Партнерка на США и Канаду по недвижимости, выплаты в крипто
- 30% recurring commission
- Выплаты в USDT
- Вывод каждую неделю
- Комиссия до 5 лет за каждого referral
Щужайрани таркибий =исмларга ажратишнинг щозирги замон усуллари ты=ималарни гомогенизациялаш ёки щужайра чегарларини турли-туман механи= ёхуд кимёвий воситалар ёрдамида бызиш йыли билан уларнинг зичлиги ва сиртининг катта кичиклигига мувофи= равишда былакларга ажратишдан иборат. Щужайрадан =уйи даражада ташкил топган фракцияларни ажратиб олиш учун муайян ва=т давомида турли айланиш тезлигида центрифугаллашдан фойдаланилади.
УЛЬТРАМИКРОХИМИЯВИЙ МЕТОД.
Бу метод ёрдамида моддаларни 10 дан 0,01 мг гача микдорини ани=лаш мумкин. Бу метод цитологияда щужайрани таркибида быладиган о=силлар, фосфор, аминокислоталар, нуклеин кислоталар, кандлар ва бош=аларни микдорини ани=лашда ишлатилади.
Жуда кыпчилик цитологик текшириш ишларида моддаларнинг энг оз микдорини ани=лаш талаб =илинади. Шу щолларда ультрамикрохимиявий методлардан фойдаланилади. Бунда махсус аппаратуралар масалан, жуда оз микдор моддани тортишга имкон берадиган тарозилар, капиляр пипетка, ультрамикробюретка ва бош=алар ишлатилади. Бу метод билан щужайрадаги моддани 10г ми=доригача ани=ланиши мумкин.
ЦИТОХИМИЯВИЙ МЕТОД.
Цитохимик реакциялар ю=ори даражали ызига щосликка эга. Энг типик щолларда щужайрада былган маълум моддалар билан таш=аридан киритилган моддалар ыртасидаги реакция натижасида быялган мащсулот щосил былади ва микроскопларда кыринади.
Бу метод билан щужайранинг таркибидаги о=силлар, уларнинг таркибидаги аминокислоталардан тирозин, трип
- 22 -
тофан, гистидин, аргинин ва бош=алар ани=ланади. Шу асосда щужайрани кимёвий тузилиши ырганилади.
Нуклеин кислоталаридан ДНК Фельгин реакцияси ёрдамида ани=ланади. Кучсиз гидролиз =илинганда ДНК ни пуринли асоси ажралади ва ДНК да альдегид группаси бушаб =олади (> C=0). Бу альдегид группаси Шифф реакцияси ор=али ани=ланади. У рангсиз фуксинли олтингугурт кислотаси билан бирикиб кизгиш бинафша рангни щосил =илади.
Рибонуклеин кислотаси асосли быё=лардан тионин, азур II, пироринлар билан быяш ор=али ани=ланади. Цитохимиявий метод ор=али шунингдек полисахаридлар, липидлар, ферментлар, неоргани= моддалар щам ани=ланади.
ТИРИК ЩУЖАЙРАЛАРНИ ТЕКШИРИШ МЕТОДЛАРИ.
Вактинчалик препаратлардан фойдаланиш.
Тирик щужайраларни ва ты=ималарни микроскопда текшириш щар хил ма=садлар учун =ылланилади: щужайраларни щар хил таш=и таъсирларда ызгаришини ырганиш учун, щужайрадаги модда алмашинишини =онуниятларини очиш учун, щужайравий тузилишларни ырганиш учун, цитоплазмани окишини, щужайрани ытказувчанлигини билиш учун ва бош=алар учун.
Тирик щужайраларни ырганиш учун махсус препаратлар тайёрланади. Майда организмлар предмет ойнасига бир томчи сув билан бирга =ыйилади, устидан ёпгич ойна билан ёпилади ва микроскопда текширилаверади.
Ысимлик щужайраларининг сувда, совук конли ёки иссик =онли щайвонлар щужайраларини эса физиологик эритмаларида ёки бош=а махсус эритмаларда ы=илади.
- 99 -
гани= бирикмаларнинг барча синфларига - спиртларга, эфирларга, кетонларга ва бош=аларга мансубдир. секретлар ичида аноргани= бирикмалар щам учрайди, масалан: меда ширасидаги хлорид кислота.
Кимёвий табиати турлича былсада секрет щужайраларининг структурасида, уларнинг физиология ва биохимиясида жуда кып умумий томонлари бор.
Секретор щужайралар тана бышли\ининг ички томонини =оплайди, =он ёки лимфа томирлари быйлаб жойлашади.
Секретор щужайраларни энг мущим белгилари былиб, Гольджи аппаратини кучли ривожланиши ва цитоплазманинг махсус секретлар ушловчи киритмаларни былиши щисобланади. Киритмалар томчи, донача ёки вакуола шаклида былади.
1.2.Щужайра структураларининг секрет щосил =илишидаги роли.
Секретор щужайрани хомашё олиб, тайёр мащсулотларни ишлаб чи=араётган фабрика билан солиштириш мумкин. Бу 2 ходиса орасида жуда кып ыщшашлик былиб щар иккаласида щам охири у ёки бу мащсулотни щосил былишига олиб келади. Бутун процесс нарсаларни аста секин йигилиши юз берадиган замонавий “йи\ув конвейерини” эслатади.
Секреция жуда мураккаб процесс былиб унда щужайрани барча =исмлари ва органоидлари катнашади. Ядро ва ядроча, рибосомалар, митохондрийлар, эндоплазматик тур ва Гольджи комплексининг вакуолалар системаси “йигув конвейерида” яъни секрет ишлаб чи=аришда турли даражада катнашади.
