Основная образовательная программа начального общего образования (стр. 7 )

( и др.)

№ урока	Темы урока	Примерный срок проведения	Фактический срок
	Жили-были буквы (4ч)
1	В. Данько «Загадочные буквы». И. Токмакова «Аля, Кляксич и буква «А»»
2	С. Черный «Живая азбука», Ф. Кривин «Почему «А» поется», а «Б» нет»
3	Г. Сапгир «Про медведя», М. Бородицкая Разговор с пчелкой», И. Гамзакова «Кто как кричит?» С. Маршак «Автобус номер двадцать шесть»
4	Из старинных книг. Повторение и обобщение по теме «Жили-были буквы»
	Сказки, загадки, небылицы (4ч)
5	Е. Чарушин «Теремок» Русская нардная сказка «Рукавичка»
6	Загадки, песенки. Русские народные потешки. Стишки и песенки из книги «Рифмы матушки Гусыни»
7	Александр Сергеевич Пушкин. Русская народная сказка « Петух и собака».
8	Из старинных книг. Повторение и обобщение по теме «Сказки, загадки, небылицы».
	Апрель, апрель, звенит капель…(2ч)
9	А. Майков «Ласточка примчалась…», «Весна». А. Плещеев «Сельская песенка. Т. Белозеров «Подснежники», С. Маршак «Апрель».
10	Стихи-загадки писателей И. Токмаковой, Л.Ульяницкой, Л. Яхнина, Е. Трутневой. Берестова, Р. Сефа. Произведения из старинных книг. Повторение и обобщение по теме «Апрель, апрель,. Звенит капель…»
	И в шутку и всерьез (4ч)
11	И. Токмакова «Мы играли в хохотушки», Я. Тайц «Волк», Г. Кружков «РРЫ!» Н. Артюхова «Сашка – дразнилка»
12	К. Чуковский «Федотка», О. Дриз «Привет», О. Григорьев «Стук» И. Токмакова «Разговор Лютика и Жучка», И. Пивоварова «Кулинаки-пулинаки», К. Чуковский «Телефон»
13	М. Пляцковский «Помощник»
14	Из старинных книг. Повторение и обобщение по теме «И в шутку и всерьез»
	Я и мои друзья (3ч)
15	Ю. Ермолаев «Лучший друг», Е. Благинина «Подарок».В. Орлов «Кто первый?», С. Михалков «Бараны»
16	Р. Сеф «Совет», В. Берестов «В магазине игрушек», В. Орлов «Если дружбой дорожить…», И. Пивоварова «Вежливый ослик», Я. Аким «Моя родня» С. Маршак «Хороший день»
17	М. Пляцковский «Сердитый дог Буль», Ю. Энтин «Про дружбу». Из старинных книг. Д. Тихомиров «Мальчики и лягушки»
	О братьях наших меньших (3ч)
18	Повторение и обобщение по теме «Я и мои друзья» С. Михалков «Трезор», Р. Сеф «Кто любит собак…» В. Осеева «Собака яростно лаяла», И. Токмакова «Купите собаку»
19	М. Пляцковский «Цап Царапыч», Г. Сапгир «Кошка» В. Берестов «Лягушата», В. Лунин «Никого не обижай», С. Михалков «Важный совет»
20	Д. Хармс «Храбрый еж», Н. Сладков «Лисица и еж», С. Аксаков «Гнездо» Повторение и обобщение по теме «О братьях наших меньших»

МАРИЙ ЙЫЛМЕ ПРОГРАММЕ

Умылтарен возымаш

I-IV класслаште тунемше-влак чыла шинчымашым утларакше марла налыт. Шочмо йылме шкежат икымше класс гычак предмет семын туныкталтеш. Арамлан огыл шочмо йылмым каласен мошташ лийдыме мастар туныктышо маныт. Марла умылтарымым йоча каньылынрак да писынрак авалта, уш-акылжымат куштылгынрак виянда. Шочмо йылмыж дене ойлымыж годым икшыве кугу нелылыкым ок шиж. Уроклаште тудо литератур йылмым вашлиеш, ава шор дене толшо мотор йылмын нимучашдыме сораллыкше дене юзо вийжым шке шўм-чонышкыжо шындара.

