастливой жизни стала явью.
Теперь народ в своих песнях благодарит коммунистическую партию и великого вождя народов товарища Сталина за свою прекрасную жизнь.
Вот что поют колхозники о Сталине:
« Мы помним о нем каждый день и час,
Он нас от нужды и гибели спас.
Сталин с трудом своим неустанным
Сделал счастливым нас».
Растут творческие силы народа, развивается таджикское искусство, в особенности балет.
Сохранившийся до наших дней старинный таджикский танец занг (танец с колокольчиками)- любимый танец трудящихся Таджикистана. Даже исполняя этот танец в течении трех суток, нельзя использовать всех его разнообразных движений. Таджикских танцев так много, что просто невозможно их перечислить. Танец ждум-джапа, Каратегинский танец, танец с тарелками, танец с кувшинами, танец с шашками любими всем таджикским народом.
До революции народ-музыкант, народ-песенник, народ - танцор не имел саоих театров. Царское самодержавие и эмир Бухарский всячески тормозили развитие народного искусства. В 1929 году из небольшого любытельского кружка впервые был организован первый профессиональный театр. Теперь в Таджикистане четыре республиканских, и 18 районных и областных театров.
Намного продвинулось вперед развитие искусство Таджикистана к период подготовки к декаде. В театр пришли новые люди. Достаточно сказать, что из 530 артистов-участников декады - 422 пришли в театр только начиная с 1939 года. Большинство этих артистов - вчерашные колхозники, рабочие и работницы, участники самодеятельных кружков.
Работники искуств Таджикистана в Москве получали ряд ценных советов. Впереди предстоит большая работа. Правильно было указано, что несмотря на большой успех оперы «Кузнец Кова» и прекрасную игру артистов, постановка нуждается в дальнейшем улучшении.
Постановшики этой оперы относят свои недостатки за счет либеретто. Однако либеретто А. Лахути сильно было искажено постановшиками и не было использовано полностью. Очень важна критика спектакля «Оттелло», ошибок режиссуры.
Абсолютное большинство участников декады работает в профессиональном театре не более 2-3 лет. Им надо ещё много работать над собой. В развитии советского искуссвта Таджикистану большую помощь оказали мастера великого русского искусства. К сожалению комитет по делам искусства при совнаркоме СССР присылал не толко прекрасных художников, но и людей малоквалифицированных. Некоторые из приехавщих работников не соответствовали своему назначению. Показ национального искусства в великой столице страны социализма - дело очень серёзное. Опыт показывает, что многое зависить от умения работат с актёрамы, певцами, танцовщиками. Тем досаднее ощибки постановщиков отдельных спектаклей. Таджикский народ богат талантами. То что показали работники искусств Таджикистана в дни декады составляют лищь малую долю неисчерпаемого народного богатства.
Декада таджикского искусства в Москве была подлинным праздником таджикского народа. Только в стране советов ранее угнетённый таджиксий народ мог достигнуть таких поразительных успехов в области культуры и искусства.
Рассвет творческих сил таджикского народа - резултат торжества ленинско-сталинской национальной политики, результат неустанной заботы Центрального Комитета Коммунистической Партии большевиков, советского правительства и лично товарища Сталина.
И таджикский народ платит беззаветной преданностью партии Ленина-Сталина, всей великой советской родине.
Со счастьем Родины и наше счастье краше,
Ее величие –мы, она - величие наше.
И дорога она таджикам, и в бою,
Всяк за нее отдаст и кровь и жизнь свою!
Бободжон Гафуров,
Секретарь ЦК КП (б) Таджикистана.
Он аст он маќола. Хонандаи закї дар ин матлаб чанд чизи хоси публисистї ва хоси шахсияти Бобољон Ѓафуровро пай мебарад. Пеш аз њама љасоратеро, ки ў њангоми навиштани воќеањои таърихи халќи тољик дар худ эњсос мекунад. Бо чи ифтихор, ишќ ва нотарсї ў дар бораи таърихи миллати худ, ќањрамонињои аљдодонаш ва ситамгарии душманони халќаш менависад ва дар ин њолат ў фаромўш мекунад, ки ба вайрон кардани дўстии абадии халќњои шўравї гунањкор карданашон мумкин аст. Ваќте ки ў аз таърих менависад, муаррихвор менависад, ваќте ки ў аз адабиёт сухан мегўяд, адибвор сухан мегўяд, ваќте аз санъат њарф мезанад, мегўї њадди санъатшиносї њамин аст. Ў ширин сухан мегўяд ва истифодаи шеър ин ширинсуханиашро малењтар мекунад. Мисолњо, шеърњо, мулоњизањо ба таври табиї якдигарро пурра мекунанд. Ин далели мањорати нигорандагї мебошад. Ман маќолањо ва гузоришњои арбобони давлатии гуногунсатњро дар марњалањои гуногуни Шўравї бисёр хонда ва тањќиќ њам кардаам ва хеле кам дидаам, ки онњо бо чунин бадеият ва асноди таърихї ва тањлили касбї навишта бошанд ва аслан чунин љуръатро дар њимояи миллат, кишвар, халќ ва маданияти он надидаам. Барои ман хеле аљиб аст, ки роњбари њизб барои исботи таърихи њаќиќии халќаш истилогарии њокимони русу ўзбекро танќид ва мањкум менамояд, барои дастгирии шоири тољик устод А. Лоњутї роњбарияти маќомњои фарњанги шўравї ва фиристодагони онњоро мазаммат мекунад. Барои ин мутахассис будан кам аст, роњбар будан кам аст, љуръати инсонї доштан зарур аст. Ин маќола чунин маъноро бор меоварад. Фаромўш кардан њам лозим нест, ки аудиторияи ин маќола ањолии беш аз садмиллионнафараи шўравї ва истифодакунандагони зиёди ин забон дар саросари дунё буданд. Онњо ба њастии мо аз фањму дидгоњи худ менигаристанд ва мањз чунин навиштан имкон медод, ки мардуми ношинос дониши худро перомуни мо такмил дињанд Маќола аз ин љињат ањамияти бузурги илмї ва сиёсї дошт.