Секрецияни цитологик текширишда асосий эътиборни тартибга солинган физиологик вокеалар йигиндисига каратилиб, бунда щужайранинг барча структуралари у ёки бу щолда катнашади. Шу муносабат билан щужайрани баъзи мущим функцияларини эсга олиш уринлидир.1) хромосомада жойлашган ДНКдан тузилган структурали ёки бош=а генларда РНКни синтези; 2) рибосомаларни щосил былишида ядрочани иштироки; 3) транспорт РНКси аминокислоталар комплекси билан ахборот РНКсини ызаро таъсири натижасида рибосомалар, ани=роги полирибосомада, о=силларнинг синтези; 4) “экспорт” =илувчи о=силнинг циркуляциясини таъминловчи эндоплазматик турни роли. 5) секреция мащсу
- 98 -
Секрецияни моддалар алмашинувининг охирги махсулотларидан карбонат кислотаси мочевина ва сийдик кислоталарини щужайрадан таш=арига чи=аришини тушуниладиган эксрециядан фар= килмо= керак.
Аммо щар иккала процесс секреция ва экскреция бир-бири билан чатишиб кетади, шунинг учун кып щолларда уларга ани= чегара =ыйиш кийин былади. Шунингдек секрецияни щужайра цитоплазмасини доимий таркибий =исмини ташкил этувчи моддаларни таш=арига чи=ишидан щам фар=лаш керак. Текширишларни кырсатишича нормал щаётий процессда щужайрадан атроф мухитга доимо калий ионлари, фосфор кислотаси ионлари, аминокислоталар, нуклеотидлар, о=силлар, ферментлар ажралиб туради.
Секрециянинг асосида, умуман, моддаларни химиявий ызгариши ётади. Турли йыллар билан щужайрага кирган паст молекулали моддалар йигилади ёки кып щолларда улар ызгаришга учраб химиявий тузилиши бош=а моддаларга айланиши мумкин. Щар 2 ла щолда щам щужайра энергия сарфлаши керак.
Шундай =илиб, щужайрада щосил булаётган моддалар биринчидан синтез мащсулоти былса, 2-дан махсус биологик активликга эга былса секреция ха=ида гапирилади.
Секрецияларни биологик функциялари турли туман жуда кып. Уларни баъзилари ферментлардир. Улар озука полимер моддаларга хужум =илиб уларни сурилиш учун ярайдирган паст молекулали мащсулотларга айлантирадилар(ичак ферментлар) бош=а секретлар щужайра щаётига кучли таъсир этади. Улар функцияларни кучайтириш ёки аксинча тормозлаш учун ишлатилади (Гормонлар ва медиаторлар). Учинчилари озука сифатида(сут моддаси), 4-лари щужайрани химоялашда (кератин шилимшиы), 5-лари агрессив ма=сад учун токсинлар, защарлар ишлатилади.
1.1.Секретларнинг химиявий табиати.
Секретлар ызларининг хусусиятлари жищатидан турли тумандир. Уларни бир хиллари о=силлар (щамма ферментлар-пепсин, трипсин ва бош=а баъзи гормонлар-инсулин, тиреоглобулин, барча токсинлар, ипакни кератини, сутни о=сили), бош=алари -липидлар (ёг безларининг ёглари, сутни ё\и)дир, 3-лари - карбон сувлар (гликопротоид, сут канди)дир. Секретларни паст молекулали мащсулотлари ор-
- 23 -
Гомогенлаш

I Центрифугалаш II центрифугалаш
700g 10 мин 5000 g 10 мин


![]() |
=айта суспензияланган
III центрифуга IV центрифуга
24000g 10мин 54000g 60 мин


Тирик щолда быяш методи.
Тирик щужайрани ырганиш усулларига яна ты=ималарни ыстириш усули киради. Ты=има ва щужайраларни (invitro) ва организм ичида (in vivo) устириш мумкин. Ты=ималар организмдан таш=арида устирилганда махсус озик мухитга ытказилиши керак. Бу мухитда щужайра щаракатланиш, былиниш ва таба=аланиш (дифференцировка) =обилиятини са=лаб =олади. Ты=има былакчалари стерил мухитда физиологик сую=лик са=ловчи Петри идишида солиб
- 24 -
майдаланади. Сынгра майда былакчалар ози= мухитига ытказилиб 38-390С да са=ланади. Щар бир 3-4 кундан сынг уларни янги озик мухитига ытказиб туриш керак. Шу йыл билан тыкимани 10 йиллаб са=лаш мумкин. Бундан таш=ари тыкима тузилмалари щайвоннинг щаёти даврида ёки витал (in vivo-щаёт) быяш мумкин. Бу усул тирик щужайра ва тыкималарнинг тузилишини, баъзи бир моддаларнинг щужайрага кириш ва ундан чи=ишини кузатишга имкон беради. Щаёт даврида быяш учун трипан кыки (0,5 % ли), литийли кармин (20 % ли), метилен кыки (0,1 ёки 0,01 %) ларни ва бош=а защарли былмаган моддаларни ишлатиш мумкин. Бу моддаларни щужайра ёки организм яшаётган мухит сую=лигида эритиш зарур. Буяш муддатлари 15 минутдан 60 минутгача былади.
МИКРОКИНОСЪЁМКА МЕТОДИ.
