Комбинированный учебно-методический комплекс (стр. 2 )

Pogoda i roślinność Tatr

Pogoda w Tatrach może zmieniać się bardzo gwałtownie. W ładny, słoneczny dzień szczyty gór nagle mogą przesłonic chmury, przynoszące burze z błyskawicami i grzmota­mi. Najczęściej wieje wówczas bardzo silny wiatr, łamiący nawet potężne drzewa.

W Tatrach wieje czasami, pojawiający się tylko w górach wiatr halny. Przychodzi on z południa, ze słowackiej strony Tatr. Jest porywisty, silny i ciepły. W zimie, gdy wieje halny, robi się cieplej, gwałtownie topnieją śniegi i schodzą niebez­pieczne lawiny śnieżne.

W górach jest zimniej niż na nizinach: lato jest chłodniejsze, a zimy dłuższe i bardziej śnieżne.

Im jesteśmy wyżej w górach, tym jest zim­niej. Mniej więcej co 100 metrów temperatura spada o pół stopnia. Dlatego też wiosną, kiedy u podnóża Tatr nie ma już śniegu, nadal się on utrzymuje w wyższych partiach gór. Śnieg leży znacznie dłużej na słabo nasłonecznionych północnych stokach gór, a w wysoko położo­nych żlebach nawet przez cały rok.

Spadek temperatury wraz ze wzrostem wysokości powoduje, że zmienia się roślinność porastająca tatrzańskie stoki. Rośliny rosną jakby piętrami.

Najniższym piętrem jest pogórze, sięgające do 1000 m n. p.m. Kiedyś rósł tu las mieszany, pełen dębów, sosen, klonów i lip. Niestety, został niemal całkowicie wycięty. Dzisiaj znajdują się tu pastwiska i pola uprawne.

Wyżej, nad pogórzem, rozciąga się następne piętro o na­zwie regiel dolny. Sięga on na zacienionych stokach pół­nocnych około 1250 m n. p.m. Rosną tam lasy mieszane, a w nich buki, jodły, świerki i jawory.

Nad reglem dolnym rozciąga się regiel górny. Najwięcej jest tu lasów świerkowych. Porastają one północne zbocza gór od wysokości 1250 m n. p. m. do 1600 m n. p. m.

Powyżej regli, na wysokości m n. p.m., rozpoście ra się piętro kosodrzewiny, porośnięte karłowatą sosną oraz, miejscami, niskopiennymi świerkami i jarzębami.

Ponad zaroślami kosodrzewiny – do 22°0 m n. p.m. – roz­ciągają się hale, czyli wysokogórskie łąki porośnięte trawą, krzewinkami i ziołami. Niegdyś na halach górale wypasali owce. Dziś można wypasać na nich tylko niewielkie stada. Okazało się bowiem, że zwierzęta te zagroziły przyrodzie tatrzańskiej. Stada owiec wyglądały malow­niczo na tatrzańskich halach, ale zjadały nie­mal całą roślinność. A kiedy nie było roślin, których korzonki trzymały glebę, deszcze po prostu ją spłukiwały z hal, które zamieniały się w nagie skalne turnie.

Nad halami są już tylko nagie skały – turnie. Bardzo rzadko można zobaczyć tu, w szczeli­nach skał lub na półkach skalnych, niewielkie kępki trawy lub mchu.

W celu ochrony przyrody tatrzańskiej – jedynego w Polsce krajobrazu wysokogórskiego – w 1954 r. utworzono Tatrzański Park Narodowy. Dzięki temu udało się zachować istniejący tam świat zwierząt i roślin. W tatrzańskich lasach żyją niedźwiedzie brunatne, wiele jest jeleni, saren i dzików. Przetrwały orły. W wyższych częściach gór żyją, nigdzie indziej nie spotykane w Polsce, kozice i świstaki.