Фаъолияти журналистии Бобољон Ѓафуров то замони љанги Бузурги Ватанї асоси сиёсї дошт ва далолат мекард, ки ў шахсияти сиёсї ва илмї мебошад.
Дар фаъолияти журналистии Бобољон Ѓафуров 17 соли роњбариаш ба маљаллаи умумииттифоќии «Азия и Африка сегодня» () низ шомил мешавад. Ин нашрия хусусияти илмї ва љамъиятиву сиёсї дошт. Академик Бобољон Ѓафуров ба ин маљалла дар замоне роњбарї мекард, ки њамчун директори Институти Шарќшиносии СССР ў дар танзиму ташкили хату маши давлат дар ин соња масъулият дошт. Натанњо масъалањои илмї, балки масъалаи кадр, муносибат ба кишварњои мусулмонї ва амсоли ин дар мадди назараш буд. Худаш дар ин мавзуњо маќолањо менавишт ва њамчунин олимону донишмандони дигарро низ ба ин кор љалб мекард. Ин маљалла даст ба даст буд, зеро дар њар шумораи он њатман як ё ду маќолаи љиддие нашр мешуданд. Бобољон Ѓафуров барои мустањкам кардани асосњои илмию назариявии маќолањо ба њайати тањририя мутахассисони бењтарини соњаро љамъ карда буд. Коркунони эљодї низ аксаран донандагони масъалањои Осиё ва Африќо буданд. Фаъолияти эљодї ва роњбарии Бобољон Ѓафуров дар ин маљалла эътирофи донишу ќобилияти љањонии ин аллома аз тарафи мутахассисон ва сиёсатмадорон мебошад. Њаќиќат ин аст, ки дар ин маљалла ў њамчун сиёсатмадори барљаста, олими равшанфикр ва пухтакор, сафири сулњ ва дўстї, љўёи њаќиќат ва озодии Шарќ таборуз карда, дар ин соња устоди роњнамо гардид. Мактаби илмии вай дар ин институт ва ин маљалла на танњо ифтихори тољикон ва дигар халќњои шўравии собиќ мебошад, балки онро тамоми дунё эътироф намудааст. Журналистикаи ў бошад, њамчун журналистикаи илмї намунаи тањќиќи одилонаи дирўз ва имрўзи халќњо аст.
Дар байни осори журналистии соли 1941-и ў маќолаи «Дар зери офтоби Конститутсияи Сталинї» низ њаст, ки гарчи дар замони ЉБВ – 5 декабри соли 1941 чоп шудааст, гарчи дар бораи љанг ва ќањрамонии тољикон дар он чанд мисоле њам дорад, аммо масъалаи асосиаш, масъалаи сиёсї аст, масъалаи идеологї аст. Ин маќолаи пропагандистї ба муносибати панљсолагии ќабули Сарќонун чоп шудааст, биноан дар он тољикон ва сарзаминашон то инќилоб ва баъди инќилоб муќоиса ва њуќуќњои соњибшудаашон, пешрафтњои мушарррафшудаашон тавсиф мешавад. Њуќуќ ба мењнат, истироњат, илму дониш гирифтан, дар айёми пирї ва ваќти касалї аз љињати моддї таъмин карда шудан – аз муњимтарин њуќуќњое мебошанд, ки халќи тољик њељ ваќт надошт. Њамчунон:
- дар мо нифоќи миллї бебозгашт нест карда шуд:
- республикањои миллии СССР ба андозаи шинохтанашаванда тараќќї карданд;
- Тољикистон ба кишвари мардумаш босавод табдил ёфт;
- Истењсолоти Тољикистон тараќќї кард.