Тирик объектлар тадкик =илинаётганда тузилмаларни микро=иносъёмка, яъни микроскоп остида суратга олиш алощида урин тытади. Бу усул щужайрада кетаётган жараёнларни нормал, секинлашган, тезлашган щолда кинога олишга имкон беради. Бунинг учун Цейтраффер курилмасидан фойдаланилади. У хохлаган интервалларда суратга олиш (кадрлар =илиш) учун хизмат =илиш масалан, щужайраларнинг былиниши жуда тез содир былиши мумкин, бу щолда нормага нисбатан тезро= олинса (кадрлар кыпро= =илинса), экранда бу жараён секинро= ытади, натижада нормал шароидда пай=амай =олинадиган щолатларни яхширо= кузатиш мумкин былади. Аксинча узок давом этадигон жараёнлар(масалан, гулни очилиши каби )ни экранда =ис=а муддатда кузатиш учун кинога олинаётганда камро= кадрлар =илинади(нормал щолда 16 кадр 1 секундда олинади) масалан, 1 минутда 1та кадр ва хоказо. Натижида нормал щолда 10 соат кетадиган жараён экранда 5-6 минутда кузатилиши мумкин
Бу метод щужайра ва организмда булаётган жараёнларни фа=ат кузатиш усулигина эмас, балки уларни хужжатлаштириш методи щамдир.
Цитологияда бу санаб утилган методлардан таш=ари щужайра =исмларини (ядро ва бош=алар) бир щужайрадан иккинчисига кычириб ытказиш каби методлардан щам фойдаланилади. Шунга асосланиб икки тур амёбаларнинг ядролари ызаро алмаштирилди.
- 97 -
Адабиётлар
1. . Общая цитология М. изд. МГУ 1984
2. А. Трошин. идр изд. Просвешение 1970
3. Бой=обилов . Тошкент Ы=итувчи 1980
4. S. Mader. Biology. Wm. C. Brown. Publishers. England.1995
11 - МАЪРУЗА.
Щужайра секрецияси ва ытказувчанлиги
РЕЖА.
1. Секреция щужайранинг мущим хусусиятидир.
1.1.Секретларнинг кимёвий таркиби.
1.2.Щужайра структураларининг секрет щосил =илишдаги роли.
1.3.Секретни щужайрадан чи=иши.
2. Щужайранинг ытказувчанлиги.
2.1.Мембрананинг осмотик хоссалари.
2.2.Щужайра мембранасининг турли моддаларга нисбатан ытказувчанлиги.
3. Адабиётлар.
4. Таянч иборалар.
1. Секреция щужайранинг мущим хусусиятларидан биридир. Умуман бу процесс щужайрада шу щужайра томонидан ишлатиладиган ёки организмдан таш=арига чи=ариб юбориладиган моддаларни синтезланишини англатади. Кып щужайрали организмларда икки хил секреция былади:
1) Ташки - бунда синтез мащсулоти таш=и мухитга ёки кыпро= тана бышли\ига, масалан, ов=ат хазм =илиш трактига, ёки нафас йылига очилади. Бу хил секрецияни экзокрин безлар амалга оширади;
2) Ички - бунда синтез мащсулотлари шу организмнинг циркулятор системасига ажралади ва у бош=а органга ёки унинг =исмига таъсир этади. Бу хил секрецияни эндокрин безлар амалга оширади. Эндокрин безларга калконсимон паракалконсимон безлар, буйрак усти бези, гипофиз ва ошкозон ости безларидаги Лангерганс оролчалари киради. Экзокрин секрецияга типик мисоллар тарикасида ошкозон ости безининг аципускларининг, сылак безлари, ов=ат хазм =илинишнинг майда безлари, нафас ва жинсий системаси безларини секрециясини келтириш мумкин.
- 96 -
9.О+СИЛ БИОСИНТЕЗИ ВА РАЦИОНАЛ ОЗИ+ЛАНИШ
О=сил биосинтези билан катта амалий ащамиятга эга былган масалаларга бо\ликдир. Улардан баъзилари реционал озикланиш проблемасида катта ащамиятга эгадир. Юкорида айтдикки, о=сил синтези учун аминокислоталар зарур былади.
Ысимликлар ва баъзи бактерия турлари аминокислоталарни оддий неоргани= моддалардан синтезлай олади. Ю=ори тара==ий этган щайвонлар ва одамлар аминокислоиаларни ов=ат моддалар таркибидаги о=силлардан олади. Агар щайвон ва одамлар ов=ати о=силида барча 20 хил аминокислоталар былса, о=сил биосинтези нормал боради. Сут, тухум ва гышт о=силлари барча 20 хил аминокислоталарга эга. Бу мащсулотлар билан озикланиш щужайрани барча керакли аминокислоталар билан таъминлашни кафолатлайди.
Аммо, баъзи бош=а хил мащсулотлар, шу жумладан ысимлик о=силлари аминокислоталарни тегишли наборини ызида тутмайлди. У щолларда организм уз щужайраларини етарли аминокислоталар билан таъминлайолмайди ва о=сил синтези бузилади. Шунинг учун, рационал былмаган озикланишда щужайрани ысиши ва щаёт фаолиятида, шунингдек, бутун организмда жиддий бузилишлар юз бериши мумкин. Шундай =илиб о=силларнинг биологик синтези щужайраларнинг нормал щаёт фаолиятини негизидир.
Мустащкамлаш учун саволлар.
1. О=сил синтезловчи органоид нима ва =андай тузилган?
2. ДНК коди нима?
3. Транскрипция нима?
4. Трансляция нима?
Таянч иборалар
1. О=сил синтези
2. Ген ва кодлаш
3. ДНК коди
4. Транскрипция
5. Трансляция
6. Генлар репрессияси
7. О=сил синтезида ферментларнинг роли
8. О=сил биосинтези энергетикаси.
