Партнерка на США и Канаду по недвижимости, выплаты в крипто
- 30% recurring commission
- Выплаты в USDT
- Вывод каждую неделю
- Комиссия до 5 лет за каждого referral
Тимирязев кизил нурлар (тулкин узунлиги730 дан 68 мм гача) щаммадан кып ютилишини, спектрнинг кык бинафша =исмидаги нурлар (тыл=ин узунлиги 470 мм ва ундан камро=) бир мунча камро= ютилишини ани=лади.
Мустащкамлаш учун саволлар.
1. Гиалоплазма нима?
2. Щужайра марказининг тузилиши =андай?
3. Митохондриялар =андай тузилган?
4. Гольджи аппаратининг тузилиши =андай?
5. Эндоплазматик тырни =андай хиллари бор?
6. Махсус органоидлар нима?
ТАЯНЧ ИБОРАЛАР.
1. Цитоплазма.
2. Гиалоплазма.
3. Центросома.
4. Гольджи комплекси.
5. Эндоплазматик тыр.
6. Рибосома.
7. Лизосома.
8. Махсус органоидлар.
9. Пластидлар
- 50 -
АДАБИЁТЛАР.
1.. Общая цитология М. изд. МГУ 1984
2.Т. Бойкобилов в. б. Цитология. Тошкент Ы=итувчи, 1980.
3.Биологический энциклопедический словарь. М. Советская энциклопедия, 1986
4. Н. Грин и др. Изд. “Мир”,1990.
5. К. Свенсон и др. Клетка. М. изд. “Мир”,1980.
6 - МАЪРУЗА.
Ядро
Р е ж а
1.Ядро барча былинишга =обилиятли щужайраларни мущим =исмидир.
2. Ядронинг шакли, сони ва ядро-цитоплазма нисбати.
3. Ядронинг кимёвий тузилиши.
4. Ядронинг ферментлари.
5. Нуклеин кислоталар.
5.1. ДНК
5.2. РНК
6. Ядро =оби\и.
7. Ядро шираси-кариоплазма.
8. Ядроча.
9. Щужайранинг функциясида ядронинг роли.
10. Адабиётлар.
11. Таянч иборалар.
Ядро былинишга =обилияти щар =андай ысимлик ва щайвон щужайраларининг мущим =исмидир. У цитоплазмадан одатда ани= чегара билан ажралиб туради. Быялмаган тирик щужайраларда ядро бир жинсли пуфакчадек кыринади. Баъзан йирик ёки майда доначали структуралар кыринади. Хамма щолларда щам ызининг ёру\лик синдириш кырсаткичи билан фар=ланадиган ядроча анча ани= ажралиб туради.
Бактериялар ва баъзи кык-яшил сув ытлари шаклланган ядрога эга эмас; уларни ядролари ядрочасиз ва цитоплазмадан аниы кыринадиган ядро мембранаси билан ажралиб турмайди. Лекин ядронинг асосий компоненти ирсий ахбо-
- 71 -
щам чызилган былади, бу =утблар орасидаги масофани орттиради ва у билан хромосомаларни тар=алишига имкон беради.
Шундай =илиб, бу фазада кинетохорлар билан бириккан киз хромосомалар ажралишади ва =утбларга щаракат =илади. Шунинг учун аввал иккиланган хромосомалар 2 га тенг та=симланади.
ТЕЛОФАЗА. Бу фазада тар=алган хромосомалар =утбларда \уж былиб тупланади ва хромосомалар атрофида алощида пуфакчалар щосил былади, улар бир бири билан =ышилиб, ядрони ички мембранасини щосил =илади. Ташки ядро мембранаси эндоплазматик турни цистернларидаги пуфакчалардан тикланади. Ядронинг тикланиши хромосомаларни деспириалланиши ва ядрочани щосил былиши билан тугайди.
Цитокинез.
Анафазани охири ёки телофазани бошида цитоплазманинг ажралиши - цитокинез юз беради. Хайвон щужайраларида экваторда эгатча щосил былиб, у чукурлашади. Бу цитоплазманинг таш=и =оби\ини =ис=аришидан щосил былади. Ысимлик щужайраларида экватор текислигида, электрон микроскопни кырсатишича пуфакчалар былади. Улар бир-бирлари билан =ышилиб щар иккали щужайрани мембранасини щосил =илади. Сынг бу мембранада целлюлозали =оби= щосил былади. Щар иккала щосил былган щужайрани бириккан жойида кичкинагина танача – фрагмопласт шаклланади. У веретено ипларининг =олдигидир.
2.МИТОТИК ЦИКЛ.
Митозни мохияти киз щужайраларга ДНК ни ты\ри та=симланишидар. Шунинг учун асосий эътибор ДНК ва хромосома иккиланишини ва=ти ва механизмига каратилади. Говард ва Пелклар (1953) нишонли атомлар ёрдамида биринчи былиб, ДНК синтезини интерфазани ыртасида былишини ва олти соат давом этишини ани=ладилар. Нишонни тиминни ДНК редупликациясини ырганишга =ыллаш митотик ёки щужайранинг былиниши циклларини ани= ырганишга имкон беради. Соматик щужайраларда ДНК иккиланиши былиниш бошлангунча тугайди ва щужайра митозга хромосомалар редупликацияси тугагандан бироз ва=т ытгандан кейин киришади.
- 70 -
хромосомалар йугонлашади ва алощида иплар шаклида кыринади. Бу ва=тда хромосомаларни =ышало= эканлиги билинади. Шу билан бирга ядроча эриб кетади. Кып щолларда ядрочани РНК си йуколиб кетмай хромосама билан бо\лик былади. Профазанинг охирги бос=ичи ядро =оби\ини емирилиши былади. Ультрабинафша нурларни таъсири остида профазанинг бошланишини ор=ага =айтариш, яъни интерфазага =айтариш мумкин экан. Аммо профазанинг ыртасидан =айтариш мумкин эмас-барибир щужайра былинади.
МЕТАФАЗА Ядро =оби\и эриб кетгандан кейин хромосомалар цитоплазмада тартибсиз щолда жойлашади. Метофазада хромосомалар калталашади ва экваторга кучиб экваор пластинкаисни щосил =илади. Хромосомаларнинг бу щаракати метакинез деб аталади.
Калта тортган хромосомаларда марказий тортма /перетяжка/ центромера ёки кинетохор ани= кыринади. Кып кузатишларни кырсатишича метакинезда асосий ролни кинетохор ыйнайди. Бу ва=тда митотик аппарат тулигича ташкил топган былади. Уларнинг иплари орасида кинетохорларга бириккан, бир =утбдан иккинчи =утбга тортилган ипларни кыриш мумкин. Электрон микроскопни кырсатишича веретено иплари диаметри 150-200 А келадиганканаллар тутамидан иборат экан. Улар щамма ва=т кинетохор билан бо\лик былади. Хромосомалар 2 =утбни ыртасида жойлашади. Кинетохорлари бузилганда хромосомалар щаракат =ила олмайдилар.