Ин ва дигар мувафаќќиятњои кишвар ва миллат ваќте пурра ошкор мешаванд, ки онњоро бо гузашта муќоиса кунем. Дар ин маќола гузаштаи наздиктарини тољикон чунин тасвир мешавад:
« То револютсияи Октябр ба халќи тољик амалдорони падшоњ, амири Бухоро, бойњо ва колонизаторон љабру зулм мекарданд. Бухорои Шарќї дар ваќти амир сарзамини ќафомонда буд. Ѓайр аз косибхонањои хурди кам тараќќї кардагї дигар њељ гуна саноат набуд.
Аз се ду њиссаи њамаи заминњои хонии Бухоро аз они амир буда, дењќонњо заминро фаќат иљора мегирифтанд…
Амири Бухоро њокимияти номањдуд дошт. Њаёту мамоти њар як фуќаро дар дасти ў буд…
Ќишлоќњои Тољикистон сар то сар бесавод буда, ба маорифи халќї, ба нигоњдории тандрустї як тин њам харљ карда намешуд…
Зулму тааддии амири Бухоро ва колонизаторњои подшоњ ба сари мењнаткашони Тољикистон рўзњои сиёњ оварданд.»
Маќола бо чунин муќоисаи анъанавї мањдуд намемонад. Шароити љанг барои муаллиф тезисњои навро пеш меорад. Бинобар ин ў меафзояд:
«Душман мехоњад, ки заминњои бо араќи љабинамон обод кардаамонро ишѓол намояд, ѓалла, нефтамонро, ки дар натиљаи мењнатамон њосил кардаем, кашида гирад, маданияти миллї ва давлатдории миллии тамоми халќњои Союзи Советиро мањв намуда, саризм ва амириро аз нав барќарор кунад».
Дар њамин замина миллат ба њимояи Ватан, мустањкам кардани истењсолот, инкишофи мусобиќа ва бой кардани хољагии халќ даъват карда мешавад. Пас метавон гуфт, ки Бобољон Ѓафуров дар ин маќолаи пропагандистї бо истифода аз воќеаи нав - љашни Конститусия ба таърихи бистсолаи халќ назар меандозад, бурду бохтњоро муайян мекунад ва барои њимояи музаффариятњо даъват мекунад.
Бобољон Ѓафуров њамчун журналист, њамчун роњбари коллективи эљодкорон пеш аз њама намунакор буд. Ў аввал аз худ талаб мекард, аввал худаш иљро мекард ва ин барои дигарњо дастур мањсуб мешуд. Пайравї кардан осонтар аст, нисбат ба иљро кардани фармон. Ин љињатро дар фаъолияти журналистииаш устод ќатъиян риоя мекардааст. Вай аз аввалин рўзи кориаш то охири умр ба ин шеваи мењнат устувор буд. Ќодиров андеша дорад, ки Б. Ѓафуров дар синни комсомолиаш, соли 1926 ба журналистика дил баст. Вай дар маќолањое, ки солњои сиюм навишт, ба масъалањои иљтимоиву фарњангї бештар таваљљўњ карда, дар ин соња 14 маќола нашр намудааст. Дар тўли солњои 1946 – 1964 дар матбуоти марказї вай бештар аз 20 маќоларо перомуни масъалањои мубрами маданияти сотсиалистии Тољикистон нашр карда, вазифањои наверо тарњ намудааст, ки онњо дар омўзиши таърихи халќи тољик ањамияти фавќулодда муњиме доранд ( Гафуров и изучение истории и цивилизации народов Центральной Азии. - Душанбе: Ирфон, 1998, стр.107-108)
Маќолањое, ки вай дар ин давра навиштааст, мавзўњои бисёр муњимро дар бар мегирифтанд. Бо чанд сабаб вай ба ин мавзўњо даст мезад – аввал на њама навишта метавонистанд, дуввум на њамаи онњое, ки навишта метавонистанд, тайёр буданд ба ин мавзўњо даст зананд, севвум њизб на ба њамаи онњое, ки навиштан мехостанд дар ин мавзўъ бовар мекард ва чањорум на њама малакаи ба ин сатњ тарњ кардани мавзуро доштанд. Барои сатњи баркамоли Бобољон Ѓафуров дар соњаи журналистикаи илмї - сиёсї агар аз як љониб шавќи амиќи таърихдониаш кўмак карда бошад, аз љониби дигар самимияташ ба ин идеология ва тањсилаш дар Москав мусоидат кардаанд.
ТАШКИЛОТЧї
Тамоми матлаби сиёсї, рањнамої ва корњои ташкилии Њизби коммунистии Тољикистонро дар мавриди матбуот ва дигар воситањои ахбори омма, яъне, рўзнома, маљалла, радио, телевизион, нашриёт ва агентии хабариро дар тўли солњои 19дар њамин ќисмат тањлил кардан ва дар онњо ба мењнату хизмати Бобољон Ѓафуров ангушт гузоштан сањв намешавад. Зеро дар ин давра аввал ў котиби идеологии њизб, сонї котиби дуюм ва нињоят котиби аввали Њизби Коммунистни Тољикистон буд. Мусалламан шахс дар чунин вазифањо кор кунад, дар тамоми дигаргунињо даст дорад, дуруст тарњ шудан, њал шудан ва татбиќ шудани масъалањо ба ў вобаста мешавад.