- 25 -
Келтирилган фикр ва далиллардан кыриниб турибдики, щозирги замон цитологияси щужайрани щар томонлама тыли= ырганишга имкон берадиган жуда кып методларга эга экан. Щужайранинг тузилишини яхширо= ырганиш учун уларни тирик щолда махсус быё=лар ор=али быялади. Бу быё=лар щужайрага защарли таъсир =илмайди, цитоплазма диффузия щолда, бош=а =исмлар эса турлича быялади.
Бу быё=лардан трипан кыки, литийли кармин, нейтрал кизил, метилен кыки ва бош=аларни келтириш мумкин.
ТУКИМАЛАР КУЛЬТУРАСИ
Жуда кып цитологик проблемаларни щал =илиш учун лабораторияларда кыпчилик содда щайвон - щужайраларни ёки кыпщужайралиларни щужайраларини ыстириш, кыпайтириш талаб =илинади. Бунинг учун махсус шарт-шароидлар керак. Аввало щар-хил идишлар керак. Ундан таш=ари щар-бир тур щужайра ёки ты=има учун махсус минерал ёки озукали мухит керак. Масалан, инфузория-туфелькаларини сомон сувида, салат сувида ва бош=аларда кыпайтириш мумкин. Щозирги ва=тда 60 дан ортик компонентлардан иборат “199” номли мухит щар-хил ты=ималарни устириш учун ишлатилмо=да.
Тирик щужайра ва ты=ималарни устириш учун маълум даража иссиклик керак. Масалан, иссик конли щайвонлар ты=ималари 370 С да устирилади.
МИКРОХИРУРГИЯ.
Микрооперациялар алощида щужайраларда ёки ты=ималарда махсус микроманепулятор деб аталувчи асбоб ишлаб чи=илгач ытказила бошланди.
Бу операциялар учун кучли катталаштираоладиган микроскоплар, мащсус микро асбоблар керак. Микрохирургия (микрургия) методи ты=ималарни щужайраларини ажратишда, бир щужайрали щайвонларни бир культурадан (мухитдан) бош=а мухитга кычиришда =ылланилади. Ощирги ва=тда бир щужайрадан ядрони, ядрочани ёки бош=а органоидларни олиб, бош=а щужайраги =ыйиш операциялари бажарилмо=да. Бунинг учун содда щайвонларнинг йирик щужайралари, баъзи кып щужайрали щайвонларнинг йирик щужайралари (амфибийларни) ишлатилади. Бир амёбани (чучук сув амёбаси) ёки
- 26 -
инфузорияни (stentor) ядросини бош=а индтвидга кычириш шу метод билан амалга оширилмо=да.
Бу операциялар ядрони ва цитоплазмани щужайра щаётидаги ролини ырганишга уларни ирсий белгиларини ташишдаги ролини билишга ёрдам беради.
Мустащкамлаш учун саволлар.
1. Оптик текшириш методларига нималар киради?
2. Цитофизикавий методларга нималар киради?
3. Электрон микроскопларнинг кандай хилларини биласиз?
4. Гомогенатларни фракциялашметодининг мохияти нимадан иборат?
Таянч иборалар.
1. Оптик текшириш методлари.
2. Ёру\лик микроскоплари.
3. Цитофизикавий методлар.
4. Ультраструктурани текшириш методлари.
5. Гомогенатларни фракциялаш методлари.
6. Тирик щужайраларни ырганиш методлари.
7. Микрохирургия методи.
8. Микро=иносьёмка методи.
Адабиётлар
1. . Обшая цитология. М., изд. МГУ 1984.
2. =обилов в. б Цитология. Т., Ы=итувчи 1980.
3. и др. изд. Просвящение 1970.
4. Н. Грин идр. Биология. М. изд. Мир, 1990.
3-МАЪРУЗА
Цитоплазматик мембрана.
Р е ж а
1. Таш=и цитоплазматик мембрана.
1.1 Мембрананинг тузилиши.
1.2 Цитоплазматик мембрананинг функцияси.
2. Щужайраларнинг бир-бирлари билан бирлашадиган жойдаги махсус структуралари.
3. Мембранали структураларнинг бирлашаш щарактерлари
4. Ысимлик щужайралари =оби\ининг ызига хос тузилиши.
- 95 -
Ахборот окимини чегаралаш транскрипция даражасидагин а эмас, балки трансляция даражасида яъни и-РНК матрицасида о=сил синтезланаётганда щам юз бериши мумкин. Бу сохада =уйидаги гипотеза илгари сурилди: баъзи гермонлар таъсири остида рибососманинг и-РНК буйлаб щаракати кучли тормозланиши ёки бутунлай тухталиши мумкин. Бош=а хил гипотезага асосан, о=сил синтезининг боришига ысиб бораётган полипептид занжир таъсир кырсатади: гормонларни ёки баъзи паст молекулали махсус моддаларни таъсирида рибосома структураси ызгаради ва у матрицага махкам бирикиб =олади. Натижада о=сил синтези тормозланади.
7.О+СИЛ БИОСИНТЕЗИДА ФЕРМЕНТЛАРНИНГ РОЛИ
О=сил синтези процессининг щар бир бос=ичида ферментлар албатта иштирок этади. О=сил синтезининг барча реакциялари махсус ферментлар катализаторлигида боради. Геннинг бошидан охиригача ДНК молекуласи буйлаб “урмалайдиган” ва ор=асида и-РНК нинг тайёр молекуласини =олдириб кетадиган фермент РНК – полимераза и-РНК синьезини олиб боради. Бу процессда ген фа=ат синтез учун дастур беради, синтез процессини эса фермент амалга оширади.