Метофазада хромосомаларнинг жойланиши веретенони фаолиятидан келиб чи=ади. Хромосомалар бирламчи тортма районида кайрилган былади, кинетохорлар ани= экватор текислигига жойлашади.
Агарда метофазада колхицин таъсир эттирилса, веретено емирилади, хромосомалар =утбларга тар=ала олмайди. щужайра былина олмай, тетраплоид былиб =олади.
Метофазада хромосомалар яхши кыринган учун уларни санаш осон былади.
АНАФАЗА. Бу фазада хромосомалар экватор текислигидан =утбларга томон щаракат =илади. Уларни щаракати пассив былиб 1 минутда 1мк масофани ытади.
Хромосомаларнинг щаракати веретено ипларининг =ис=ариши билан бо\лик былибгина колмай, бу ва=тда щужайрани ызи
- 51 -
ротни олиб юрувчи хромосомалар щамма щужайраларда былади.
Ядрони тузилиши ва функцияси ытган асрни охиридан то щозирги кунгача жадал суратлар билан ырганилмо=да, Унинг былиниш процессидаги ва былиниш орали\идаги - интерфаза щолатлари кузатилади. Куйида интерфаза ядросининг тузилиши билан танишамиз.
ЯДРОНИНГ ШАКЛИ, СОНИ ВА ЯДРО-ЦИТОПЛАЗМА МУНОСАБАТИ.
Ядронинг шакллари щар хил ва кыпчилик щолларда щужайранинг шаклига мос келади. Думалок щужайраларда ядро думалок, чызикларда, масалан силли= мускул щужайраларда ядро щам чызик былади. Лекин кыпчилик шохланган щужайраларида, масалан нерв щужайраларда ядро одатда думалок былади.
Ядрони сони турли щужайраларда турлича былади, бир ядроли щужайралар типик былади. Аммо, баъзи жигар ва тогай щужайралари икки ядроли, кундаланг йылли мускул толалари кып ядроли, сув ытларидан вашерия щужайралари хаттоки бир неча юз ядроли былиши мумкин.
Ядро-цитоплазма муносабати деганда ядронинг хажмини, цитоплазма хажмига нисбати тушинилади. Бу маълум тип щужайраларда, муайян шароидда ызгармас былади. Бунинг маъноси шуки, маълум хажм ядро, маълум масса цитоплазмани контроль =илиш =обилиятига эга былади. Маълумки, зигота майдаланаётганда борган сари кичик ылчамли бластомерлар щосил былиб боради, аммо ядро билан цитоплазма хажми ыртасидаги нисбат доим са=ланади.
ЯДРОНИНГ КИМЁВИЙ ТУЗИЛИШИ.
Ультрацентрифуга ёрдамида емирилган щужайралардан ядроларнинг тоза фракциясини ажратишга эришилди, улар кимёвий анализ =илиниб, алощида компонентларни нисбатлари ани=ланди.
Ядронинг =уру= моддасини асосий массасини 70-96%ини о=силлар ва нуклеин кислоталар ташкил =илади; ундан таш=ари ядрода липидлар ва бош=а цитоплазмага хос моддалар былади.
Ядро о=силлари 2 типда былади. 1). гистонлар ёки протаминлар - асосий о=силлар. Протаминлар баликларни
- 52 -
спермасида, бош=а щамма щужайраларда эса гистонлар топилган. Ядродаги гистонларни микдори нисбатан доимий ва ДНК микдорига пропорционал ызгаради. ДНК билан улар дезоксирибонуклеопротеинларни щосил =илади. 2).ю=ориро= молекуляр о\ирликка эга былган кислотали о=силларнинг ядродаги микдори турлича былиши мумкин.
Асосли о=силлар ядро хроматини таркибига киради; кислотали о=силлар эса кыпро= ядро =оби=ларида, ядрочада ва кариоплазмада былади.
Липидлар микдори жуда оз былиб, асосан ядро =оби\ида жойлашади.
Минерал моддалардан ядрода фосфор, калий, натрий, калций ва магнийлар топилган.
ЯДРОНИНГ ФЕРМЕНТЛАРИ.
Ядронинг ферментлари гистон эмас о=силлардан ташкил топган. Ядронинг нуклеин кислоталар метаболизмида катнашувчи ферментлари энг мущимларидир. Уларга ДНКни синтезини амалга оширувчи ДНК-полимераза киради. РНК-полимераза эса ДНК билан шунингдек, ферментлардан нуклеозионрифосфатаза ва гистонацетилазаларга щам бо\ликдир.
Ядрода нуклеозитларни метаболизми билан бо\лик былган аденозин дезаминаза, нуклеозитфосфарилаза ва гуаназалар айни=са кып топилади. Ядрода яна эрувчи гликолиз ферментларидан альдолаза, енулаза, пируваткиназа ва 3-глицеральдегитфосфат дегидрогеназалар учрайди. Бу ферментларни былиши АТФни ядрода щосил былишини асосий йыли гликолитик активликдан келиб чи=ади деб хулоса чи=аришга асос былади.
НУКЛЕИН КИСЛОТАЛАР.
Нуклеин кислоталари дастлаб ядрода топилди ва ажратиб олинди. Уларнинг 2 хили маълум: ДНК ва РНК деярли щамма ва=т ядрода былади, РНК эса щам ядрода ва цитоплазмада былади. ДНК молекуласининг структураси жищатидан химияда маълум былган биронта щам бирикмага ыхшамайди. ДНК молекуласи бир-бирининг атрофида спирал шаклида буралган 2 та паралел занжирдан иборат. ДНКдаги =ышало= спирал жуда узун былади, деярли 5мк га етади. ДНК моле
- 69 -
Оталанган тухумниннг майдаланишида ысиш фазаси былмайди. Былиниш жуда тез былади ва борган сари майда щужайралар щосил былади. Соматик щужайралар эса былинишдан сынг, аввалги катталигига ысиб етади, кейин митозга киришади. Митоз ва=тида синтетик процесслар ва=тинча тухтаб туради. Бунда И-РНК ни щосил былиши ва цитоплазмага ытиши тухтайди.
Митоз щужайрани щамма =исмини ыз ичига олса щам кыпро= ядрони табиати (хромосомаларни щосил былиши) ва митотик аппаратни щосил килаётган щужайра марказининг (центриола) фукцияси =изи=тиради.
Щужайраларнинг митотик былиниши =уйидаги 4 та бос=ичга ажратилади: профаза, метофаза, анафаза ва телофаза.