Мавридаш аст дар ин љо ба як чизи муњиме, ки њама медонанд, вале мутаассифона касе онро нагуфта ва нанавиштааст, ишора кунам. Бобољон Ѓафуров аввалин тољике аст, ки роњбарии ташкилоти љумњуриявии Њизби коммунисти Шўравї дар Тољикистон ба дўшаш афтидааст. Дар солњои бистум Чинор Имомов ва Шириншо Шотемур котибони муштарак буданд, ва дар раъс русњо, аз љумла Иванов ќарор доштанд. Шириншо Шотемур, Нусратулло Махсум, Абдулќодир Муњиддинов, Абдурањим Њољибоев ва Абдулло Рањимбоев вазифањои масъулу аввалмаќоми њукуматї ва давлатї доштанд, аммо роњбарии њизбро дар солњои сиву чил, то анљоми љанги дуюми љањон мардуми ѓайритољик, ѓайри Осиёи Миёнагї ба ўњда доштанд. Ва аввалин тољике, ки ба вай ин вазифаро бовар карданд, Бобољон Ѓафуров буд. Пас, хулоса мешавад, кори ташкилотчигї ва роњбарии ў ба кори идеологї дар солњои пеш, махсусан дар замони љанг манзур ва писанд шуд. Худи ин далолат медињад, ки мавќеи устувори сиёсї, дониши замонавї, принсипнокї њамеша ба ў хос будааст. Њисси олии миллї ва интернасионалї ва ватандўстї принсипи зиндагии ўро ташкил медодааст. Аз Бобољон Ѓафуров омўхтан лозим аст, ки чигуна дар бораи миллат росту дурўѓ суруд нахонда, сўи дигарон санг наандохта, таърихи миллатро навиштан, ба ин намояндагони илмњои дигарро њамроњ ва розї кардан ва номи миллатро љањонї кардан мумкин будааст. Ба ин кор ў њамон солњо оѓоз намуд, хиштњои аввалро гузошт.
Ќаблан, ваќте сухан аз шарњи воситањои ахбор мерафт, аз телевизион низ тазаккур рафт. Албатта, фикре пайдо мешавад, чун Бобољон Ѓафуров то тобистони соли 1956 рањбарии љумњуриро ба дўш дошт ва телевизиони Тољикистон моњи ноябри соли 1959 ба фаъолият оѓоз намудааст, ў чї иртиботе ба ин воситаи ахбор медошта бошад?
Гап ба сари он ки њукумати Иттињоди Шўравї соли 1954 дар бораи ташкил намудани системаи телевизион дар саросари Иттињоди Шўравї карор ќабул намуд. Дар ин асос дар Тољикистон низ ба ташкили ин системаи ахбор оѓоз намуданд. Яъне корњои омодагї, муайян кардани љои студия ва антена, овардани таљњизоти зарурї, оѓози сохтмони ин иншооти барои он замон бузург дар њамон айёми оѓоз гардида буд. Ин раванд зери назар ва роњбарии ў сар шуд.
Дар замони љанги Бузурги Ватанї Бобољон Ѓафуров ташкилотчигии худро аввал дар амалияи журналистика исбот кард. Дар байни матолибе, ки дар ин замон навишт, маќолањояш - «Борьба таджикского народа против чужеземных захватчиков поработителей» (1942), «Анъанањои ќањрамононаи халќи тољик» (1943) ва «Тољикистон ба фронт» (1943) фарќ мекунанд. Ду маќолаи аввал хислати таърихї-таблиѓотї доштанд. Яъне дар онњо аз таърихи пуршарафи халќи тољик, фарзандони содиќ ва ќањрамонии онњо ёдоварї карда мешуд, то ба насли имрўзаи тољикон таъсир кунад, то онњо ба њимояи Ватан бихезанд, дар хати фронт ва оќибгоњ, дар њар љо ки бошанд, ќањрамонона кору пайкор намоянд.