Тронспорт РНК ларнинг аминокислоталарини ушлаб олишга ва уларни бириктиришига имкон берадиган махсус ферментлар бор. Нихоят, аминокислоталарни ызаро бириктирадиган фермент рибосомада о=силни йигиш процессида ишлайди.
8.О+СИЛ БИОСИНТЕЗИНИНГ ЭНЕРГЕТИКАСИ
О=сил биосинтезининг яна бир томони унинг энергетикасидир. Щар =андай симтетик процесси эндотермик реакция былиб энергия сарф =илишга мухтождир. О=сил биосинтези =уйидаги синтетик реакциялар занжиридан иборат: 1) и-РНК синтези; 2) аминокислоталарни т-РНК билан бирикиши ва 3) о=сил молекуласининг “йи\илиши”. Бу ракцияларнинг щаммаси энергия сарфланиши йыли билан боради. О=сил синтези учун зарур энергия АТФ нинг парчаланишидан щосил былади. Биосинтезнинг щар бир звеноси АТФ нинг молекуласининг парчаланиш реакцияси билан бирга амалга ошади.
- 94 -
тузилганлигидан катъий назар щар бир генлар наборини ва бир хил генетик ахборот запасини тытади. Бу хулоса кыпчилик текширишларда тасди=ланмо=да. Масалан, ысимликни битта щужайрасидан нормал катта ысимлик етиштиришга эришилди. Бундан кыринадики, дифференциялланган щужайра ызига хос набор о=силларнингина синтезлашга =одир былишига =арамай, унда шу организмни барча о=силлари синтези ты\рисидаги ахборот яширинган щолда са=ланар экан. Щар =андай дифференцияланган щужайра ядросини ядросизлантирилган тухум щужайрасига кычириб ытказилганда ундан нормал организм ривожланади. Бу ва шу каби бош=а экспериментлар щам мазкур организмларнинг барча щужайраларининг ген набори ёки ДНКси бир хил эканини кырсатади, аммо щужайра унинг маълум бир =исминигина ишлатар экан. Хисобларни кырсатишча щужайра ызида тутган ген фондининг 1000/1 =исмини ишлатар экан. Бинобарн, щужайрада былган кып сонли (дрозофила пашшасида 500 та ген топилган) генлардан фа=ат озгинаси актив щолда былади. Бош=ача =илиб айтганда синтезлай оладиган жуда кып сонли о=силлардан фа=ат айримларинигина синтезлайди. Бундан =уйидаги хулоса келиб чи=ади щужайрадаги генларнинг асосий =исми репрессияланган щолда булар экан, яъни щужайрада былган ахборотни берилиш =андайдир щолда тысиб =уйилган былади.
Репрессиянинг механизми щозирча ани= эмас. Шунинг учун бу ха=да турли гипотезалар илгари сурилган. Улардан кыпро= тар=алган буйича ахборот трансскрипция даражасида, яъни и-РНК га ытишида юз беради. Юкорида кырсатилганидек, трансскрипция РНК –полимераза ферменти иштирокида былади. У ген буйлаб урмалаб юради ва и-РНК щосил былади. Албатта бу синтезни амалга ошиши учун РНК полимераза ферменти макромолекуласи ген билн фазовий якинлашиши керак. Бу эса фа=ат ген буш былган щолдагина юз беради. Агар у буш былмаса, яъни унинг юзаси бирон модда билан бириккан щолда банд былса, генни РНК-полимераза билан ызаро ало=аси юз бермайди-транскрипция процесси юз бермайди, тегишли о=силни синтези репрессияланади. Ген юзасининг эгалловчи модда, яъни репрессор гистон типидаги о=сил былса керак деган тахмин =илишга етарли асос бор.
- 27 -
5. Фагоцитоз.
6. Пиноцитоз.
7. Адабиётлар.
8. Таянч иборалар.
Ытган асрлардаёк ёру\лик микроскоплари ёрдамида ысимлик щужайраларини калин =оби\ини, кыпчилик содда щайвонларнинг зич пелликуласини кыришга эришилган эди.
Аммо, электрон микроскопик текширишларни кырсатишича бундай структуралар таш=и цитоплазматик мембрананинг кышимча =исмлари экан щолос. Улар жуда кып щайвон щужайраларида былмайди, натижада кып ва=тгача уларда =оби=нинг бор-йы=лиги муаммо былиб келди, уни ёру\лик микроскопларида кыриб былмади.
Электрон микроскопик текширишлар барча ысимлик ва щайвон организмларининг щар =андай щужайралари, бактерия ва содда щайвонлар жуда юп=а цитоплазматик мембрана ёки плазмолемма деб аталувчи таш=и =оби=ка эга эканлигини кырсатди. Бундай =оби=нинг калинлиги 75 А атрофида былади ва унинг ёру\лик микроскопларида кыринмаслиги табиийдир.
Ташки цитоплазматик мембрана доимо 3 каватдан ташкил топади. Ташки ва ички каватлар бир =атор жойлашган о=сил молекулаларидан, ырта кават эса, икки =атор жойлашган липид молекуласидан иборат былади. Щар бир каватнинг калинлиги тахминан 25 А дир. Мембрананинг бундай тузилишини биринчи былиб Ж. Даниелли (1934, 1952) ани=лаган. Кейинчалик 3 каватли мембрана, элементар мембрана деб аталди. Бу биринчи марта аксонларни миелинли =оби\ини текширишда (Шван щужайраларида) ани=ланди.