ПРОФАЗА Былинишни бошланиши, щужайрани =андай шаклли былишидан катъий назар унинг =утбланиши билан щарактерланади. Кутбланиш центриолаларни =арама-=арши томонга тар=алиши ва улар орасида веретено (дук)ни щосил былиши билан амалга ошади. +утбларни мавжудлиги былинаётган щужайра экватори текислигини (юзасини) белгилайди. Центриолаларни ва веретено ипларини митотик аппарат деб аталади. Центриолаларни тар=алиши эртаки профазада бошланади, митотик аппаратни тыли= шаклланиши эса профазани охирида тугайди. Охирги маълумотларга =араганда центриола щам щужайрани авторепродукциловчи системасига карар экан. Щужайра былиниши бошлангунча центриолалар иккиланган, яъни сони икки марта ортган булар экан.
Ажратиб олинган митотик аппаратни анализ =илишни кырсатишича, уни 90 проценти о=силлардан, =исман РНК, полисащарид ва липидлардан иборат экан. Митотик аппаратнинг о=силларини митоз бошлангунча щам цитоплазмада былади. Митотик аппаратнинг иплари цитоплазмани бош=а =исмга нисбатан зичланганро=дир.
Шундай =илиб, профаза даврида цитоплазмада иккиланган центриолалар =утбларга тар=алар экан, митотик аппаратни аввал синтезланган о=силлари эса веретенони щосил килар экан.
Бу фазада ядро бироз быртади, хромосомаларнинг спиралланиши натижасида хроматин иплари йугонро= былиб =олади. Кейинро= спиралланишни давом этиш натижасида
- 68 -
8. Амитоз
9. Адабиётлар
10. Таянч иборалар
Щужайраларнинг былиниши умумий репродукция (=айта ишлаб чи=аришнинг бир =исмидир. Щужайра элементар биологик система сифатида былиниш йыли билан ызининг узуликсиз щаётини давом эттиради.
Кып щужайрали организмлар битта щужайрадан зиготадан былиниш йыли билан ривожланадилар. Бу организмнинг ысиши щужайраларнинг сонини ортиши билан былади. Бир щужайрали организмлар былинишида 2 та организм щосил былади, яъни былиниш бу турнинг индивидини сонини ортиши учун хизмат =илади.
Катта организмларда ысиш тухтаган былса, щужайраларнинг былиниши давом этади. Бу билан физиологик репродукция амалга оширилади.
Аммо, щамма щужайралар щам былинавермайди. Масалан, сут эмизувчиларнинг нерв щужайралари ривожланишнинг маълум этапларида былинишдан тухтайди.
1. Митоз.
Ысимлик, щайвон ва содда щайвонлар учун умумий былиниш усули митоздир. Бу процесснинг биологик маъноси шуки, бунда иккита киз щужайралар щосил былиб, улар бир хил сондаги хромосамалар ва уларда былган ДНК га эга.
Митозга тайёргарлик. Кыпаяётган щужайралар щаётида былиниш орали\идаги давр - интерфаза ва айнан митоз фар=ланади.
Интерфазада щужайра ысади, ишлайди ва митозга тайёрланади. Щужайраларнинг былинишга тайёрланишида =атор жараёнлар амалга ошади.
1. Цитоплазманинг щамма макромолекулали компонентларининг иккиланишини таъминловчи щужайранинг ысиши
2. Хромосомаларнинг редупликацияси
3. Митотик марказларнинг иккиланиши
4. Митотик аппаратнинг о=силларини синтези
5. Энергия захирасини тупланиши
Щужайранинг ысишида бир ва=тнинг ызида ядро ва цитоплазманинг массаси оради. Бунда ядронинг цитоплазмага нисбати щамма тип щужайралар учун нисбатан ызгармас былиб =олади.
- 53 -
куласи энг йирик о=сил молекуласидан 50 баробар узунро=. Шунга мувофи= щолда ДНК молекуляр о\ирлиги жуда катта былиб, 10 малнга етади. Якинда молукляр о\ирлиги 130 млн ли ДНК топилди, унинг молекуласининг узунлиги 50-60 мк. Бу ракамлар =ышало= спиралга таалу=ли былиб, щар бир ипга унинг ярми ты\ри келади.
Химиявий жищатдан ДНКнинг щар бир занжири полимер былиб, унинг мономерлари нуклеотидлардир. Нуклеотид 3та молекуланинг: 1) азотли асос-пурин ёки пиримидин, 2) оддий карбон сув-пентоза-рибоза ёки дезоксирибоза, 3) фосфат кислота молекулаларининг химиявий йыл билан бирлашидан щосил былган бирикма.
ДНК молекуласининг тузилишида 4 хил нуклеотид катнашади. Булар азотли асосининг структураси жищатидангина фар= =илади.
Бир нуклеотиддаги азотли асос аденин деб аталади, нуклеотид щам худди шу ном билан аталади. 2- нуклеотиднинг азотли асоси гуанин, нуклеотиди гуанин деб юритилади. 3-нуклеотиддаги азотли асос цитозин деб нуклеотиди эса цитозин нуклеотиди деб юритилади. Нихоят 4- нуклеотиддаги азотли асос тимин деб, унинг нуклеотиди тимин нуклеотиди деб юритилади.
Нуклеотидларни номларини =ис=арган щолда уларнинг биринчи щарфлари билан номланади, яъни: Аденин-А, Гуанин-Г, Цитозин-Ц ва Тимин-Т.
Щар бир ДНК да нуклеотидлар катъий, муайян ва щамиша доимий тартибда жойлашади. Щар хил ДНКлар фа=ат нуклеотидларнинг жойланиш тартиби билан фар=ланади.
Сунги йилларда текширишларни кырсатишича ДНК нинг бир занжиридаги нуклеотидларнинг жойланиши 2-занжирдаги нуклеотидлар таркибига катъий бо\лик. Бир занжирдаги нуклеотидни рупарасига 2- занжирни нуклеотиди жойлашади ва ДНК молекуласида шотисимон кыринишни щосил =илади. Текширишларни кырсатишича погоналар азотли асосларни хохлаганча комбинацияда бирикишидан щосил былмас экан. Молекулаларнинг конструкцияси мустахкам былиши учун погоналари бир хил узунликка эга былиши керак. Лекин аденин билан гуанин ызларининг катталиги жищатидан тимин билан цитозиндан анча йирик. аденин ва гуанин 12 А былса, тимин ва цитозин 8 А. Щар 2 ла занжир орасидаги масофа эса 20 А га тенг. Бу щар бир пого
- 54 -
нани азотли асосини каттаро=, 2-сини эса кичикро= былишини кырсатади. Бу щолда =уйидаги комбинациялар былиши мумкин:
АДЕНИН-ТИМИН ГУАНИН-ТИМИН
АДЕНИН-ЦИТОЗИН ГУАНИН- ЦИТОЗИН
Аммо, азотли асосни химиявий тузилиши бир-бирлари билан хохлаган комбинацияларда бирикишига имкон бермайди: Аденин цитозин билан, гуанин эса тимин билан бирика олмайди. Шунинг учун ДНКнинг молекуляр шотиси =уйидагича погоналаргагина эга былади:
АДЕНИН-ТИМИН ТИМИН-АДЕНИН
ГУАНИН-ЦИТОЗИН ЦИТОЗИН-ГУАНИН
ДНКнинг =ышало= занжири молекуласида азотли асослар худди шу комбинациядагина учрайди. Агар =андайдир усул билан ДНК молекуласидан бирор азотли асосни олиб ташласак, уни ырнини фа=ат худди шундай асос олиши мумкин, бош=аларини катталиги жищатидан щам, химиявий бог щосил =илиш жищатидан щам ты\ри келмайди.