Шочмо йылме урок кок шорынан. Лудмаш урокышто школьник икымше гана марий алфавитым пален налеш, мутвундыжым умбаке пойдара, калык ойпогым, шочмо сылнымутым окен

Туныктымашын цель ден задачыже.

Шочмо марий йылмым туныктымаште тыгай цель-влак шындалтыт:

– йылме наука нерген тўн умылымашым пуаш;

– йочан кутырымо да возымо йылмыжым лывырташ;

Цельыш шуаш тыгай задаче-влакым ыштыман:

– шочмо йылмын поянлыкше нерген шинчымашым пуаш;

– шке гыч текстым чонаш туныкташ;

– шке йылмым тÿзаташ ÿжаш.

Марий йылме курсын чоналтмыже.

Руш йылмым туныктымаште марий йылме полыш кидым шуялта.

Икымше классыште шочмо йылме урокышто эн ончыч ыштышаш паша – лудаш-возаш туныктымаш. Тудо 21 арня чоло шуйна. Февральысе каникул марте иктешлалтеш. Тиде урокыштак возаш тўналыт. Пропись тетрадь дене пашам ыштат. Грамотлан тунем шумеке, марий йылме да лудмаш урок-влак посна эртаралташ тўналыт.

Предметын тÿн корныжо-влак:

Нуно тыгай лийыт:

– мутым чын возымаш да ойлымаш;

– йылмым лывыртымаш.

Йоча теве мом ыштен моштышаш:

– сайын лудмаш;

– чаткан возымаш;

– мутер-влак дене пайдаланен моштымаш.

Туныктымашын пайдаже. Тудо тыгай лиеш:

– шочмо йылме тÿн предметак лийын кодеш;

– тунемшын кумылжо илана;

– шочмо йылмын ямже тудын дек корным муэш;

– йоча марла устан ойлаш тунемеш;

– йоча моло предметым сайын тунемаш тўналеш.

Тунемме пашаште марий йылмын верже.

Россий Федерацийысе тунемме тöнеж-влакын базисный планышт дене келшышын марий йылмым тунемаш икымше классыште – 66 шагат.

Марий йылмым тунеммашын лектышыже тыгай лийшаш:

– шотан айдемым шуарен куштышаш;

– йылме ен-влак кокласе вашкыл кучымо тўн йон лийшаш;

– йочан йылме культурыжо вияншаш;

– йылмын поянлыкшым кучылт моштышаш;

– ваш-ваш кутырен, диалогым чо‰ен моштышаш;

– шке возымым терген моштышаш.

Кутырымо да возымо паша.

Колыштмаш. Кутырымашын кўлешлыкшым рашемдымаш. Мо нерген увертарымым нергелымаш. Йодыш-влаклан вашештен моштымаш.

Мутланымаш. Повествований, описаний да шонкалымаш сынан текстым кучылт моштымаш. Саламлалтме, чеверласыме да тауштымо шомак-влакым кучылт моштымаш. Йўк-влакым чын каласымаш.

Лудмаш. Йылмым тунеммаш эре лудмаш дене пырля ошкылеш. Садлан эн ончыч слог дене лудмашке кусныман. Вара тичмаш шомакым лудмашке вончыман. Мом лудмым умылен моштыман. Ударенийым эскерыман. Сылнын лудаш тунемман. Орфоэпийын йодмыжым шуктыман.

Возымаш. Возымо годым гигиенын йодмыжым шуктымаш. Парня-влакым лывыртымаш. Чыла буквам чын возаш тунеммаш. Арун да чаткан возаш тунеммаш. Книга але доска гыч возен налаш тунеммаш.

Мут ден предложений. Мутын мом ончыктымыжым рашемдымаш. Мут ден предложений кокласе ойыртемым умылымаш.

Чын возымаш. Мут-влкым чын возымо правил-влак дене палыме лиймаш. Предложений тўналтышым да собственный лўм мут-влакым кугу буква дене возен моштымаш. Мутым ик корно гыч весыш чын кусарымаш. Предложений мучаште препинаний знакым шынден моштымаш.

Йылмым лывыртымаш. Мут поянлык дене пайдаланен, изирак текстым шонен возымаш. Сылнын лудаш да возаш тунеммаш.

Марий йылме дене тўн курс.