Элементар мембрана кыпчилик ысимлик ва щайвон щужайраларида, содда щайвонларда ва бактерияларда щам топилди. Шунинг учун элементар мембрана щамма организмлар щужайралари учун хос былган биологик структурадир.
Аммо, Н.. Шарон (1970) бактериал щужайранинг зич-мустахкам =оби\ини аминокислота ва кандларни =олдигидан иборат битта гигантик молекуладан ташкил топган деб фараз =илади. Ана шу =оби= жуда юп=а плазмолеммани коплаб олиб, уни химоя =илади.
Баъзи щужайраларда элементар мембрана ягона =оби= шаклида былади. Масалан, коннинг шаклли элементларини,
- 28 -
жигар, ошкозон ости бези, буйрак, ичак эпителийси, тери, мускул щужайраларини, амёбани ва бош=аларни =оби=ларини келтириш мумкин.
Лекин кыпчилик щужайраларда таш=и =оби= бир неча элементар мембранадан ташкил топган былиб, мураккабро= тузилишга эга. Бунга аксоннинг миелинли кобогини мисол =илиш мумкин. Электрон микроскопик текширишларни кырсатишича у бир-бирига жуда зич жойлашган элементар мембраналар наборидан иборат экан.
Содда щайвонларнинг =оби\и-пелликула щам бир-биридан унчалик узок былмаган орали=да жойлашган бир неча элементар мембранадан ташкил топган былади.
Кейиннги йилларда олиб борилган электрон микроскопик текширишлар щужайра органоидларидан эндоплазматик тур, митохондрий, лизосомаларнинг щам таш=и цитоплазматик мембранага эгалигини кырсатди. Бу эса, щужайранинг мембранали структураларининг тузилишини бирлигидан далолат беради.
Цитоплазматик мембранани щужайраларнинг былини-шида ва бош=а процессларда щосил былиши ха=ида =уйидагича тасаввурлар бор: элементар мембрана цитоплазмада, =андайдир органоидларда ёки ядрода одатда янгидан щосил былмайди; щар бир янги мебрана щужайрада аввалдан мавжуд былган мембрана асосида ёки матрица былиб хизмат =иладиган мембранани =олдигидан келиб чи=ади.
Цитоплазматик мембрананинг функцияси.
Ташки цитоплазматик мембрана жуда кып мущим биологик функцияларни бажаради. Улардан бири шуки, мембрана щужайра билан таш=и мухит ыртасидаги доимий модда алмашинувини тартибга солиб туради. Бу унинг ытказувчанлик хусусиятига асосланган. щозирги ва=тда мемебранада жуда майда тешикчаларни-пораларни мавжудлиги ани=ланган ( d-8A) Улар ор=али маълум катталиклардаги ион ва молекулалар ытади.
Ташыи мембрана ферментатив активдир. Унда фосфатаза группасига кирувчи ферментлар ( ишкорий фосфатаза, АТФ-аза) ва моддаларни парчалаб щужайрага кираоладиган щолга келтирадиган бош=а бир неча ферментлар топилган. Цитоплазматик мембрана щужайранинг ов=атланишида фаол катнашади. Бунда щужайра мембранасини щаракатчанлиги, унинг турли кыринишдаги щар-хил
- 93 -
турган рибосомага олиб кириб о=сил синтезида яна иштирок этаверади. Рибосома и-РНК буйлаб шу тарика секин-аста, кетма-кет триплетлар оша щаракатланиб боради ва полипептид боги звено кетидан звено олиб ысади. щужайранинг ажойиб органоиди былган рибосома шундай ишлайди, уни о=сил синтезининг “молекуляр автомати” деб аташ мумкин.
Я=инда химиклар лаборатория шароидида инсулин о=силини синтезладилар. Инсулин молекуласида икки занжир (А ва В) былиб улар дисульфид бо\лар ор=али ызаро бириккан. А занжирини синтез =илиш учун 89 бос=ични, В занжирини синтез =илиш учун эса 138 бос=ични амлга оширишга ты\ри келди. Шундай =илиб, инсулинни синтез =илиш учун 227 бос=ични амалга ошириш учун 10 киши 3 йил мобайнида иш олиб борди. Айни шу ва=тда тирик щужайрада о=сил молекуласининг синтези секундда содир былади. Шундай тезликниннг сабаби, академик кырсатганидек, щужайрада амалга ошадиган синтетик рекциялар принципининг хаддан таш=ари мукаммаллигидир.
6.ГЕНЛАР РЕПРЕССИЯСИ.
Кып щужайрали организмларни ташкил этувчи щар хил щужайралар бир – бирларидан морфологик, функционал ва биохимик томонлари билан фар=ланадилар.
Щужайралар ыртасидаги биохимик фар=лар улардаги о=силларни турлича былишида кыринади. Масалан мускул щужайраларида уларга хос былган =ис=арувчи о=силлар актин ва миозин былади; эритроцитларда кислородни ташувчи о=сил гемоглобин былади; ош=озон ости бези щужайраларида о=сил – ферментларидан трипсин, аминалаза, липаза, о=сил гормонлардан инсулин ва бош=алар ишлаб чи=арилади. Шуни такидлаш керакки о=силларнинг хусусиятлари организмни тара==иёти давомида ызгаради; оталанган тухум щужайрасида миозин щам, геиоглобин щам, инсулин щам былмайди. Уларнининг щаммаси щужайралар дифференциацияси процесида пайдо былади.