Мактабда бу темани ытишда худди шу ыринда ы=увчиларга унчалик мураккаб былмаган масала, яъни ДНКни бир занжиридаги нуклеотидларни тартиби ани= былган щолда, 2- занжирдаги нуклеотидларни тартибини ани=лашни топширишимиз мумкин. ДНКни бир занжири доскага чизилади, ы=увчилар эса 2-занжирини тылдиришади. Бу билан ы=увчиларда ДНК авторепродукцияси каыида дастлабки тушинча щосил былади.
Молекуляр погонани щосил былиши учун аденин тиминнинг зарурий тылдирувчиси щисобланади, гуанин ва цитозин бир-бирини тылдирувчилари былади. Шуларни щисобга олганда ДНК молекуласини щар 2ла занжирини нуклеотидлари бир-бирига тылдирувчилардир.
Агар ДНК молекуласининг занжиридан бириси тегишли нуклеотидларга ва ферментларга эга былган химиявий мухитда ушлаш мумкин десак у щолда занжир автоматик равишда 2-сини тызиб олар эди. Бунда щосил былган 2- занжир аввалгисини тылдирувчиси булар эди.
Шундай =илиб =улай шароидда керакли нуклеотидлар етарли былганда махсус ферментлар иштирокида ажралган ДНК занжирларидан ДНК молекуласи щосил былади. Бу ДНК редупликацияси ёки авторепродукцияси дейилади. Щужайралар былинишидан аввал худди шу йыл билан ДНК микдори
- 67 -
нишида диплонема бос=ичида кузатилади. Бунда хромосоманинг маркази камида тыртта хроматиддан ташкил былади, уларга ён ысимталар бирикади.
Мустащкамлаш учун саволлар.
1. Хромосоманинг нозик тузулиши =андай?
2. Хромосомаларнинг =андай хиллари бор?
3. Жинсий хромосомалар =айсилар?
4. Хромосомалар =андай иккиланади?
5. Хромосомалар спиралланишининг =андай хиллари бор?
Таянч иборалар.
1. Хроматин.
2. Хромосома.
3. Кариотип.
4. Хромосомалар туплами.
5. Жинсий хромосомалар ва аутосомалар.
6. Полиплоидия
7. Хромосомаларнинг иккиланиши.
8. Хромосомаларнинг спиралланиши.
Адабиётлар:
1. Ю. Ченцов. Общая цитология. М, ИЗД. МГУ. 1984.
2. А. Трошин. и д/р. Цитология. М. ИЗД. “Просвешения” 1970.
3. К. Свенсон. и. др. Клетка. М. изд, “Мир” 1980.
4. Т. Бойкобулов. в. б. Цитология. Т. Ы=итувчи, 1980
8-МАЪРУЗА
ХУЖАЙРАЛАРНИНГ БУЛИНИШИ
РЕЖА
1. Митоз
2. Митотик цикл
3. Автосинтетик ва геторосинтетик интерфазалар
4. Митоз хиллари
5. Митотик активликни бош=арилиши
6. Эндомитоз
7. Эндорепродукция
- 66 -
редупликацияга учрайди, спиралланган /ноактив/ участкалар эса S-даврни иккинчи ярмида редупликацияга учрайди. Масалан, одам щужайрасида S - даврни охирида щар доим жинсий хроматин щосил =илувчи иккинчи X-хромосома редупликацияланади.
5. Хромосомаларнинг спиралланиши.
Хромосомалар икки хилда: таш=и спиралланиш (интерфазада хромосома, хроматид ёки полухроматидларнинг буралиши натижасида вужудга келади) ва ички спиралланиш (профаза ва метофаза орали\ида былади, яъни алощида ёки иккита киз хроматидларнинг ичида) былади. Ички спиралланиш мейозда яхши кузатилади. Хромосомада катта ва кичик спирал былиб, катта спирал маълум диаметрга етгач, кичик спирал пайдо була бошлайди. Щар иккала спирал хромосомалари иккиланишини вужудга келтиради ва уни иккиланган спирал дейилади.
Профазадан бошлаб хромосомалар кучли спираллана бошлайди. Метофазада кичик спиралнинг спиралланиши туфайли спиралнинг диаметри катталашади ва йугонлашади. Анафазада спирал структураси ызгармайди, телефозада спирал бушашади, деспираллашади ва интерфаза щолига ытади. Икки ёки ундан кыпро= хромосома ипларининг ызаро буралишидан икки тип спираллар щосил былади. Паранемик спиралланишда иплар бири иккинчисига кириб тургандек былиб, улар бир-бирларидан осон ажралади.
Плектонемик спиралланишда иплар соч урилиши каби былади ва уларнинг бир-бирларидан ажралиши кийин былади.
Хромосомаларда узунаси буйлаб кора белбо\лар яъни дисклар жойлашади. Дисклар орали\ида окиш зоналар былади. Дисклар доимо интенсив быялади.
Айрим икки канотли хашоратлар личинкасининг маълум ривожланиш даврида дисклар йугонлашиб, ылчами катталашади, уларни пуффлар ёки Бальбияни щал=аси дейилади. Пуффлар битта дискдан ёки ёнидаги дисклардан щам щосил былиши мумкин. Уларнинг баъзилари лампа чыткаси типидаги хромосомаларга ыхшаш бир =атор щалкаларни щосил =илиб ён ысимталар бериши мумкин.
Лампа чыткаси типидаги хромосомалар политен хромосомаларидан щам узун былиб, мейознинг биринчи были-
- 55 -
2 хисса ортади ва киз щужайраларидаги ДНКни микдори она щужайралардаги билан тенглашади.
ДНК редупликацияси о=сил-ферментларнинг фаолияти натижасида амалга ошади. Фермент ДНК полимераза 2 занжирли ДНК молекуласи буйлаб гуё “урмалаб” боради ва ор=асида 2та янги ДНК щосил булаверади.