Вобаста ба Ватан ба як масъала назари худро баён кардан мехоњам. Ба фикри баъзе њамкасбонамон менамояд, ки таърихи шўравї таърихи мо нест. Ва агар мо ба Шўравї иртиботе њам дошта бошем, ин иртиботи нангин аст, ин давраи ѓуломии мо мебошад. Ба андешаи ман, ин аќидаи нодуруст ва ѓайриилмї ва њатто беинсофона аст. Агар аз ин дидгоњ мо ба гузаштаи худ нигаристанї шавем, худро таќрибан пайдо намекунем. Дар таърихи се њазор соли охир танњо сад соли њукмронии Сомониён таърихе аст, ки мо маркази кишвар мањсуб мешудем, мустаќил будем, империя сохтем ва аммо њамон мустаќилияти мо низ хислати нисбї дошт. Аз замоне, ки Искандари Маќдун кишвари моро тасхир кард, мо дар тобеияти юнонињо, кўшонињо, чиноињо, сосонињо арабњою, муѓулњо, шайбонињо, сафавињо, ўзбакњо, манѓитњо, русхо будем Сомонињоро барои он нимамустаќил гуфтем, ки гарчи соњибдавлат мо - Осиёи миёнагињо будем, аммо давлати Сомониён ба Иттињоди хилофати араб дохил мешуд. Агар аз мантиќи онњое, ки аз давлати замони Шўравиамон нафрат доранд, ба он таърих нигарем, онро њам давлати худ шуморида наметавонем. Аммо њаќиќат чунин нест. Њаќаќат он аст, ки тамоми таърихи сењазорсола ин таърихи хоси мост ва њамаи он сулолањои аљнабї барои таърихи мо таъсир кардаанд. Дар ин таърих талошу муќовимат ќањрамонињои мо, бадбахтиву сарсахтињо, пешрафту комёбињои мо инъикос ёфтаанд. Ин роњи инкишоф ва худшиносии миллати мост ва таърихи ташаккули њар кадом миллат ба ин монандї дорад. Дар тамоми дунё як халќ њам нест, ки ватанаш аз азал то охир дар як чорчўба боќї монда бошад, њатто як ќавм дар як њолат ва як љои худ боќї намемонад - инкишоф ёфта бузург мешавад ё аз байн меравад. Давлат бошад, истилоњи сиёсї аст, вай таѓйир ёфта меистад. Масалан, дар ибтидо ва интињои асри бистум ва ибтидои асри бистуяк харитаи давлатњои љањон ба таври љиддї таѓйир ёфтааст. Њамаи инро донистан ва эњтиром кардан лозим аст.
Давлати шўравии тољикон бошад, сазовори эњтироми махсус аст. Миллати тољик аз ин давлат зарар надидааст, балки эњёяш ба номи њамин давлат тавъам аст. Вай аз мањвшавие, ки аз таарузи ќабилањои турк пеш меомад, халос шуд. Ин мавзўъ дар аввалин маќолаи замони љангии Бобољон Ѓафуров «Тамоми ќувваи халќ ба торумор карда шудани душман», ки дар «Тољикистони сурх» соли 1942 чоп шудааст, мавзўи марказї мебошад. Ин маќола хусусияти пропагандистї дорад. Аммо имзои муаллиф - Котиби КМ ПК (б) Тољикистон ба он хислати директивї медињад. Хислати директивї пеш аз њама вазн доштани масъалањои тарњшударо ифода менамояд. Пас аз сухани муќаддимавї, ки ба масъалаи Октябр ва озодии халќ дахл дорад, муаллиф менависад:
«Халќи тољик бо кори устуворонаи худ дар аќибгоњ ва муборизаи далеронаи худ дар фронтњо маѓлубияти душмани нафратангезро тайёр карда истодааст. Халќи тољик ѓуломи фашистони истилогари немец шуданро намехоњад. Халќи тољик ба хубї дар хотир дорад, ки маънои ѓуломї чист. Азобу уќубатњои зулми дутарафаи њукумати подшоњ ва амири Бухоро, љабру ситам ва њаёти нимгруснаи бењуќуќ њанўз аз хотири ў нарафтааст.
Дар ваќти њукмронии амири Бухоро Тољикистон мамлакати тамоман бењуќуќ буда, мењнаткашон азобу уќубат мекашиданд. Барои хурдтарин гуноњ ба мењнаткашон љазои сахт медоданд ва њатто онњоро ќатл мекарданд. Амир аз болои фуќаро худро њокими мутлаќ медонист, дар мањалњо бошад, амалдорони амир – бекњо низ худро чунин мешумориданд. Дар ќаламрави амир ќатлкунї васеъ љорї буда, ин ба усули вањшиёна гузаронида мешуд. Одамони ба куштан њукм карда шударо зинда дар гўр мекарданд, бо дурраю калтак то мурданаш мекуфтанд, ё сар аз тан људо мекарданд.
Чи амири Бухоро ва чи њукумати подшоњ ба тараќќиёти хољагии халќ мутлаќо ањамият намедоданд. Тољикистон кўњсори одамногузар буд. Кўњњои баланд бисёр районњоро аз љањони беруна бурида људо карда буданд. Дар натиљаи нагузаронидани тадбирњои ирригатсионї бисёр заминњои њосилхез бекишт монда, биёбони хушку холї шуда монда буданд. Аз он љумла водии Вахш ва як ќатор районњои шимоли Тољикистон, бесамар мехобиданд.
Њукумати подшоњ ва амир ба маорифи халќ ва нигоњдории тандурустї ягон тин њам харљ намекарданд. Ањолии районњои тољикнишини аморати Бухоро таќрибан тамоман бесавод буданд. Амалдорони њукумати подшоњ ва амири Бухоро ба маќсади дар мамлакат мустањкам намудани мавќеи худ дар байни ўзбеку тољикњо, туркману ўзбекњо ва дигар халќњо низои миллиро вусъат медоданд. Дар тамоми мамлакат нифоќи миллї њарљониба ављ гирифта буд.