Турли зужайраларда о=силлар набори турлича булар экан, демак уларда генларнинг набори щам турлича былиши керак. Маълумки щар бир щужайра былинганда щосил былган киз щужайраларга бир хил микдордаги ирсий материал-ДНК тушади. Бинобарн щар бир щужайра у =андай типда
- 92 -
ва янгидан синтетик процессда катнашаверади. Синтезланган о=сил молекуласи эса эндоплазматик тырга киради ва щужайранинг кайси жойига о=силнинг бу тури керак былса, уша жойга шу тур ор=али боради. +ис=а ва=тдан кейин иккинчи рибосома ишини тугатади, сынгра учинчиси тугатади ва хоказо. Уларнинг ырнига эса янгилари келади ва о=сил синтези узулуксиз давом этаверади.
И-РНК молекуласи бир йыла жойлашадиган рибосомалар сони и-РНК нинг узунлигига бо\лик. Масалан, гемоглобин о=силининг миёсинтезини дастурга соладиган и-РНК нинг узунлиги карийиб 1500 А былиб, унда 5 тагача рибосома жойлаша олади. Бир молекула и-РНК да бир йыла жойлаша оладиган рибосомалар группаси полирибосома ёки =ис=ача, полисома деб аталади.
Энди рибосоманинг ишлаш механизмини мукаммалро= кыриб чи=айлик. Рибосома и-РНК да щаракатланган ва=тда унинг кичик бир =исмига тегиб туради. Бу =исмининг катталиги нулеотидларнинг атиги 1 триплетини ташкил этади. Рибосома и-РНК да бир текис щаракатланмайли, узуликли, кадамлаб юради-бир триплетдан иккинчи триплетгача силжиб боради. Рибосоманинг и-РНК га тегиб турадиган жой якинида о=сил “йигиладиган” пункт бор: полипетид занжирни щосил =иладиган, яъни аминокислоталар ыртасида пептид бо\ларни щосил =иладиган фермент – синтетаза шу пунктда жойлашади ва ишлайди.
Рибосомаларда о=сил молекуласи куйдаги механизмга мувофи= йигилади. Полисома таркибига кирадиган щар бир рибосомага теварак-атрофдаги мухитдан аминокислоталарни “ортган” т-РНК молекулалари узуликсиз оким былиб келади. Булар кодли учи билан, шу пайт рибосомада турган и-РНК нулеотидларни триплетига тегади. Т-РНК нинг карма-=арши (аминокислоталар жойлашган) учи айни ва=тда о=сил йигилаётган пункт якинига келиб =олади. Аммо т-РНК нинг код триплети шу пайтда рибосомада турган и-РНК триплетига комплементар (бир-бирини тылдирувчиси былганда) былиб чи==андагина т-РНК олиб келган аминокислота т-РНК дан ажралади ва о=сил молекуласининг тарикбига киради. Рибосома шу ва=тда и-РНК буйлаб бир триплетга олдинга “=адам” ташлайди, бышаган т-РНК эса рибосомадан цитоплазмага чи=иб кетади. Бу т-РНК янги аминокислота молекуласини ушлаб олади ва уни ишлаб
- 29 -
ысимталар щосил =илиши намоён былади. Бу ысимталар ёрдамида ов=атлик ва бош=а =атти= доначаларни шунингдек, сую=ликни майда томчиларини ушлайди. Ташки мембрана щужайрани ичидаги нарсаларни таш=и мухитдан ажратиш билан химоя ёки механи= ролни ыйнайди. Мембрананинг энг мущим ва ызига хос хусусиятларидан бири =исман шикастланганда осон ва жуда тез =айта тикланишидир. Жуда кыпчилак щужайраларнинг юзасида уларнинг функционал фаолияти билан бо\лик былган щар-хил структуралар щосил былади. Масалан, ичак эпителийси юзасида жуда кып бир-бирига якин жойлашган ысимталар микро-ворсинкалар бор (l=0,5-3мкм, d= A) 2 та микроворсинка орали\идаги масофа 200 мкм дан ортмади.
Щужайраларнинг бир-бирлари билан бирлашадиган жойидаги махсус структуралар.
Кыпчилик ты=ималарнинг щужайралари (призматик эпителий) бир-бири билан махсус мутахасислашган структураларсиз бирикади. щужайраларнинг бир-бирига тегиб турувчи юзалари “Цементловчи” модданинг жуда юп=а кавати щисобига бирикади. Бу кабат о=сил ва карбон сувларни ызида тытади. щар хил эпителиал ты=ималарни, томирларни эндотелияларини, миокардни щужайралари бир-бирлари билан махсус тузилма десмосома ор=али бирикади. щар бир десмосома ёнма-ён турган щужайранинг юзасини калинлашишидан щосил былади. Бир бирлари билан ёнма-ён турган щужайраларни таш=и мембранаси хеч качон кышилиб кетмайди, улар одатдаги 3 каватли структурасини са=лайди. Щар иккала щужайрани орасида доимо ёриксимон орали= (100-150 А) кыриниб туради. Щужайрани десмосома бор жойи билан бир-бирига мустахкамро= бирлашади. Бу ходисани механизми щали яхши текширилмаган.
Мембранали структураларнинг бирлашиш щарактери.