РНК-РИБОНУКЛЕИН КИСЛОТАСИ.
РНК структурасида кышало= спирал былмайди. Улар ДНКни занжирларидан бири каби тузилган. РНК щам ДНК каби полимер. Уларни мономерлари щам нуклеотидлардир. Улар щам 4 хил былиб, улардан 3 тасини азотли асоси ДНКдаги билан бир хил - А, Г, Ц. ДНКдаги тиминни урнига РНКда унга якин былган урацил былади. Т билан уни фар=и тиминдаги метал группани ортиклигидандир. Шунинг учун тиминни метилурацил деб юритилади. Яна ДНК билан РНКни фар=и карбон сувли =исмини щарактерида щам ДНКда дезоксирибоза былса РНКда рибоза былади. Шунинг учун ДНК ва РНК деб номланган. Нуклеотидлар ДНКдагидек бир-бири билан углевод ва фосфор кислотаси ор=али бирикади.
ДНКдан фар= =илиб, РНКнинг микдори доимий эмас. О=сил синтези булаётган щужайраларда унинг микдори ортади.
РНК ни бир неча хиллари бор. Улардан бири транспорт РНК (Т-РНК). Бу РНК нинг молекуласи анча =ис=а, щаммаси былиб, 80-100 нуклеотиддан ташкил топган. Молекуляр о\ирлиги эса 25-30 минг га тенг. Т-РНК фа=ат цитоплазмада былади. Уларнинг вазифаси аминокислоталарини о=сил синтезланаётган рибосомага ташишдан иборат. Умумий РНКнинг 9-10%ни ташкил этади.
РНКнинг 2- хили информацион РНК - И-РНК молекуласи нуклеотиддан иборат былиб молекуласининг о\ирлиги 20000-1млн
И-РНК молекуласи щам ядро ва цитоплазмада былади. унинг вазифаси ДНКдан рибосомада синтезланаётган о=сил структурасига информацияни олиб ытишдан иборат. Унинг микдори умумий РНКни 1 % ини ташкил =илади.
РНК нинг 3 хили рибосомал РНК (р-РНК) дир. Бу энг узун РНК былиб, унинг таркибига 3-5 минг нуклеотид киради, молекуляр о\ирлиги 1-1,5 млн. Р-РНК рибосоманинг
- 56 -
кыпгина =исмини ташкил =илади. Умумий РНК нинг 90% ини ташкил =илади.
ЯДРО +ОБИ/И.
Ядро =оби\и 2 каватли былади: ички ва таш=и ядро мембраналаридан иборат. Улар орасида перинуклеар бышли= жойлашади. Ташки ядро мембранаси одатда эндоплазматик тыр каналлари билан ало=ада былади. Щар бир мембрана эементар мембрана тузилишига эга.
Ядро =оби\и жуда кып тешикларга (порага) эга. Улар таш=и ва ички менбраналарни бирикишидан щосил былади, уларнинг сони турлича.
Бу тешиклар ор=али кариоплазма цитоплазма билан бевосита контакт (ало=ада) да былади. Тешиклар оруали анча катта молекулали нуклеозитлар, нуклеотидлар, аминокислота ва о=силлар осон ыта олади. Шундай =илиб, цитоплазма ва ядро ыртасида актив алмашинув амалга ошади.
ЯДРО ШИРАСИ - КАРИОПЛАЗМА.
У стуктурасиз щолда хромосома ва ядроларни ыраб туради. Ядро ширасини илашимлилиги цитоплазманинг асосий моддаси илашимлилигидек. Ядро ширасини кислоталилиги цитоплазмани=идан бироз ю=ори. Кариоплазмада о=силлар ва РНК былади. берган маълумотларига =араганда сичконнинг жигар щужайраси кариоплазмасида 92-98% (=уру= о\ирлиги) глобылин фракцияси о=сили ва 2-8% РНК былади. Яна ядрода нуклеин кислотани синтезида иштирок этувчи ферментлар ва рибосомалар былади.
Ядроча.
Ядроча типик интерфаза ядросининг доимий =исми былиб, мембранага эга былмаган бирдан бир структурадир. Унинг катталиги щар хил былиб, у щужайранинг функционал щолатига бо\лик. Йирик ядрочалар одатда эмбрионал щужайраларда ёки о=силни актив синтезлаётган щужайраларда, сут эмизувчиларни ооцитларида, нерв щужайраларида ва баъзи безлар щужайраларида учрайди. Ядрочалар актив майдаланаётган тухум щужайраларда былмайди. Баъзан щужайралар бир =анча ядрочага эга былади, уларни кыпчилиги амфибияларни социтларини интенсив ысиш даврида щосил былади.
Ядроча физик хусусиятларига кыра ядронинг зичланганро= =исми щисобланади. Ядрочанинг химиявий таркиби
- 65 -
Тимидин ДНК молекуласида булувчи махсус азотли асос тиминни утмишдошидир. Нишонли атом тритийга эга былган тимидин тиминга айланиб янги синтезланган ДНК таркибига бирикади. Радиоактив белгига =араб янги синтезланган ДНК ва хромосоманинг такдирини кузатиш мумкин. Бундай текширишлар авторадиография методи билан ытказилади. Радиоактивлик махсус фотоплёнкаларга кычирилади, препаратларда эса бир ва=тни ичида белгини щам, хромосомани щам кыриш мумкин.
Тейлорнинг биринчи тажрибалари (1957) бу ха=да ани= натижалар берди. Редупликация ытган щамма хромосомалар белгили былиб =олган. Щар бир иккиланган хромосома щам эски, щам янги синтезланган ДНК ни ызида тытади. Аввал нишонланган хромосомалар радиоактив тимидинсиз мухитда былинганда, щам нишонли щам нишонсиз хромосомалар щосил былади. Бу тажрибаларни кырсатишича щар бир хромосома иккита суббирлик-полухроматидаларни ызида тытади.
Иккала ипни щар бири ызини ёнида, кейинчалик хромосомага айланадиган янги ипни щосил =илади. Щар бир хромосома эса битта эски полухроматиддан ва битта янги синтезланган нишонли ДНК тутувчи полухроматидадан иборат. Шунинг учун биринчи митозда (нишонли тимидин кирититилганда) Иккала хромосома нишонли былади.
Кейинги былинишда щар бир полухроматида ДНК ни янгидан синтезлайди, аммо бу нишонсиз былади. Иккита янги хромосомадан фа=ат биттадан полухроматида нишонли былади. Нишоннинг бундай тар=алиши полуконсерватив тар=алиш дейилади.
ДНК ВА ХРОМОСОМА РЕДУПЛИКАЦИЯСИНИ АСИНХРОНЛИГИ.