Синтаксис. Мут, мут сочетаний да предложенийым ойыркалымаш. Каласыме цель дене предложений-влакын тўрло лиймышт нерген палымаш. Предложенийын грамматический рўдыжым палымаш. Главный ден второстепенный член-влакым ойыркален моштымаш.

Морфологий. Ойлымаш ужаш-влак. Самостоятельный ден служебный ойлымаш ужаш-влак.

Лўм мут. Лўм мутын собственный да нарицательный улмыжо. Лўм мутын числаже да падежше. Лўм мутым состав дене лончылымаш.

Пале мут. Пале мутым кучылт моштымаш

Глагол. Глаголын жап, числа, лица формыжо-влак. Глаголым состав дене лончылымаш.

Чот мут. Чот мутын кўлешлыкше. Марла шотлен моштымаш.

Почеш мут. Почеш мут-влакым чын кучылт моштымаш.

Графика. Йўк да буква ойыртемым палымаш. Марий алфавит дене пайдаланен моштымаш.

Лексика. Шомкын мом ончыктымыжым рашемден моштымаш.

Мутын составше. Икгай вожан мут нерген умылымаш. Тушто морфемым чын муын моштымаш.

Орфографий. Мутым чын возымо правил-влакым кучылт моштымаш. Мутым вончыктарен моштымаш. Е, ё, ю, я буква-влакым возен моштымаш. Ы букван возалтмыже.

Йылмым лывыртымаш. Сылнын мутланен, возен моштымаш. Текстым серен моштымаш. Текстысе ужаш-влакым радамлымаш. Текстлан планым чонен моштымаш. Текстын тўрло лиймыжым палымаш. Серышым возен моштымаш. Тўрло изложенийым возымаш. Сочиненийым сылнын серымаш. Диалогым чын чонымаш. Йылмым шымлаш тунеммаш.

Марий йылме программе

1 класс

Икымше пелий

Лудаш-возаш туныктымаш, йылмым лывыртымаш (32 шагат)

Лудаш-возаш туныктымаш 3 йыжын дене эрта:

1)  лудаш-возаш ямдылалтмаш;

2)  лудаш-возаш туныктымаш;

3)  лудмашке да йылмым тунеммашке вончымаш.

Лудаш-возаш звуковой аналитико-синтетический йон дене туныктат. Лудмаш ден серымаш икте-весышт ден пеш чак кылдалтыт. Мутым йўк шот дене лончылат, вара могай буква дене каласалтмым палемдат. Пытартышлан шомак-влакым лудыт.

Лудаш-возаш ямдылалтмаш.

Ойлымо да возымо нерген тўн умылымаш.

Мут ден предложений.

Предложений ден мут. Текстым предложений-влаклан шеледымаш.

Слог ден ударений.

Йўк ден буква.

Мутышто мыняр да могай йўк улмым палымаш.

Марий йылмысе гласный йўк-влкым палымаш.

Согласный йўк-влак дене палыме лиймаш.

Возымо да лудмо годым гигиеным эскерымаш.

Буква-влкын ужашыштым серымаш.

Буква-влак дене палыме лиймаш. Лудмаш да йылмым лывыртымаш.

(16 шагат).

Марий йылмысе йўк ден буква-влакым тунеммаш:

икымше: гласный-влак: у, о, ы, а, ÿ, ö, и, э (е);

кокымшо: мужырдымо йо‰гыдо согласный-влак: м, л, н, й, р, н;

кумшо: йонгыдо мужыран пич согласный-влак: т, к, ш, с, п, ф;

нылымше: пич мужыран йонгыдо согласный-влак: д, г, ж, з, б, в;

визымше: йотированный гласный буква-влак: е, ё, ю, я;

кудымшо: мужырдымо пич согласный-влак: ч, х, ц, щ;

шымше: ойырен шогышо ъ ден ь.

Мутым слог дене лудаш тунеммаш. Шомакын мыняр буква да йўк улмым рашемдымаш. Пўчкедыме буква-влак дене мутым погымаш.

Лудмо годым гигиеным эскерымаш.

Лудмо почеш йодышлан вашештымаш.

Шке мут дене каласкален моштымаш, почеламутым наизусть тунеммаш.

Возымаш да йылмым лывыртымаш (32 шагат)

Лудмо урокышто тунемме буква-влакым серымаш.