Цементловчи модда щужайраларни бир-бирига мустахкам бириктиришшига =арамай, у эластик хусусиятга эга. Щужайраларни бир-бирлари билан бо\лаш билан бирга у уларни =андайдир щаракатланишини, =айтадан группаланишини таъминлайди. Одам ва щайвонларда доимо кон элементлари янгиланиб туради. Кон щосил =илувчи (илик, кора жигар ва лимфатик тугунлар) ты=ималарда ретикуляр щужайраларнинг
- 30 -
бир =исми ажралиб чи=ади ва коннинг шаклли элементларини щосил =иладиган щужайраларига айланади, улар ривожланиб конга киради. Худди шу каби сперматозоид ва тухум щужайралар щам етилганда жинсий безлар ты=ималаридан ажралади. щужайралараро бо\ланишни бу динамиклиги щамма кып щужайрали организмлар учун хос былиб щужайралар контактини мущим хусусиятларидан биридир. Щужайравий бо\ланишларни ызига хослиги ва уни щосил =илувчи факторлар щужайраларни бир-биридан ажратиш йыли билан ырганилади. Масалан, Москона сут эмизувчилар буйраги ты=ималарининг щужайраларини ва фибробластларини ырганди. Трипсин ёрдамида щужайраларни бир-биридан ажратди (ты=ималар культурасида) ва айрим-айрим щужайралар суспензиясини олди, сынг щар иккала хил щужайраларни аралаштириб юборди ва махсус мухитда устирди. Бир неча соатдан кейин щужайралар уз типлари - хиллари билангина бирикканини ани=лади. Бу кыпчилик булытларда ва бош=а щайвонларда щам =илинган.
Ысимлик щужайраларининг =оби=ларининг ызига хос тузилиши
Ысимлик щужайралари, щайвон щужайраларидан фар= =илиб, таш=и цитоплазматик мембранага калин пыст кышилган былади, у мембрана усти курилмаси былиб щисобланади. 2 та кышни щужайралар =оби=лари орасида щужайрааро модда былиб, =оби=ларни махкам бирлаштиради.
Ысимлик щужайраси =оби=ларининг мущим белгиларидан бири уларда ёритувчи микроскопларда яхши кыринадиган катта тешиклар-пораларни былишидир.2 та кышни щужайралар поралари катъий бир-бири рупарасига жойлашади, улар ёрдамида кышни щужайралар цитоплазмаси ыртасида контакт амалга ошади.
Кыпчилик автотроф ысимлик щужайраларининг =оби=лари таркибига целлюлоза, гемицеллюлоза ва пектин, замбуру\ларда эса-хитин киради.
Электрон микроскопни текширишларни кырсатишича ысимлик щужайраси =оби=лари пораларида кыпгина узун, нозик фибриллар былади. Щар бир фибриллни диаметри 250-300 А. Фибриллар щужайраларни узун ы=ига паралел щолда ёки спирал щолда жойлашади. Поралар бор жойда улар \овак кигизга ыщшаш нарсано хосил =илади. Буларни плаз
- 91 -
О=силнинг тузилиш материали, яъни аминокислоталар щам цитоплазмадан уша жойга боради. Овкат о=силларининг парчаланиши натижасида щосил быладиган аминокислоталар щужайралар цитоплазмасида доим мавжуд.
Аминокислоталар рибосомага муста=ил равишда бормай, рибосомаларга аминокислоталарни ташиб боришга мослашган махсус РНК молекулалари иштирокида боради. Булар транспорт РНК (т-РНК) деб аталади. Бу РНК молекуласининг бир учида аминокислотани осонгина ва махкам бириктира оладиган структура бор. Транспорт РНК нинг иккинчи учида шу аминокислотага коди мос келадиган нуклеотидлар триплети бор. Масалан, лизин аминокислотаси т-РНК молекуласининг бир учида лизин “=ынадиган майдонча”, иккинчи учида эса нуклеотидлар триплети: У-У-У бор. Щозирги ва=тда камида 20 та щар хил аминокислоталар ва шунга яраша камида 20 турли т-РНК мавжудлиги равшан. Демак, щар бир аминокислотани ташийдиган ызига хос транспорт РНК бор. РНК тиминли нуклеотид (Т) урнига урацилли нуклеотид (У) борлигини эслатиб утайлик.
5.ТРАНСЛЯЦИЯ
О=сил структураси ха=ида нуклеотидларнинг кетма-кет жойлашиш тартиби шаклида и-РНК га ёзиб =ыйилган ахборот сынгра синтезланадиган полипептид занжиридаги аминокислоталарнинг кетма-кет жойлашиш тартиби шаклида берилади. Бу процесс трансляция деб аталади (лотинча “трансляция берилади, узатилади). Рибосомаларда трансляция =андай руй беришини, яъни ахборот нуклеин кислоталар тилидан о=силлар тилига =андай ытказилишини тушуниш учун рибосоманинг тузилишини эслайлик. Рибосомалар и-РНК тешиб утувчи тухумсимон жисмлар шаклида былади. Биринчи рибосомага и-РНК ипсимон молекуласи киради-да о=сил синтезини бошлайди. О=сил молекуласи йигилган сайин рибосома и-РНК буйлаб урмалайди. Рибосома олдинга =араб 50-100 А силжигач, и-РНК га янги рибосома келиб жойлашади ва биринчи рибосома каби о=сил синтези бошлайди ва аввалги рибосома кетидан юради. Сунгра и-РНК га навбатдаги рибосомалар жойлашаверади. Уларнинг щаммаси бир хил иш бажаради. щар бир рибосома и-РНК нинг иккинчи учига етгач синтез тамом былади, рибосома ызи ясаган “буюм” билан бирга цитоплазмага тушади. Бу ерда рибосомалар тар=алиб кетади
- 90 -
кыпайди, щосил былган вирусларни о=силли =оби\и химиявий анализ =илинди. Бунда аминокислоталарни щам жойланиш тартибини ызгаргавнлигини кузатилди.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 |