S - даврда щужайрада ДНК ва хромосома редупликацияси катъий тартибда ытади. Щар бир хромосома редупликацияси маълум ва=тдан бошлаб маълум ва=тда тугайди ва бу ва=т щар хил хромосомалар учун турлича былади. Хромосомаларнинг алощида участкаларида щам редупликация бир ва=тда бошланиб, бир ватда тугамайди. Шундай =илиб, редупликация щар хил хромосомаларда щам, шунингдек хромосомани ызинаси буйлаб щам асинхрон турли ва=тда юз беради. Бунинг механизми щали ани= эмас. Афтидан, И-РНК синтези кетаётган хромосомаларнинг деспиралланган участкалари щар качон S-даврни биринчи ярмида
- 64 -
Баъзи щайвонларда, аксинча, бир хил таркибли хромосомалар эркакларда щосил былади. Бу щолларда жинсий хромосомаларни W, Z билан белгиланади. Бу капалакларда, кушларда учрайди.
3. Кариотипнинг ызгариши
Хужарайларни нормал хромосома ноборинин ызгариши хромосомалар ва структураларини ызгариши билан бо\лик. Хромосомаларнинг сонини ызгаришига полиплоидия ва анеуплоидиялар киради. Полиплоидияда хромосомалар сони гаплоиддагига нисбатан каррали нисбатда ызгаради. Натижада, одатдаги диплоид (2n) щужайра урнида триплоид (3n), тетраплоид (4n), октоплоид (8n) щужайралар щосил былади. Одамларда диплоид щужайра 46 хромомсомалар, триплоидларда эса 69 хромосома былади.
Полиплодия симликлар дунёсида кенг тар=алган. Кыпчилик турлар хромосомалар сонининиг каррали иккиланиш натижасида щосил былади.
Полиплоидияни экспериментал йыл билан щосил =илиш жуда осон. Бунинг учун щужайра былинмаётганда алколоид - колхицин таъсир эттирилади. Бунда митотик аппарат бузилади, иккиланган хромосомалар =утбларга тортила олмай ыртада =олади. Колхициннинг таъсири тухтатилгандан сынг хромосомалар умумий ядрони щосил =илади. Бундай хромосомалар сони 2 марта кып былади. Бундай йыл билан олинган полиплоидиялар селекцияда кенг ишлатилади. Бизда триплоид шакар=амиш, тетраплоид бу\дой кенг тар=алган.
Апеуплоидияда хромосомоларнинг сонини ортиши ёки камайиши гаплоидга нисбатан каррали нисбатда былмайди. Бундай организмлар кам щаётий былади. Анлеуплоид щужайралар кып щужайрали организмларда щужайранинг былинишини нормал былмаганидан доимо щосил былиб туради. Улар тезда ылади.
4. Хромосомалар редупликацияси
Хромосомаларнинг иккиланиши асосида ДНК автосинтези ётади. Бир ва=тни ичида о=сил синтези щам былгани учун, уни хромосомалар редупликацияси деб айтиш мумкин.
Хромосомалар редупликациясини анализи учун радиактив инди=атор нишонланган водород атоми тритий тутувчи тимидин кенг куллланилмо=да.
- 57 -
РНК концентрацияси бироз ю=орилиги билан ажралиб туради. Ядрочани асосий компонентлари кислотали о=силлар (фосфопротеинлар) ва РНК дир. Булардан таш=ари ядрочада бо\ланган ёки эркин щолдаги кальций, калий, магний, темир ва рух фосфатлари учрайди. Ядрочада ДНКни мавжудлиги ани=ланмаган. Ядрочаларнинг функцияси цито-плазмани таъминловчи рибосомаларни щосил =илиш ёки йигишдир. Буни =уйидаги мисолда кыриш мумкин. Баъзи бакалар устида ытказилган экспериментларда (хепориs) гомозигота щолидаги тухумда ядроча былмаган. Бунда оталанган тухум бластула стадиясигача ривожланган. Бластомерларни ядроларида рибосомалар щосил былмайди, муртак ылади, бластула стадиясигача тара==ий этиши овогонез ваытидаги щосил былган рибосомалар щисобига былади.
Бинобарин, рибосомалар ядрочаларда шаклланади, лекин рибосомаларнинг щосил =илувчи РНК ва о=силлар хромосомалар билан ани=ланади. Щозирги ва=тда ядрочада йигиладиган РНК ни ДНК =исмидан щосил былиши ани=ланган. Ядрочанинг о=сили кандан щосил былиши щозиргача ани= эмас. Куринишича у ядрочани ызида щосил былиб РНК билан бирлашиб, рибосомани щосил =илади. Ядроча доимий структура эмас: у митозни бошланишига йуколиб кетиб, телофазанинг охирида яна щосил былади. Ядрочанинг РНК ва о=сили ёки ядрочанинг ташкилотчиси областига тар=алади ёки РНК янгидан синтезланади, сынг РНК ва о=сил ядроча ташкилотчиси областида тупланади.
Баъзи маълумотларга кыра ядрочалар ядро мембранаси ор=али цитоплазмага чи=ар экан. Ядрочалар бир бири билан =ышилиб кетиши ёки кыртакланиши мумкин.
ХУЖАЙРАНИНГ ФУНКЦИЯСИДА ЯДРОНИНГ РОЛИ
Ытган аср охирларида ытказилган тажрибаларда амёба ёки инфузорияларнинг ядросиз =исмларини кесиб олинган, улар бир =анча ва=тдан сынг улган. Муфассалро= текширишларни кырсатишича ядросини олиб ташланган амёбалар яшайди, аммо операциядан сынг тездаёк ов=атланмай куяди ва бироз ва=тдан сынг улади. Агарда ядросизлантирилган щужайрага яна ядрони олиб кирилса, нормал щаёт фаолият тикланади, бир =анча ва=тдан сынг амёба былина бошлайди. Ядросизлантирилган денгиз киприси тухуми партеногенетик
- 58 -
кыпайишга стимуляция =илинганда майдаланади, аммо бу щам кейинчалик улади.
Айникса =изи= тажрибалар бир щужайрали йирик сув ыти ацетабулярияда =илинади. Ядросизлантирилгандан сынг у яшабгина колмай маълум ва=тгача ядросиз =исмларини тиклади. Бинобарин, ядро олиб ташланганда щаммадан аввал кыпайиш хусусияти бузилади, =андайдир ва=тгача щаёт фаолият са=ланса щам, охири бундай щужайралар улади. Биокимёвий текшириш-ларни кырсатишича ядросизлантирилганда щужайра РНК синтезламас экан. О=сил синтези эса анча ва=тгача ядросизлантирлганга =адар шаклланган информацион РНК ва рибосомалар щисобига давом этади.