Буква-влкым ушен моштымаш. Кўрылтде да кўрылтын возалтше буква-влак.

Прописьыште улшо образец почеш возымаш.

Диктоватлыме почеш возымашке куснымаш.

Лудмаш ден серымашым интегрироватлаш келша.

2-шо пелий

Возымаш, марий йылме да йылмым лывыртымаш (34 шагат)

Мом тунемман?

Предложений. Ойлымашым предложений-влаклан шеледымаш. Предложенийыште рўдо мут-влакым ойырымаш. Ко? мо? мом ышта? могай? йодыш-влаклан вашештыше шомак-влакым палемдымаш.

Йўк ден буква-влак. Йўк ден буква-влак. Пушкыдо ден пенгыде согласный-влак. Ь буква. Е, ё, ю, я буква-влакын кучылталтмышт.

Слог. Мутым слоглан шеледымаш. Мутым вес корныш вончыктарымаш.

Кўрылтде кутырымаш. Палемдыме теме почеш изирак предложений-влакым чонымаш. Сўрет почеш ойлымашым чонымаш. Тўнал пуымо йомакым шуйымаш. Саламлалтмаш да чеверласымаш.

Чын сераш туныктышаш мут-влак:

ер, Йошкар-Ола, кече, книга, кольмо, комбо, лудо, Москва, парня, пўй, ўй, чыве, шкаф, эр.

Лудмаш да йылмым лывыртымаш.

Мом лудман?

Калык ойпого. Мыскара, лудыш, шотлеммут, монгешламут, тушто, калыкмут, муро, ойоро, йомак-влак.

Вольык, кайык да янлык нерген. С. Чавайнын, В. Савин, Н. Мухинын,

М. Казаковын да молынат кайыклан полеклыме сылнымутышт.

Пиалан йоча жап. Икшыве илышым сўретлыше сылнымут. С. Чавайнын,

М. Шкетанын, А. Бикын, М. Майнын, М. Казаковын да молынат возымышт.

Внеклассный лудмаш. Утларакшым калык ойпогым лудман. Модын

ончыкташ мыскарам, сценке-влакым кучылташ лиеш.

Кўрылтде кутырымаш. Мут чондайым пойдарымаш. Почеламут-влакым

наизусть тунеммаш. Тушто-влакым кучылтмаш. Книгасе сўретым текст дене танастарымаш. Йомаклан але ойлымашлан мучашым шонымаш. Рифмым келыштарымаш.

Наизусть тунемшаш почеламут-влак.

С. Чавайн. «Мўкш», «Шогертен».

Н. Мухин. «Вараксим».

И. Осмин. «Меран», «Чодыраште».

М. Казаков. «Танюша», «Телым чодыраште».

М. Большаков. «Кече шыргыжеш».

Б. Данилов. «Шошыжат, чевержат», «Паша».

В. Сапаев. «Кушто А букваже?»

Э. Анисимов. «Шочмо вер».

В. Крылов. «Тыныс муро».

Арун да чаткан возымаш. Арун да чаткан сераш йылме урокышто туныктат. I классыште чистописаний II пелий гыч эртаралташ тўналеш. Тудо марий йылмылан ойырымо шагат гыч налалтшаш да арняште 1 шагатым айлышаш. II классыштат арнялан 1 шагат погынышаш. III - IV класслаште кажне йылме урокышто (тышке руш йылме урокат ушна) 7-8 минут ойыралтеш, арняште 1 шагат чумырга.

Класс деч ордыжсо паша. Шочмо йылмым урок деч ордыжсо пашаште кумдан да пайдалын кучылтман. Южгунам иктаж-кудо внеклассный мероприятийже урокысо деч келгырак кышам коден кертеш. Урок деч вара у онай книгам, «Ямде лий» газетым, «Кече» журналым тўшкан лудмаш, икшыве-влаклан лўмын ямдылыме «Куткыеш», «Ужар илем» радиопередачым иквереш колыштмаш, телевидений дене йоча передачым, театрыште але тўвыра полатыште спектакльым ончымаш, концертыште сылне мурым але наизусть тунемме почеламутым йонгалтарымаш да мурен куштымаш, шочмо йылме кружокышко коштмаш, «Шочмо йылме» стендым сºрастарымаш, пырдыжгазетым лукмаш, тўрло альбомым ямдылымаш, йоча газет ден журнал редакцийыш заметкым колтымаш, вес школышто тунемше шке танашлан серышым возымаш – чыла тиде паша ученик-влакын кутырымо да серыме йылмыштым лывырташ да шкеныштым идейно шуараш кугу йоным ышта.

