Обогащение речи учащихся глагольной метафорой на уроках русского языка в старших классах школ с казахским языком обучения (стр. 4 )

Заключение

В заключении диссертации излагаются общие выводы по результатам исследования.

1 Изучение современной лингвистической литературы позволило разграничить метафоры по сфере употребления (языковую и речевую); определить пути метафоризации глагола в языке, контекстуально-ситуативные условия речи, необходимые для образования речевой метафоры; выделить наиболее продуктивные в образовании метафоры ЛСГ глаголов.

2 Сопоставление объемов метафорических значений глаголов на основе выделенных нами метафорических моделей в русском и казахском языках осуществлялось в духе современных достижений лингвистики. Изучение литературы по проблеме концептов в русском языке позволило выделить два вида концептов, наиболее отражающих суть явления глагольной метафоры: концепты-фреймы и концепты-скрипты (сценарии). Сходство в концептах проявляется в том, что носители разных языков оперируют идентичными понятиями при описании абстрактных явлений и непредметных сущностей вследствие действия модуса антропометричности. Различия метафорических моделей обусловлены влиянием культуры, быта страны, несоответствием языковых средств в обоих языках.

3 Нами определены и описаны компоненты технологии как совокупности психолого-педагогических установок, способствующих эффективному обучению; предложена обобщенная модель обучения глагольной метафоре, состоящая из четырех иерархических уровней (мотивационного, реализационного, рефлексивного, креационного), которые соответствуют этапам урока комбинированного типа (мотивационно-ориентировочному, операционально-исполнительскому, рефлексивно-оценочному и творческому).

4 Анализ программ, учебников, учебных пособий для обогащения речи учащихся глагольной метафорой показал, что ее изучение возможно на основе действующих учебников при включении дополнительных заданий к имеющимся текстам художественных произведений. Организация дополнительной работы по лингвистическому анализу текста, содержащего глагольные метафоры, позволяет не только изучить фонетические, лексические, морфологические и синтаксические единицы в составе текста, но и определить авторский замысел и способы его образной реализации.

5 Выявлены типичные ошибки учащихся старших классов казахской школы при разграничении прямого и переносного значения глаголов, установлен уровень владения глагольной лексикой путем определения характера слов-реакций на глагол-стимул в русском языке и проверки умений по включению метафорического глагола в контекст. Данные предэкспериментального среза позволили очертить круг проблем речевой подготовки и наметить пути их решения в формирующем эксперименте.

6 В основе разработанной системы упражнений лежат механизмы метафоризации. Механизм узнавания представлен в основе опознавательных упражнений; механизм ассоциирования – в упражнениях на установление сходства, ассоциативных связей; механизм глубинной предикации послужил основой для упражнений на наблюдение над словом в речи, контексте, по переводу метафор на родной язык, на определение роли метафоры в тексте; механизм получения выводных знаний лежит в основе работы над художественным текстом, которая завершает систему упражнений.

7 Показателем усвоения глагольных метафор является употребление метафорических высказываний в устной речи учащихся, уместное использование глагольных метафор при написании связных текстов различных типов. Критерием качества усвоения является создание индивидуально-авторских метафор, включенных в образное идейно-эстетическое пространство текста.

Результаты проведенного экспериментального исследования подтверждают достоверность выдвинутой гипотезы. Данные экспериментального обучения свидетельствуют об эффективности предлагаемой технологии: наблюдается положительная динамика освоения глагольной лексики в экспериментальных классах (21-25%) по сравнению с контрольными.

Перспектива исследования. Данное исследование открывает перспективу для составления речевого и ситуативного минимума в целях формирования речевой, тезаурусной, коммуникативной компетенции учащихся и создания новых учебно-методических и дидактических материалов по русскому языку.

Список сокращений, используемых в работе

ГМ – глагольная метафора

ЛСГ – лексико-семантическая группа

ЭГ – экспериментальная группа

КГ – контрольная группа

Список использованных источников

1 Лакофф Дж., Метафоры, которыми мы живём // Теория метафоры. - М.: Прогресс, 1990. - С.387-416.

2 Языкознание. Большой энциклопедический словарь // Под ред. . - М.: Большая Российская энциклопедия, 19с.

3 Брагина языка и культура страны: Изучение лексики в лингвострановедческом аспекте. - М: Русский язык, 19с.

4 Зимняя аспекты говорению на иностранном языке. - Москва: Просвещение, 19с.

5 Урок без парадоксов // Народное образование, 1998, № 9. - С. 65-69.

Список опубликованных работ по теме диссертации

1 Подготовка к усвоению глагольной метафоры // Русский язык и литература в казахской школе№ 11-12. - С. 9-13.

2 Изучение глагольной метафоры на основе лексико-семантических групп глаголов // Лингвопрагматические и общепедагогические аспекты обучения иностранному языку: Межвузовский сб. науч. тр. АГУ им. Абая - Алматы, 1997. - С. 46-52.

3 Учет механизмов метафоризации при изучении языковой метафоры в национальной школе // Тезисы докл. Международной научной конференции «Теория и практика русистики в мировом контексте» (Лингвострановедческий (культуроведческий) аспект в изучении и преподавании русского языка), посвященной 30-летию МАПРЯЛ. - М.: ИРЯ им. , 1997. - С.199-200.