Ядронинг ролини янада якколро= иллюстрациясини сут эмизувчиларнинг ядросиз эритроцити бериши мумкин. Бу табиатни ызи томонидан =уйилган эксперементдир. Эриторцитлар етилиб бориб гемоглобин туплайдилар, кейин ядросини ташлаб юбориб, 120 кун давомида яшайдилар ва иш бажарадилар. Улар кыпая олмайдилар. Ядроси олиб ташланган ретикулоцит деб аталувчи щужайралар щам о=сил синтезини давом эттиради, аммо РНК синтезлай олмайдилар.
Ядрони олиб ташлаш цитоплазмага ядронинг хромосомасида жойлашган ДНК молекуласида синтезланадиган янги РНК ларни келишини тыхтатади. Аммо, бу цитоплазмада аввалдан мавжуд былган информацион РНК ни о=силни синтез =илишини давом эттиришига щалакит бермайди. РНК емирилгандан сынг о=сил синтези тухтайди, аммо эритроцит узок ва=т яшайди ва унчалик кып о=сил сарф былмайдиган функциясини бажаради.
Ядросини олиб ташланган денгиз киприси тухуми овогонез ва=тида тупланган РНК щисобига яшашни давом эттиради ва былиниши щам мумкин.
Ядро РНК синтезини мураккаб координацияси ва регуляциясини амалга оширади. Хамма уч хил РНК ДНК дан щосил былади. Турли методлар билан (радиография) ани=ланишича РНК синтези ядрода-хроматин ва ядрочада бошланади ва синтезланиб былган РНК эса цитоплазмага ытади.
Шундай =илиб, ядро цитоплазмада быладиган о=силни синтезини дастурини тузади. Аммо ядро ызи щам цитоплазманинг таъсирига учрайди, ядрони нормал ишлаши учун зарур былган, цитоплазмада синтезланган ферментлар ядрочага
- 63 -
асосли о=сил билан комплекси-дезоксирибонуклеопртеин щамма хромосомаларнинг 90% массасини ташкил этади. ДНК нинг микдори щар бир тур учун доимий, РНК ва кислотали о=силларнинг микдори эса ызгарувчан былади ва хромосомоларнинг ташкил былишида асосий роль ыйнамайди. Минерал компонентлардан кальций, магний ионлари былади.
д) Хромосомалар набори.
Хромосомаларнинг катталиги, бирламчи ва иккиламчи кисилма (перетежка) ларни жойланиши, йылдошни борлиги ва урарнинг шаклларини доимийлиги хромосомаларнинг морфологик индувидуаллигини белгилайди. Шуларга асосланиб, наборнинг щар =андай хромосомасини билиш мумкин.
Диплоид набор шакли ва катталиги жищатидан бир хил хромосомалардан иборат былади. Бундай хромосомалар гомологик хромосомалар деб аталиб лотин алифбосини бир хил щарфлари АА ёки бош=а билан белгиланади. Хромосомалар сонининг доимийлиги ва уларни морфологик индивидуаллиги, индивидга, турга баъзан авлодга мансуб былган хромосома набори тупламини спецификлигини таъминлайди.
Хромосома комплекси ыхшатиш мумкин былган белгилар йигиндиси кариотип деб аталади. Кариотипни схематик белгиси идиограммадир. Кариотипларни турли былиши индивид ёки турларни ирсият жищатидан турлилигини кырсатади.
е) Жинсий хромосомалар
Жуда кып айрим жинсли ю=ори щайвонларнинг диплоид наборида битта ёки иккита ток хромосомалар былади. Улар жинсий хромосомалар деб, =олганлари эса аутосомалар деб ном олган. Эркакларда битта, ур\очиларда иккита жинсий хромосомалар былган щоллар очилган. Сут эмизувчиларда, амфибияларда, ва кыпчилик хашоратларда йирик хромосома Х щарфи, кичиги эса - У билан белгиланади. Ургочилар иккита бир хил Х хромосомаларга эга.
Гаметаларнинг щосил былишида щар бир хромосомалар жуфтидан фа=ат биттаси етилган жинсий щужайрага ытади. Шунинг учун ХХ хромосомали ур\очи индивидларда щамма гаметалар биттадан Х хромосомага эга. ХУ хромосомали эркак индивидларда эса икки хил сперматазоидлар щосил былади. 50 % Х ва 50 % У хромосомали Х хромосома У хромосомадан бир неча марта катта былганлиги учун унда ДНК щам шунча марта кып былади.
- 62 -
Центромераларнинг жойланиши ва бир жуфт хромосома учун доимий былади. Центромераларнинг щолатига =араб хромосомалар метацентрик - щар икки елкаси тенг, суб - метоцентрик тенг былмаган елкали ва акроцентрик - битта елкаси жуда =ис=а, хатто ажратиб былмайдиганларга былинади. Маълум былмаган сабабга кыра центромера хромосомаларнинг бир учига жойлашмайди, шунинг учун телоцентрик - бир елкали хромосомалар учрамайди.
Кыпчилик щолларда хромосомалар иккиламчи кисилмаларга эга. Айрим иккиламчи кисилмалар ядрочани щосил былиши билан бо\лик былган мутахассислашган =исмлардир. Шунинг учун, уларни нуклеополяр зона ёки ядроча ташкилотчиси деб айтилади.
Бош=а иккиламчи кисилмалар ядроча щосил былиши билан бо\лик эмас ва уларнинг роли ани= эмас.
в)Хромосомалар ультраструктураси
Хромосомаларнинг тузилишини субмикроскопик текширишларни кырсатишича уларнинг асосида калинлиги 40-100 А былган элементар иплар ётади. Улар ДНК дан, асосли о=сил гистон ва оз микдор кислотали о=силдан иборат. Кесмаларни дезоксрибонуклеаза деб аталувчи ДНК ни парчалайдиган фермент билан ишлаганда элементар ипларнинг марказий =исми йуколиб кетади; бинобарин, у элементар ипни узунасига ытган икки занжирли ДНК молекуласидан тузилган.
Элементар иплар барча текширилган организмларининг ядролари хромосомаларининг таркибида, шунингдек интерфаза ядроларида щам тар=алган.
Шунинг учун щамма щужайраларда, щужайранинг щамма циклларида хромосоманинг тузилиш бирлиги - нуклеопротеиднинг ипсимон молекуласи эканини исбот этилган деб =араш керак.
Щар бир элементар ип таркибига икки молекула ДНК киради ва ипни узунасига жойлашади. Бир неча элементар иплардан иборат тутам хромосомани щосил =илади, 2-4 хромонема иплари эса хромосомани щосил =илади. Баъзи олимларни фикрига =араганда хромосомада фа=ат битта 2 ипли ДНК молекуласи былади.
г) Хромосомаларнинг кимёвий таркиби.