Револютсияи Кабири сотсиалистии Октябр халќи тољикро озод кард. Халќи тољик бо ёрмандии халќи кабири рус, Армияи сурхи ќањрамон, дар тањти роњбарии партияи Ленин-Сталин аз зулми њукумати подшоњ ва амири Бухоро озод шуд, шайкањои босмачиёнро нест кард, ќафомонии асрии экономикї ва мадании худро барњам дод.
Дар республика дар давоми панљсолањои Сталинї заводу фабрикањои азим сохта шуданд, колхозу совхозњо ташкил карда шуданд, мактабњо, касалхонањо ва дигар муассисањои сершумори медисинї ва маданї кушода шуданд. Халќи тољик дар зери нурњои офтоби Конститутсияи Сталинї - дар дунё аз њама демократитарин, хушбахтона ва хурсандона њаёт ба сар мебурдагї шуд.»
Пас аз ин дар маќола факту раќамњои пешрафти хољагии халќ бо тартиби саноат, роњсозї, системаи нави ирригатсионї - каналњо, зироат сухан меравад. Дар ин раванд як чиз ба назар мерасад, ки дар ин ва маќолањои дигар Бобољон Ѓафуров ба масъалаи саноат ва роњсозї бештар ањамият медињад ва онњоро нисбат ба зироаткорї бартарї медињад. Муаллиф дар мавриди маорифу маданият сухан ронда, махсус таъкид менамояд, ки «Тољикистон мамлакати тамоман бесавод буд. Дар ваќти њозира дар Тољикистон 2626 мактаби ибтидої, миёнаи нопурра ва миёна мављуд буда, дар онњо бештар аз 300000 талабањо мехонанд.
То револютсия дар Тољикистон касалхона ва амбулаторї набуд Њозир мо дорои 123 касалхона, 425 амбулатория, пунктњои тиббї ва фелдшерї, 88 дигар хел муассисањои тиббї мебошем.
Дар Тољикистон ягонто њам театр набуд, њозир мо дорои театрњои республикавї, вилоятї ва районї мебошем.»
Пас аз ин муаллиф дар бораи он сухан меронад, ки љавонони тољик дар фронтњо чигуна мардона бо душман мељанганд, аз ќањрамонњо ном мебарад, онњоро чун мисол барои пайравї таъкид мекунад, дар бораи ёрии мењнаткашони тољик ба фронт бо мисолхо сухан мегўяд. Хулосаи муаллиф аз сухани бармеояд: «мо кори њаќро муњофизат менамоем ва боварии ќавї дорем, ки ѓалаба дар љониби мост.» Тавре мебинем дар ин маќола низ вобаста ба мавзуи тарњшуда фикри давлатдорї, муносибати давлат ба ањолї дар мисоли Бухоро, Россия ва давлати Шуравї баён карда мешавад.
Фикри давлат ва ифтихори миллї, худшиносии тољикона аз њамон маќолањои зикршудаи Бобољон Ѓафуров маншаъ мегиранд. Мавзўъ ва маќсади онњо касро ба ин фикрњо мебаранд. Симои ў дар он маќолањо њамчун ќањрамонњои Ватан таборуз мекунад.
Дар мубориза ба муќобили аљнабињо ба гуфти Бобољон Ѓафуров «Спитамон як рўз њам осудагї надошт…Бо вуљуди хеле кам будани ќувваи худ муборизаро ба муќобили ќуввањои сершумори душман ќатъ намекарданд».
Барои фањмидани он ки ибрати шахсии Бобољон Ѓафуров дар тайёр кардани матолиби ватанпарварї чи гуна буд, маќолаи «Анъанањои ќањрамононаи халќи тољик»-ро, ки моњи ноябри соли 1943 чоп шудааст, мулоњиза мекунем. Ин маќола имзои расмї надорад, биноан дар он Бобољон Ѓафуров озодонатар, таърихвор менависад, гарчи порчае аз мактуби Сталин ба халќи тољик дар он иќтибос шудааст, аммо ин маќола нисбат ба њама маќолањои дигар аз таъсири сиёсї озодтар аст. Шояд барои он ки ў чи гуна навиштани маќолањои пропагандистии ватанпарвариро дар замони љанг ба дигар њамќаламон ёдоварї кардан мехост. Маќоларо шартан ба чор ќисмат таќсим кардан мумкин аст.
1. Дар бораи халќи тољик ва манзалати ў. Дар ин хусус Бобољон Ѓафуров менависад: «Халќи тољик ќадимтарин халќи Осиёи Миёна аст. Аљдодони ќадими тољикони њозира дар Мовароуннањр - дар сарзамини байни дарёњои Сир ва Ому ба маданияти дењќонї асос гузошта буданд. Аз замонњои хеле ќадим тољикон њамчун аввалин бинокорони моњири кўлу рўдњои Осиёи Миёна машњуранд. Падару бобоњои тољикони њозира сокинони мамлакатњои Бохтар ва Суѓдиён буданд, ки номи ин мамлакатњоро таърихнависони дунёи ќадим ва Хитой зикр мекунанд.