Tatry są obszarem bardzo słabo przekształconym przez człowieka. Nie oznacza to jednak, że są bezludne. W doli­nach tatrzańskich rozsiane sąuiczne góralskie wsie. Zamiesz­kujący je górale starają się zachowywać swe stare ludowe obyczaje, muzykę, tańce. Do dziś noszą barwne góralskie stroje. Budowane przez nich domy mają charakterystyczne, spadziste dachy. Kiedyś chaty budowali tylko z drewna, zdo­bili góralskimi motywami, a dachy kryli drewnianymi de­seczkami – tak zwanym gontem. Dziś już niewiele zachowa­ło się takich drewnianych chałup góralskich i pięknje zdobio­nych kościółków, kaplic i świątków przydrożnych.

Tatry są najpopularniejszym w Polsce terenem uprawiania sportów zimowych. Wiele tu doskonałych, pokrytych śniegiem stoków, na których tysiące zjeżdżających z całej Polski amatorów „białego szaleństwa” próbuje swych narciarskich umiejętności. Latem po górach wędruje wielu turystów. Stały się one jednym z najczęściej odwiedzanych i chyba najatrakcyjniejszych obszarów turystycznych Polski. Le­żące u stóp Tatr Zakopane to miejscowość, któ­ra z małej wioski przemieniła się w największy w Polsce ośrodek turystyczny. Dziś jest ono ba­zą wypadową dla turystów i narciarzy udają­cych się w głąb gór. Miasto żyje z turystyki. Wybudowano tu wiele hoteli i pensjonatów. Specjalnie dla narciarzy wybudowano kolejkę linową na Kasprowy Wierch. Wytyczono wiele, łatwiejszych i trudniejszych, tras turystycz­nych i narciarskich. Przez cały rok Tatry i Zako­pane tętnią życiem.

Sudety – krajobraz gór średnich

Wzdłuż południowo zachodniej granicy Polski ciągną się, przez około 300 kilometrów, Sudety. Jest to niewysokie pasmo górskie porozdzielane na kilka części kotlinami śródgórskimi.

Największą i najpiękniejszą z kotlin sudeckich jest Kotlina Jeleniogórska. Otaczają ją ze wszystkich stron góry – od południa Karkonosze, od północy Góry Kaczawskie, od wschodu pasmo Rudawy Janowickie, zaś od zachodu Góry Izerskie. Przez Kotlinę Jeleniogórską przepływa rzeka Bóbr. Nad nią leży Jelenia Góra – miasto o długiej historii. Jego po­czątek dał murowany zamek\zbudowany u zarania XII wieku przez Bolesława Krzywoustego.

Obecnie Jelenia Góra jest jednym z największych miast Sudetów. Znana jest między innymi z licznych źródeł z cie­płą, lecznicza wodą. Takich źródeł w Sudetach jest dużo. Wo­kół nich powstały uzdrowiska, między innymi w Szczawnie/ Kudowie, Dusznikach, Polanicy, Lądku i Świeradowie. Przy­jeżdżają tu do sanatoriów chorzy z całej Polski, którym te lecznicze wody źródlane pomagają zwalczać choroby.

nyrni w Szczawnie, Kudowie, Dusznikach, Polanicy/ Lądku i Świeradowie. Przyjeżdżają tu do sanatoriów chorzy z całej Polski, którym te lecznicze wody źródlane pomagają zwalczać choroby.

Zamykające od południa Kotlinę Jeleniogórską Karkonosze zbudowane są z twardych skał granitowych. Jest to najwyższe pasmo górskie Sudetów. Wznosi się ono na wysokość 1350–1450 m n. p.m.

Karkonosze mają płaski grzbiet, ponad któ­rym wznoszą się nieliczne szczyty – najwyższym jest Śnieżka (1602 m n. p.m.). Na Śnieżce znajduje się schronisko turystyczne i obbserwatoryum meteologiczne. Stamtąd roztacza się przepiękny widok na całą Kotlinę Jeleniogórską.

Stoki Karkonoszy są bardzo strome. Podobnie jak w Tatrach, i tu polodowcowe kotłami, wypełnione są jeziorkami górskimi stawami. W kotle pod Śnieżką jest Mały Staw otoczony ścianami skalnymi wysokości 200 m.

Osobliwością Karkonoszy są skałki o dziwnych nieraz jcształtach. Nadano im różne nazwy nawiązujące do ich wy­glądu, np. Pielgrzymy (zwane też Trzema Turniami), Owcze Skałki, Końskie Łby, Słonecznik, Rogacz.