Хромосомаларнинг асосий компонентлар ДНК ва асосли о=силлар (протеинлар ва гистонлар) дир ДНК нинг
- 59 -
ытади. Масалан, цитоплазмада ДНК - полимераза ферменти синтезланади, усиз ДНК молекуласи авторепродукцияси былмайди.
Шунинг учун, ядро ва цитоплазманинг ызаро таъсири ты\рисида гапириш лозим. Бунда киз щужайраларга берилувчи ирсий информацияни ызида тутувчи ядро устунлик ролини ыйнайди.
Олимлар микрохирургия методи ёрдамида шохланган ва думалок амёбаларнинг ядроларини алмаштирдилар. Бунда ядронинг таъсирида амёбаларнинг танаси шакли ызгаради. Агар оддий амёбани ядросини олиб. шохланган амёбага, шохланганникини оддий амёбага кычирилса у щолда уша ядрони таъсирида оддий амёба шохланган амёбани шаклига киради ва аксинча. Демак, ядро ирсий белгиларни ташувчи механизм былиб хизмат килар экан.
Буни тут ипак куртини чатиштириш устидаги тажрибалар щам тасди=лайди. Бунда фа=ат оталик ёки оналик жинсий щужайралардан авлодлар олинди. Бунда оталикни цитоплазмаси са=ланади. Лекин авлодда белги, масалан, ранг ядро томонидан олиб кириладиган белгига хос былади.
Мустащкамлаш учун саволлар.
1.Ядронинг тузилиши =андай?
2. Нуклеин кислоталар =андай тузилган?
3. Ядро =оби\и =андай тузилган?
4. Ядрочанинг ащамияти.
Таянч иборалари
1. Ядро
2. Нуклеин кислоталар
3. ДНК
4. РНК
5. Ядроча
Адабиётлар
1. . Общая цитология. М. Изд. МГУ. 1984
2. Е. Робертис. и д р Общая цитология. М. ИЛ. 1962
3. Методы биология развития. М. Изд. АН. СССР. 1974
4. . и д р Цитология. М. Изд. “Просвещения” 1970
5. К. Свенсов и д р Клетка. М. Изд. “Мир” 1980
- 60 -
7-МАЪРУЗА
ХРОМАТИН ВА ХРОМОСОМАЛАР
Р Е Ж А
1. Хроматинлар
2. Хромосомалар
а) Хромосомалар сони
б) Хромосомаларнинг катталиги ва морфологияси
в) Хромосомаларнинг ультра структураси
г) Хромосоманинг кимёвий таркиби
д) Хромосома набори
е) Жинсий хромосомалар
3. Кариотипнинг ызгариши
4. Хромосомалар редупликацияси
5. Хромосомаларнинг спиралланиши
6. Адабиётлар
7. Таянч иборалар
1. Ытган асрда “Хроматин” термини билан ядрочалардан шакли жищатдан фар= =илувчи фиксацияланган ядродаги интенсив быялувчи структураларни номлашган. Хроматинли структураларни кыпчилиги асосли быё=лар билан, баъзилари эса кислатали быё=лар билан быялади.
Шундан асосли ёки кислотали быё=лар билан быялишини кырсатувчи “Базихроматин” ва “Оксихроматин” тушунчалари келиб чи==ан. Шундай =илиб, “Хроматин” тушунчаси дастлаб фа=ат морфологик тушунча эди. Лекин Гейденгайн (1907) Хроматинни хусусияти нуклеин кислотаси билан бо\ли=лигини билган эди. Бундан щужайрани былинишида хромосомалар щосил былади.
Хроматин структураларига ядроча атрофи хроматини ва хромоцентрлар щам киради.
Адабиётларни кырсатишича хроматин хромосомаларнинг кимёвий таркиби ыхшаш экан. Митоз ва=тида хроматин бутунлай хромосомаларда тыпланади. Жуда кыпчилик биохимик ишларда “хроматин” ва “хромосома” терминлари синоним сифатида ишлатилади. Бундай хулоса митотик ва интерфаза хромосомаларини бир хил эмаслигини щисобга олинса, унчалик ты\ри былмайди. Щозирги ва=тда “хроматин”
- 61 -
термини фиксацияланган ядродаги хромосоманинг кимёвий эквиваленти маъносини олмо=да.
2. Хромосомалар - ядронинг асосий функционал авторепродукцияловчи структурасидир. Уларда ДНК йи\илади ва ядронинг функциясига бо\лик былади.
Жуда кыпчилик щолларда хромосомалар фа=ат былинаётган щужайраларда кыринади. Былиниш даврида фиксацияланган щужайраларда щам, тирик щужайраларда щам хромосомаларнинг сони, катталиги, морфологиясини ва табиатини ани=лаш мумкин. Хромосомаларни нозик тузилишларини электронмикроскопларни ишлатиш, авторадиографик ва биохимик методларни =ыллаш ор=али ырганилади.
а) Хромосомаларнинг сони.
Маълум бир тур ысимлик ва щайвон учун хромосомалар сони доимийдир. Кыпчилик организмлар иккита гаметаларнинг бир-бири билан =ышилиши-бирлашиши натижасида ривожланадилар. Эркаклик ва ур\очилик гаметаларида хромосомалар сони тенг, гаплоид сонда былади. Шунинг учун организмларнинг тана щужайраларининг хромосомалари сони ундан икки марта кып диплоид сонда былади, ( соматик сонда). Щар бир гаплоид туплам хромосомалар n билан, диплоидлиси эса - 2 n билан белгиланади.
Хромосомалар сони диплоид щужайраларда бир неча юзтагача былади. (=ир= =уло= - Оhioglossum vulgatum да 500 та).
б) Хромосомаларнинг катталиги метофазада нисбатан ызгармас былади. Бир набордаги хромосомаларнинг бири бош=алардан катта былиши мумкин. Щар хил организмларнинг щужайраларида хромосомаларнинг узунлиги 0,2-50 мк, йугонлиги 0,2-2мк гача былиши мумкин.
Метофазада хромосомаларнинг шакли центромера - бирлачи кисилма( перетяжка) ни жойланишига иккиламчи кисилма ва йылдоши борлигига бо\лик.
Центромера хромосома елкаларининг чегарасини белгилайди ва уни одатда бирламчи кисилма дейилади.
Кыпчилик щайвон ва ысимлик хромосомалар битта центромерли (1та кисилмали) былади.
Баъзиларида иккита ёки бир нечта центромера былиши мумкин. Баъзи хромосомалар эса, кыринадиган центромераларга эга эмас( диффузия щолда). Былиниш ва=тида центромераларга дук(веретено) иплари бирикади.
[1] Астрология – юлдузларга =араб одамларнинг та=дирини айтиб бериш билан шу\улланадиган фан.
[2] Одам сперматозоидини Левенгук рахбарлигида ишлаган студент Гамм 1675 йилда очди.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 |