Суѓдиён ва Бохтар дар муњимтарин роњњои корвонгарде воќеъ буданд, ки ин роњњо Ѓарбро империяи ќадими Рум, Византия ва Эронро ба Шарќ бо Хитой ва Њиндустон пайваст мекарданд. Иттињоди гуногуни ќабилањои гуногуни бодиянишин, ќушўнњои ѓоратгари Искандари Зулќарнайн, истиллогарони араб, Чингизхон ва дигар истиллогарони аљнабї Тољикистони асри ќадим ва асрњои миёнаро, ки дар мавќеи ќулаи географї воќеъ буд, ба дасти худ дароварданї мешуданд. Онњо боигарињои ба ранљи дасти халќи мењнатдўсти тољик ба вуљуд овардашударо, ки воњањои дењќонии Осиёи Миёна бо ин боигарињо ном бароварда буданд, зери даст карданї мешуданд».
Тавре мебинем, маќсади ин ќисм мушахас кардани љои халќи тољик дар таърихи халќњо аст. Ќаламрав ва давлатњои аввалияи вай, сабабњои талош барои дастрасї ба сарнавишти ин халќ аз мавзуњои такмилкунандаи он мебошанд.
2.Халќи тољик халќи инсондўст ором, сулњпарвар аст, аммо дар њимояи Ватан ѓаюр аст. Дар ин бобат Бобољон Ѓафуров аз њар давра мисолњои муаассир меорад:
«Халќи тољик дар љангу љидолњои зидди истилогарони аљнабї бисёр рўзњои сахтро аз сар гузаронида буд. Дар ин љангњо тољикон далерии бењамто нишон медоданд. Аз замонњои хеле ќадим, аз њамон ваќтњое, ки тољикон бар васфи бањодури ќањрамон - Коваи оњангар, бар васфи њамон Ковае, ки халќро бар зидди подшоњи аљнабї - Зањњоки истилогар бархезонида буд, достон мегуфтанд, сар карда, тољикон анъанањои ба муќобили њар зулму ситам муборизаи фидокорона бурданро дар худ нигоњ доштаанд.
Аљдодони ќањрамони тољикони њозира дар соли 327-329 пеш аз милод бар зидди урдуњои Искандари Зулќарнайн далерона љангида буданд. Искандар барои истило крдани мулки тољикон се сол зўр зада буд. Ва танњо баъд аз берањмињои гўшношунида, пас аз рехтани хуни садњо њазор одамони бегуноњ, танњо баъд аз он ки аъёну ашрофи мањаллї ба манфиатњои халќ хиёнат карданд ва пешвои ќањрамони шўриш - Спитаменро номардона кушта буданд, Искандар ба ин нияти худ ноил гардида буд.
Дар асри У111 истилогарони араб ба хоки Осиёи Миёна зер карда даромаданд. Онњо аз парокандагии феодалии мамлакат истифода бурда вайро гирифтори асорат гардонданд ва ба додани хирољ маљбур намуданд. Он ваќт тамоми мардуми тољик бар зидди љабру зулмњои истилогарони аљнабї шўриш бардошт. Тољикон бо роњбарии пешвои шўриш - Муќаннаи номдор, ки ќобилиятњои беназири ташкилотчигї дошт, отрядњои чандинњазораи њарбии истилогарони арабро торумор мекарданд. Муборизаи бузурги халќи тољик ба муќобили истилогарони араб 15 сол давом кард. Тољикон ба онњо шабу рўз ќарору ором намедоданд. Хилофати араб, ки боиќтидортарин давлати он замон буд, танњо дар натиљаи љамъ кардани ќувањои хеле калони њарбї тавонист, ки дар мулки тољикон њокимияти худро муваќќатан барќарор кунад».
Тавре мулоњиза мешавад, дар ин ќисмат ќањрамонии халќи тољик дар љанги зидди аљнабиён порча-порча оварда мешавад. Гўё муаллиф нигарон аст, ки касе ин чизњои навиштаашро муфасалтар ва бо мисолњои даќиќтар идома медињад ва аз ќањрамонии фарзандони њар давра наќл мекунад. Ва ин нигарониаш асос њам дошт, зеро то он ваќт ў борњо бо эљодкорон-адибон, журналистон ва олимон мулоќот карда, пешнињод намуда буд, ки аз таърихи ќањрамононаи халќамон маќолаву очеркњо нависанд ва дуруст умедвор буд, ки ин маслињат барабас намеравад.
3.Ќиссаи ќањрамонии Темурмалик ривояти марказии ин маќола мебошад. Бобољон Ѓафуров камтар боварї дорад, ки касе дар ин хусус чизе менавишта бошад, бинобар ин онро муфассал менависад:
«Дар соли 1221 ба Осиёи Миёна ќўшунњои истилогари нав - Чингизхон, ки вай даъвои њукмронии љањонї мекард, бало барин зер карда даромаданд. Боз аз сари нав шањру ќишлоќњои тољикон оташ гирифт, боз дарё-дарё хуни халќи мењнатдўст равон шуд Халќи диловари тољик яроќ бар даст, озодї ва истиќлолияти худро муњофизат намуданд,
Тољикон образњои Темурмалик ва Мањмуди Торобиро муќаддас дар хотир нигоњ доштаанд, ки ин ќањрамонон бар зидди урдуњои истиллогарони бодиянишин фидокорона мељангиданд, ба муборизае, ки халќи тољик ба муќобили зулму ситам ва истисмор мебурд, моњирона роњбарї мекарданд.»