Grzbiet Karkonoszy pokryty jest łąkami górskimi, a gór­ne części stoków porośnięte są kosodrzewiną. Niegdyś, poni­żej kosodrzewiny, rósł piękny las bukowo-jodłowo-świerkowy, który obecnie już, niestety, nie istnieje. Został wykarczowany, a na jego miejsce posadzono las świerkowy. Ten już także prawie nie istnieje. Zniszczyły go zanieczyszczenia przenoszone przez wiatr znad Niemiec i Czech. Przyrodę ca­łych Sudetów mszczą także zanieczyszczenia pochodzące z ogromnych, odkrywkowych kopalni węgla brunatnego, położonych w zachodnim krańcu Sudetów (w Kotlinie Turoszowskiej) oraz z okolic Wał­brzycha – wielkiego ośrodka górniczego i prze­mysłowego. Obecnie sadzi się lasy liściaste, bardziej odporne na zanieczyszczenia. Sudety odwiedzają nieprzerwanie turyści. Po Tatrach, są one najważniejszym terenem uprawiania sportów zimowych.

Na północ od Karpat, za Kotliną Sando­mierską i Kotliną Oświęcimską, rozciąga się pas kilku wyżyn. Na jednej z nich – na Wy­żynie Kielecko-Sandomierskiej – znajdują się najstarsze z polskich gór – Góry Świętokrzy­skie. O wiele starsze od Tatr i Sudetów, znacznie dłużej były przekształcane przez deszcz, mróz i śnieg. Dlatego są to teraz pasma niewysokich wzniesień (o wysokości względ­nej niewiele ponad 300 metrów), które z daleka wyglądają jak sfalowane, podłużne garby.

Najwyższym pasmem Gór Świętokrzys­kich są Łysogóry. Tutaj znajdują się naj­wyższe wzniesienia Gór Świętokrzyskich – Łyska (612 m n. p.m.) oraz Łysa Góra (594 m n. p.m.). Tuż poniżej grzbietu Łysogór występują rumowiska głazów o ostrych kra­wędziach. Są to gołoborza dzieło zamarzające) i rozmarza­jącej wody. Największe gołoborze pokrywa górne części stoków Łysej Góry.

Kiedyś niemal całe Góry Świętokrzyskie porastała potęż­na puszcza. W górnych częściach pasm górskich rosły lasy jo­dłowe i jodłowo-bukowe. Ich pozostałością jest słynna Puszcza Jodłowa stanowiąca część Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Niżej rosły lasy modrzewiowe. Dziś modrzewie rosną na niewielkich obszarach w kilku rezerwatach, między innymi na Górze Chełmowej oraz w okolicach miejscowości Nowa Słupia.

Góry Świętokrzyskie i ich okolice to kolebka polskiego górnictwa i hutnictwa. Już bardzo dawno temu wydobywano na tym terenie rudy miedzi, żelaza i ołowiu. W czasach rzymskich istniał tu wielki, jak na owe czasy, ośrodek hutnictwa. Archeologowie odkryli w okolicach miasteczka Nowaj Słupia około 2000 prymitywnych pieców, w których jeszcze w początkach naszej ery wytapiano żelazo.

W XV wieku mieszkańcy Gór Świętokrzyskich znów zaczęli zajmować się wytopem metali. Budowali tzw. dymarki – proste, małe piece hutnicze. W XVI wieku dymarki za­częto zastępować wielkimi piecami hutniczymi, przy których powstały warsztaty kowalskie i blacharskie. Do wytopu rudy wykorzystywali energię wodną rzek i drewno jako opał. Rozwijące się hutnictwo i rzemiosło potrzebowało dużo drewna. Wycinano więc coraz więcej drzew. Lasów było coraz mniej. W drugiej połowie XIX wieku, gdy zastąpiono drewno węglem kamiennym, większość kopalń i hut świętokrzyskich zamknięto. Zaczęły one powstawać na zasobnej w węgiel Wyżynie Śląskiej.

Dziś głównym bogactwem Gór Świętokrzyskich są skały. W kamieniołomach najwięcej wydobywa się skał wapiennych, z których robi się cement i wapno. Jedna z odmian wapienia – wapień koralowy, zwany marmurem kieleckim – wykorzystywany jest do ozdabiania budynków reprezentacyjnych.