Тунемме ий мучаште йоча мом палышаш да ыштен моштышаш

Палыдыме текстым ик минут жапыште икымше пелий мучаште 55-60 мутым лудын шуктышаш, кокымшо пелийыште – 60-70 шомакым;

– лудмо годым сылнылык верч тыршышаш: логический паузым, ударенийым да интонацийым эскерышаш;

– текстын содержанийжым тичмашын але ойыркален каласкалышаш;

– геройым сўретлен ончыктышо мут ден ойсавыртыш-влакым палемдышаш;

– лудмо текст почеш планым чо‰ышам да содержанийым кўчыкын каласкален пуышаш;

– лудмо почеш шке шонымашьш пе‰тыдемдаш манын, текст гыч ужашым лудын ончыктышаш;

- сылнымутысо геройын образшым лончылаш тў‰алшаш: персонажым автор могайым сўретлен, геройын илышыж гыч мо пале, персонаж могай, койыш-шоктышыжо пашаштыже, шонымаштыже да йылмыштыже кузе коеш, авторлан шкаланже геройжо келша але уке;

- герой нерген шке шонымашыжым каласен кодышаш але сочинений семын возен ончыктышаш;

- темлыме списке почеш, картотек дене пайдаланен, книгам библиотекыште шке ойырен налшаш да лудшаш;

– 13 почеламутым наизусть палышаш.

Тунемме ий мучаште йоча мом палышаш да ыштен моштышаш

Икымше пелий мучаште палыдыме текстым тичмаш мут дене чын, умылен да сылнын лудын пуышаш, 1 минутышто 75-80 шомакым шукгышаш, кокымшо пелийыште – 80-85 мутым;

- йўкынат да шкевуят утларак да утларак лудын шогышаш;

- лудмын тўн шонымашыжым шкевуя кычалаш тўналшаш;

- тўрло произведенийыште герой-влакын койыш-шоктышыштым танастарышаш, икгайлыкым да ойыртемым мушаш;

- тўрло авторын ик темылан возымо сылнымутыштым танастарышаш;

- III классьшгге тунемме сылнымутан произведенийласе герой-влакын образыштышт лончылаш тўналме пашам умбакыже шуйышаш; почеламутласе поэтический образ-влак дене палыме лийшаш;

- мыскара шўлышан сылнымутым умылышаш;

- произведенийын жанр ойыртемжым рашемдышаш;

- туныктышын темлымыж почеш да шке кумылын «Ямде лий» газетым, «Кече» журналым лудын шогышаш;

- 14 почеламутым наизусть палышаш (4 ий жапыште 60 наре, почеламут погынышаш).

Монгышто лудшаш книга-влак

I класс

Авай дене пырля: лудына, шотлена, туштена М. Глушкова чумырен. 1998.

Анисимов пакчана. Почеламут-влак. 1983.

Григорьева-Архипова чывиге. Йоча ойлымаш-влак. 2007.

Горохов полекем. Почеламут-влак. 1987.

Йыгыр онгыр. Почеламут-влак. 1975.

Иванов туштым. Тушто-влак. 1983.

А гыч Я марте. Почеламут-влак. 1975.

ИсламовД. Ш. Лу марте. Почеламут-влак. 1969.

Ший онгыр. Почеламут-влак. 1964.

Книгам йораташ тунемына. ямдылен. 1990.

Крылов йўр. Почеламут-влак. 1985.

Кувылдик-йывырдик. Мыскара почеламут-влак. чумырен. 2007.

Кўслезе тукым / поген. 1979.

Марий калык йомак-влак. чумырен. 2009.

Орлов . Ойлымаш-влак. 1975.

Осмин . Почеламут-влак. 1979.

Пире, пире – йолагай. Шотлеммут, писылудыш да койдарчык-влак / поген. 1993.

Соловьев . Ойлымаш-влак. 2009.

M. Йўштерге. Ойлымаш-влак. 1991.

Федоров сўретем. Почеламут-влак. 1979.