Баъди ин дар маќола дар бораи муборизаи хуљандиён алайњи муѓулњо, бо сабаби хиёнати тољирон гирифтор шудани Хуљанд, дар љазира истењком сохтани Темурмалик, сифати киштии љангии ў, тамомшудани лавозимоти љангї ва хўрока, фирори маљбурии Темур Малик ба Хоразм ва аз нав лашкар кашидани ў ќисса мешавад. Дар ин зимн сифати шањри Хуљанди арафаи истилои муѓул низ омадааст: «Хуљанд он ваќтњо яке аз калонтарин шањрњои Осиёи Миёна буд. Дар он љо зироаткорию боѓдорї ривољ ёфта, саноати косибї хеле тараќќї карда буд. Хуљанд шањри тиљоратї буда, чандин роњњои муњими тиљоратии асри Х111 дар њамин љо ба њам пайваст мешуданд.» Аммо дар маќола њадаф Хуљанд нест ва њадаф танњо Темурмалик њам нест. Балки њадаф гуфтани он аст, ки ќањрамонон ватани худро дар њама њолат њифз мекунанд ва њатто истилогари ба он даромада аз љонаш сер мешавад, зеро ба ў рўз намедињанд. Образи Мањмуди Торобї ва Бухороиён низ дар њамин ќолаб ифода мешавад.
4 Маќсад ва хулосањо аз ин ќиссањои тарихї. Ба ин тарафи маќола таваљљўњ мекунем:
«Ин вокеањои дар боло зикршуда, аз гузаштаи ќањрамононаи халќи тољик фаќат порчањои људогонаанд. Таърихи тољикон аз ин гуна воќеањо пур аст. Дар вай мисолњои ба Ватан фидокорона хизматкунї ва дар роњи озодї ва истиќлолият љони худро нисоркунї хеле бисёранд. Ана аз њамин сабаб мисрањои зерини асари Саъдї дар байни тољикон хеле машњуранд:
Он на ман бошам, ки рўзи љанг бинї пушти ман,
Он манам, к-андар миёни хоку хун бинї саре.
Он ки љанг орад ба хуни хеш бозї мекунад,
Рўзи майдон, в-он ки бигрезад ба хуни лашкаре.
Зањњоки њозира - Гитлери одамхўр, иттифоќи бародарии Республикањои Советии сотсиалистиро, ки тољикон дар њайати он истиќлолият пайдо карда, хушбахт гардидаанд, торумор карданї мешавад. Фарзандони озодидўсти халќи тољик - наберањои Коваи оњангар, Спитамен, Муќаннаъ, Темурмалик њељ гоњ роњ намедињанд, ки ба гарданашон юѓи пурнанги ѓуломї андохта шавад.
Маќолаи мазкур дар њаќиќат њам барои эљодкорон мисоли ибрат ва пайравї буд. Зеро дар он таърих ва ифтихори миллии тољикон њаст, дар он њаќиќати муборизаи тољикон ба муќобили аљнабиён њаст, дар он амалњои ибратбахш њаст, дар он муќоисаи дирўзу имрўз њаст, дар он даъват барои њимояи ватан њаст. Ин намунаи маќолаи мавзуи ватанпарастї аст. Забони маќола ба тавре содда аст, ки њар хонанда онро мефањмад ва саводи аксарияти хонандагон мактаби њаштсола буд.
Дар бораи фаъолияти ташкилотчигии Бобољон Ѓафуров дар солњои ЉБВ сухан ронда, ба се чиз таваљљўњро љалб кардан мехоњам:
1. Ў натанњо худ дар мавзўи таъриху ќањрамонињои фарзандони халќаш китобу маќолањо менавишт, балки дигарњоро, аз љумла устод Садриддин Айнї, Мирзо Турсунзода, Муллољонови Шањристонї, Абдусалом Дењотї, Рањим Љалил, он адибону олимон ва журналистонеро, ки ќалами бурро доштанд, ба ин кор љалб менамуд. Дар маљлисњое, ки бо ташаббуси КМ ЊК, АИ ё муассисањои дигар баргузор мешуданд, барои њама мавзуњо пешнињод мекард ва ба эљодкорони таљрибадор ном ба ном супоришњо медод, чизњои ќобили нашркардаашонро номбар ва ситоиш мекард. Ў медонист, ки аз дасти кї чї кор меояд ва бо њамон шева супоришњо медод. Дар ин маврид номаи Абдусалом Дењотї ба устод Айнї, ки Усмонљон Ѓаффоров дар китоби «Алломаи замон» иќтибос кардааст, далели равшане мебошад:
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 |