Ochrona przyrody

Jedną z podstawowych cech charakterystycznych polskiej przyrody jest duża różnorodność biologiczna biocenoz leśnych oraz bagiennych. Jest ona także jedną z największych w Europie. Aby zachować tę bioróżnorodność, potrzebne są działania zapewniające jej utrzymanie. Już od XI wieku z nakazu królów pol­skich chroniono niektóre rośliny i zwierzęta. Wówczas podyktowane to było tra­dycją łowiecką w celu zachowania zwierzyny na polowania. Zakazy królewskie chroniące poszczególne gatunki zwierząt były pierwszą formą ochrony przyro­dy. Do najbardziej znanych należą prawa warckie wydane przez Władysława Ja­giełłę w 1423 roku. Ograniczały one polowania na dzikie konie, tury, żubry, ło­sie, bobry, a także chroniły cisy i zakazywały ścinania „drzew z pszczołami”.

Dla współczesnego mieszkańca Ziemi ochrona przyrody stała się konieczno­ścią. Musimy wszyscy mieć świadomość, że chronimy ją dla przyszłych pokoleń.

Formy ochrony przyrody

W Polsce w ustawie o ochronie przyrody z 1991 roku wyróżnia się następują­ce formy jej ochrony: parki narodowe, rezerwaty, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, ochrona gatunkowa roślin i zwierząt, ochrona indywi­dualna obejmująca pomniki przyrody ożywionej i nieożywionej oraz zespoły przy-rodniczo-krajobrazowe. Park narodowy, krajobrazowy bądź rezerwat przyrody mogą uzyskać status obszaru chronionego o znaczeniu międzynarodowym – Mię­dzynarodowego Rezerwatu Biosfery. W Polsce mamy 9 takich obiektów.

Parki narodowe

Za najskuteczniejszą i najważniejszą, kompleksową formę ochrony przyrody uznany został park narodowy. Jest ich w Polsce 23 i chronią one najpiękniejsze zakątki naszego kraju. Ich łączna powierzchnia wynosi około 350 tyś. ha. Warto zapoznać się z ich krótką charakterystyką. Najstarszy jest Białowieski Park Na­rodowy utworzony w 1947 roku, najmłodszy – Ujście Warty, chroniący stanowi­ska lęgowe ptaków w pięknej scenerii dzikiej, rozlewiskowej rzeki. Istnieje od 2001 roku. W Polsce zdecydowanie przeważają leśne parki narodowe. Zalicza się do nich takie, w których lasy zajmują ponad 50% powierzchni. Inny charakter mają jedynie: Narwiański, Słowiński, Biebrzański i Ujście Warty. Wśród par­ków narodowych są dwa nadmorskie (Woliński i Słowiński), cztery leżące w strefie pojezierzy (Wielkopolski, Drawieński, Borów Tucholskich i Wigierski), sześć na obszarze nizin środkowopolskich (Ujście Warty, Kampinoski, Biebrzański, Nar­wiański, Białowieski i Poleski). W pasie wyżyn są trzy parki narodowe: Świętokrzyski, Ojcowski i Roztoczański. Najwięcej, bo aż osiem przypada na obszary górskie Karkonoski, Gór Stołowych, Babiogórski, Tatrzański, Gorczański, Pieniński Magurski oraz Bieszczadzki.

Aby dowiedzieć się, co chronią nasze parki narodowe, udamy się na wędrówkę po nich. Wybierzemy kierunek z północy na południe.

Słowiński Park Narodowy

Ten Park chroni krajobraz przybrzeżnych jezior i wędrujących wydm nadmorskich, które dochodzą do 40 m wysokości. Obecnie jest to rezerwat biosfery.

Woliński Park Narodowy

Park chroni zróżnicowany krajobraz polodowcowy i strefę wybrzeża. Położony jest u ujścia Odry, częściowo na wyspie Wolin, obejmując strefę wysokiego, klifowego wybrzeża Bałtyku. Znajduje się tu stanowisko bu­czyny pomorskiej, a symbolem parku jest orzeł bielik, mający tu swoje gniazda.

Wielkopolski Park Narodowy

Park chroni leśno-jeziorny, staroglacjalny krajobraz polodowcowy. Jest położony bardzo blisko aglomeracji poznańskiej, co nieko­rzystnie wpływa na stan jego lasów. Przeważają tu lasy mieszane z przewagą so­sny. Najbardziej malowniczym dzikim fragmentem jest okolica jeziora Górecko.

Drawieński Park Narodowy

Park chroni młodoglacjalny krajobraz ze starymi kom­pleksami lasów bukowo-dębowych. Atrakcją jest rzeka Drawa, która ma miej­scami charakter rzeki górskiej.

Park Narodowy Borów Tucholskich

Park chroni krajobraz polodowcowy. W pięk­nym kompleksie lasów sosnowych znajduje się mnóstwo jezior rynnowych, oczek polodowcowych oraz wartkich strumieni. Atrakcją są tu dzikie doliny Brdy i Wdy, znane jako droga spływów kajakowych.

Wigierski Park Narodowy

Park chroni leśno-jeziorny, młodoglacjalny krajobraz polodowcowy. Obejmuje Pojezierze Suwalskie oraz fragment Puszczy Augustow­skiej z charakterystycznymi borami świerkowymi, sosnowo-świerkowymi. Znaj­duje się tu blisko 45 jezior różnej wielkości. Występująca tu dolina rzeki Czarnej Hańczy tworzy jeden z najpiękniejszych krajobrazów pojezierzy.

Park Narodowy Ujście Warty

To najmłodszy park narodowy w Polsce jest ogromnym rezerwatem ptactwa wodnego w rozlewiskach Warty.

Kampinoski Park Narodowy

Park położony jest w bezpośrednim sąsiedztwie War­szawy. Obejmuje on fragment Puszczy Kampinoskiej leżącej w pradolinie Wisły. Atrakcją przyrodniczą są wydmy sięgające do 30 m wysokości. Obszar Puszczy Kampinoskiej jest rezerwatem biosfery.

Biebrzański Park Narodowy

Ten największy po Białowieskim, jest najbardziej znanym polskim parkiem za granicą. Chroniony jest tu kompleks terenów pod­mokłych (torfowisk, olsów). To najbardziej dziki, bezludny obszar położony w roz­lewiskach Biebrzy. Występuje tu niezwykłe bogactwo ptactwa wodnego i innej fauny wodnej.

Narwiański Park Narodowy

Park obejmuje rozlewiska górnej Narwi, chroniąc rzad­kie gatunki ptaków wodnych oraz innych zwierząt żyjących, jak bobry i wydry.

Białowieski Park Narodowy

Park chroni jedyny zachowany na Niżu Europejskim kompleks puszczański o charakterze pierwotnym. To tu odrodzono populację żubra. Jest rezerwatem biosfery.

Poleski Park Narodowy

Park położony jest na wschodnich rubieżach Polski, a ochronie podlega tu krajobraz licznych płytkich, zarastających jeziorek oraz bagien i torfowisk. Chroni się tu unikatowe stanowiska roślinności bagiennej. Polesie Zachodnie zostało uznane za rezerwat biosfery.

Ojcowski Park Narodowy

Park chroni piękny krasowy krajobraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Pod powierzchnią ziemi występują liczne jaskinie, na owierzchni zaś skałki wapienne tworzące bajkowe kształty. Występują tu lasy bukowe z domieszką jodły i wiązu oraz endemicznie pojawiająca się brzoza oj­cowska.

Świętokrzyski Park Narodowy

Park chroni krajobraz niskich gór. Osobliwością parku są gołoborza występujące na szczytach Łysicy (611 m n. p.m.) i Łysej Góry (593 m n. p.m.). Stoki porasta puszcza jodłowa. Mimo ochrony ulega ona syste­matycznej degradacji.

Roztoczański Park Narodowy

Park rozciąga się na środkową część Roztocza i jest parkiem typowo leśnym obejmującym zróżnicowane zbiorowiska leśne z pięk­nymi starodrzewami. Atrakcją krajobrazową są wąwozy lessowe. Od kilku lat prowadzona jest tu otwarta hodowla konika polskiego.

Karkonoski Park Narodowy obejmuje najwyższą część Sudetów. Chroni kraj­obraz gór zrębowych, przemodelowany przez lodowce górskie. Występują tu go­łoborza, ostańce górskie oraz liczne wodospady. Karkonosze uznane zostały za rezerwat biosfery.

Park Narodowy Gór Stołowych

Park znajduje się w środkowej części Sudetów. Jest to jedyny w Polsce krajobraz gór płytowych. Zbudowane są one z naprze­miennie zalegających piaskowców, margli i łupków. Procesy erozyjne doprowa­dziły do powstania niezwykłej rzeźby odosobnionych bloków o przedziwnych kształtach.

Babiogórski Park Narodowy

Park obejmuje najwyższe partie Beskidów Zachod­nich. Chroni krajobraz gór średnich, w którym zachowały się ogromne fragmen­ty pierwotnej puszczy karpackiej. Cechą roślinności jest piętrowość oraz obec­ność unikatowych gatunków. W partiach szczytowych występują gołoborza. Jest to rezerwat biosfery.

Tatrzański Park Narodowy

Park najczęściej odwiedzany park narodowy w Pol­sce. Chroniony jest tu krajobraz wysokogórski o charakterze alpejskim. Wystę­pują tu turnie skaliste, cyrki polodowcowe, jeziora, głęboko wcięte doliny. Świat roślinny i zwierzęcy należy uznać za bardzo bogaty. Układ roślinności jest pię­trowy. Cechą charakterystyczną Tatrzańskiego Parku Narodowego jest to, że wszystkie elementy krajobrazów alpejskich można tu spotkać na niewielkiej prze­strzeni. Rezerwat biosfery.

Pieniński Park Narodowy

Park chroni przełom Dunajca przez Pieniński Pas Skał­kowy. Należy on do najpiękniejszych przełomów rzecznych w Europie.

Gorczański Park Narodowy

Park chroni dziki leśny krajobraz Beskidów Zachod­nich. Atrakcją parku są punkty widokowe, z których roztacza się panorama Tatr.

Magurski Park Narodowy

Park jest jednym z najmniej przekształconych przez człowieka dzikszych parków górskich w Polsce. Chroni dzikie, leśne partie Beskidu Niskiego.

Bieszczadzki Park Narodowy

Park chroni krajobraz gór średnich pokrytych lasa­mi, nad którymi wznoszą się połoniny. Osobliwością tego obszaru górskiego jest występowanie buczyny karłowej w piętrze kosodrzewiny. Bieszczady są jedynym miejscem w Europie, gdzie można spotkać na rozległych obszarach komplet du­żych ssaków i ptaków typowych dla tego regionu (wilk, żubr, niedźwiedź, ryś, jeleń, orzeł przedni i puchacz). Wraz z terenami na Słowacji i Ukrainie, Biesz­czady są rezerwatem biosfery.

Zadaniem parków krajobrazowych, których utworzono w Polsce już ponad 120, jest ochrona krajobrazu naturalnego i kulturowego, w którym istotnym ele­mentem są formy powstałe przy współudziale człowieka.

Polska, dzięki dużemu zaangażowaniu w działalność na rzecz zachowania przy­rody, ma bardzo duże sukcesy na skalę światową w ochronie gatunkowej zwie­rząt. Jednym z największych osiągnięć było odrodzenie populacji żubra. Z po­wodzeniem zwiększono też liczebność innych gatunków zagrożonych wyginię­ciem, jak np. bobra, łabędzia, łosia. W niektórych regionach należą one obecnie do powszechnie występujących. Wyraźnie odradza się także populacja orła bielika oraz niedźwiedzia brunatnego.

Podsumowanie

W Polsce najwyższą i najskuteczniejszą formą ochrony przyrody jest park narodowy. Obecnie jest ich 23.

Historia ochrony przyrody w Polsce sięga średniowiecza. Pierwszą formą jej ochrony były królewskie zakazy polowań na wybrane gatunki zwierząt i wyłączenie dużych kompleksów leśnych jako tak zwanych zwierzyńców.

Różnorodność biologiczna biocenoz leśnych i bagiennych jest jedną z największych w Europie.

Na obszarze Polski występują obszary chronione o statusie międzynarodowym – rezerwaty biosfery.

Zadania:

Ø  Dlaczego najwięcej parków narodowych występuje w pasie gór?

Ø  Który z parków narodowych Polski według ciebie ma najwięcej walorów turystycznych? Które obiekty chciałbyś zobaczyć:

Ø  Które z gatunków roślin i zwierząt charakterystycznych dla obszaru Polski występują również w innych częściach Europy?

III. UWARUNKOWANIA ROZWOJU PRZEMYSŁU W POLSCE CZYNNIKI PRZYRODNICZE

Surowce mineralne

Działalność przemysłowa, podobnie jak rolnicza, zależna jest od czynników przyrodniczych i społeczno-ekonomicznych. Spośród uwarunkowań przyrodni­czych największe znaczenie ma zasobność w surowce, które mogą być poddawa­ne przetwarzaniu. Najważniejsze z nich są surowce mineralne. Polska jest kra­jem dość zasobnym w różnego rodzaju kopaliny. Pod względem wielkości ich wydobycia Polska znajduje się na 12 miejscu w świecie i 3 w Europie, za Rosją i Niemcami. Na obszarze Polski występują następujące grupy surowców:

-  energetyczne: węgiel kamienny, węgiel brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny;

-  metaliczne: rudy żelaza, miedzi, cynku, ołowiu, niklu;

-  chemiczne: siarka, sól kamienna, sól potasowa;

-  ceramiczne: wapienie, margle, kreda, gliny, piaski;

-  skalne: granity, piaskowce, marmury, kwarcyty.

Za najważniejszy surowiec Polski uważany jest węgiel kamienny. Wykorzy-stywany jest głównie do produkcji energii elektrycznej oraz w hutnictwie. Wy­stępuje w trzech zagłębiach, jego zasoby są duże. Cała gospodarka socjalistyczna podporządkowana była jego wydobyciu. W 1956 roku 43% uzyskanych przez Polskę dewiz pochodziło ze sprzedaży węgla kamiennego. W latach siedemdzie­siątych Polska była drugim po USA eksporterem węgla. Z racji swego znaczenia nazywany był „czarnym złotem". Przez całe lata dążono do tego, aby roczne wy­dobycie osiągnęło 200 min ton. Cel ten został zrealizowany w 1979 roku. Para­doksalnie, ten rekordowy rok kończył dobry okres dla górnictwa węglowego. Ogólny kryzys ekonomiczny, który ogarnął Polskę już na początku lat osiem­dziesiątych, przyniósł zmniejszenie zużycia węgla w kraju, a następnie spadek sprzedaży na eksport. W rezultacie zapotrzebowanie na ten surowiec zmniejszy­ło się znacznie. Obecnie wydobywa się niewiele ponad 100 min ton, czyli połowę tego, co w rekordowych latach siedemdziesiątych. Około 95% wydobywanego w Polsce węgla kamiennego pochodzi z Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Po­została część z eksploatacji złóż w Lubelskim Zagłębiu Węglowym (LZW). Ko­palnie w Zagłębiu Dolnośląskim (wałbrzyskim) są już nieczynne. Ostatnie zam­knięto w 2001 roku.

Warunki geologiczne sprawiają, że wydobywanie węgla kamiennego w polskich zaglębiach jest dość trudne i kosztowne. Pokłady bywają cienkie, znajdują się na znacznych głębokościach i nie zawsze zalegają poziomo. Dochody pochodzące ze przedaży węgla nie pokrywają kosztów eksploatacji. Przez cały okres PRL górnictwo węgla kamiennego było dotowane przez państwo. Obecnie polityka rządowa zmierza do zmniejszenia tych dotacji. Najbardziej nieopłacalne kopalnie są likwidowane. Istnieje zresztą zdecydowanie mniejsze zapotrzebowanie na węgiel. Przyczyną tego jest upadek polskiego hutnictwa żelaza, coraz większa popularność innych surowców energetycznych, a także spadek zainteresowa­nia polskim węglem poza granicami kraju.

Drugim surowcem energetycznym jest węgiel brunatny. Zaczęto go wydoby­wać dopiero po II wojnie światowej. Jego pokłady również występują w trzech zagłębiach: konińskim, bełchatowskim i turoszowskim. Ze względu na płytkie zaleganie wydobywany jest metodą odkrywkową. Niemal całe wydobycie zuży­wane jest na produkcję energii elektrycznej. Ze względu na niższą kaloryczność jego transport jest nieopłacalny. Węgiel brunatny nie jest więc eksportowany.

Z innych grup surowców mineralnych w Polsce występują duże zasoby rudy miedzi, cynku i ołowiu, siarki oraz soli kamiennej.

Zasoby polskich rud miedzi ze względu na swoją wielkość mają rangę świato­wą. Ich złoża występują na Dolnym Śląsku, w okolicach Legnicy i Głogowa.

Warunki występowania rudy są korzystne, grubość pokładów znaczna, a zawartość miedzi w rudzie jest bogata. Te walory przesądzają o opłacalności wydobycia i wytwarzania produktów miedzianych. Ponad połowa produkcji jest sprzedawana za granicą. Warto wiedzieć, że podczas pozyskiwania miedzi uzyskuje się również dość duże ilości złota i srebra, a także soli kamiennej.

Rudy cynku i ołowiu występują łącznie, przy czym zawartość cynku jest czte­rokrotnie większa niż ołowiu. Ich zasoby występują na Górnym Śląsku, w okoli­cach Olkusza i Chrzanowa. Polska jest tradycyjnym eksporterem cynku i wyro­bów z cynku do krajów Europy Zachodniej.

Do zasobnych należą polskie złoża siarki. Są one oceniane jako jedne z naj­większych na świecie. Występują w dwu obszarach. Bardziej zasobny znajduje się w okolicach Tarnobrzega, nieco mniejszy w okolicach Lubaczowa, niedaleko wschodniej granicy Polski. Odkryto je w latach pięćdziesiątych XX wieku. Po­nieważ obecnie na świecie siarkę uzyskuje się nie tylko ze złóż, ale głównie po­przez odsiarczanie spalanego węgla, gazu i ropy, zapotrzebowanie na siarkę ro­dzimą maleje. Na skutek tego jej wydobycie w Polsce w ciągu ostatnich 20 lat zmniejszyło się czterokrotnie.

Bardzo duże są w Polsce zasoby soli kamiennej. Największe znaczenie mają pokłady występujące na Kujawach. Z tego regionu pochodzi zdecydowana więk­szość surowca. Sól jest tu wydobywana i przetwarzana wnowoczesnych, zauto­matyzowanych zakładach. Natomiast najstarsze polskie kopalnie w Bochni i Wie­liczce mają już znaczenie marginalne. Funkcjonują przede wszystkim jako obiekty turystyczne. W Wieliczce dawna kopalnia została przekształcona w Muzeum Żup Krakowskich. Wiele metrów pod ziemią można podziwiać rzeźby solne. Istnieje tam również sanatorium leczące schorzenia dróg oddechowych. W okolicach Kło­dawy występują też duże zasoby soli potasowej.

Polska dysponuje też zasobami surowców skalnych, wykorzystywanych w przemyśle ceramicznym (gliny i iły), szklarskim (piaski), w produkcji materiałów budowlanych (margle i wapienie, dolomity, gips, piasek i żwir). Piasek i żwir jest nawet eksportowany do Niemiec.

Na tym kończy się lista surowców mineralnych, których polskie zasoby uznaje się za znaczące. Jak widzimy, nie ma na niej kopalin strategicznych dla dzisiej­szej gospodarki, czyli ropy naftowej i gazu ziemnego. W światowej energetyce to one mają pierwszorzędne znaczenie. Produkcja energii w oparciu o węgiel ka­mienny jest kosztowna i uciążliwa dla środowiska. Poza tym zarówno ropa nafto­wa, jak i gaz ziemny są niezastąpione w motoryzacji. Tymczasem zasoby, jakie posiada Polska, pozwalają na zaspokojenie tylko 2% zapotrzebowania na ropę naftową i 29% gazu ziemnego. Braki uzupełniane są drogą importu. Dostawy obydwu surowców pochodzą przede wszystkim z Rosji (78% ropy i 84% gazu).