4 Изучение глагольной метафоры на основе текста художественного произведения // Текст как единица обучения связной речи: Межвузовский сб. науч. тр. АГУ им. Абая. - Алматы, 1998. - С. 68-73.

5 К вопросу об усвоении глагольной метафоры в национальной школе // Тенденции и стратегия непрерывного педагогического образования: Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 70-летию Алматинского государственного университета им. Абая. Часть IV. - Алматы, 1998. - С. 194-198.

6 Глагольная метафора: поиск новых подходов к ее освоению в казахской школе // Психолого-педагогическая диагностика деятельности учителя в транзитивном обществе: теория, технологии, эксперимент, практика: Материалы международной научно-практической электронной конференции. - Актобе, 2001. - С.104-107.

7 Метафора как феномен языка и культуры на современном этапе развития общества // Интеграция науки и практики в условиях мирового образовательного пространства: Материалы Международной научно-практической конференции. 13-14 февраля 2003г. - Алматы, 2003. - С.242-243.

8 Изучение глагольных метафор на материале лексической темы «Весна пришла» // Вестник Казахского национального университета имени аль-Фараби. Серия филологическая.- Алматы: Қазақ университетi, 2003. - № 8. - С. 44-47.

9 Работа над образной структурой текста художественного произведения // Функциональная лингвистика: состояние и перспективы: Материалы Международной научной конференции. 21-23 октября 2003г. - Алматы: «СаГа», 2003. - С. 310-314.

10 Сопоставительный анализ образной структуры текста и его перевода как средство развития образной речи учащихся // Вестник Казахского национального университета имени аль-Фараби. Серия филологическая. - Алматы: Қазақ университеті, 2004. - № 1. - С. 144-146.

11 К вопросу о диагностике уровня владения и усвоения глагольной метафоры учащимися старших классов школ с казахским языком обучения) // Вестник Евразийского национального университета им. .- Астана, 2005. - №3. - С. 276-281.

12 Изучение глагольной метафоры при сопоставительном анализе художественного текста и его перевода на уроках русского языка в старших классах школ с казахским языком обучения // Вестник Казахского национального университета имени аль-Фараби. Серия педагогическая. - Алматы: Қазақ университетi, 2006. - № 1. - С. 79-84.

13 Принципы описания и систематизации лексики в школьном словаре глагольных метафор русского языка // Вестник Актюбинского государственного педагогического института. - Актобе, 2006. - № 1. - С.86-92.

14 Научные основы технологии освоения глагольной метафоры учащимися старших классов школ с казахским языком обучения // Инновационные педагогические технологии: перспективы применения и развития: Материалы международной научно-практической конференции. 2 часть. - Актобе, 2006. - С. 133-138.

ТҮЙІН

Тоқжанова Айгүл Мақсатқызы

Қазақ тілінде оқытылатын жоғары сынып оқушыларының тілін

орыс тілі сабақтарында етістік метафораларымен байыту

13.00.02 – Оқыту және тәрбиелеу теориясы мен әдістемесі

(бастауыш, орта және жоғары білім жүйесіндегі орыс тілі)

Орыс тілінің етістік метафорасын меңгеру барысында оқушылар тілін байыту мәселесін сәтті іске асыру оқытудың дәстүрлі әдістерін қолдану мен қазақ мектептерінің жоғары сынып оқушыларының тілін жетілдіру үшін жаңа көзқарастардың қажеттілігінен туындаған қарама-қайшылықтарды шешуге бағыттылған.

Зерттеу жұмысының өзектілігі анықталады:

- лингвистикалық, мәдениеттанымдық және когнитивтік сипаттағы феномен ретінде етістік метафорасының маңыздылығымен;

- қазақ тілінде оқытылатын жоғары сынып оқушыларын орыс тіліне оқыту теориясы мен тәжірибесінде етістік метафорасының меңгеру мәселесінің жете зерттелмегендігімен;

- билингв оқушылардың тілін байытуға бағытталған етістік метафораларын үйренудегі әлеуметтік тапсырыс пен тәжірибелік қажеттілікпен.

Орыс тілінің етістік метафорасын меңгеру барысында оқушылардың тілін байыту қазақ тілінде оқытылатын жоғары сынып оқушыларының мәнерлі тіл мүмкіндігін және коммуникативтік қабілеттерін жетілдіруде жаңа шешімдерді қолданудың қажеттілігі мен оқытудың дәстүрлі формаларын қолдану арасындағы қарама-қайшылықтарды шешуге бағытталған. Бұл біздің зерттеу жұмысымыздың негізгі проблемасы болып табылады.

Зерттеу мақсаты – етістік метафораларының жүйелік байланысын ескере отырып, олардың лексикалық минимумының сандық және сапалық құрамының теориялық негіздемесінде қазақ тілінде оқытылатын жоғары сыныптардағы орыс тілі сабақтарында етістік метафораларын меңгерудің технологиясын құрастыру.

Зерттеу нысаны – жалпы білім беретін қазақ мектептерінің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы жоғарғы сыныптардың орыс тілі сабақтарында етістік метафорасын оқыту үдерісі.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы:

- билингв оқушылардың сөз қорын етістік метафораларымен байыту үдерісінің мәні мен маңыздылығы әрі олардың тілін, сөйлеуін, коммуникативтік және лингвомәдени құзыреттілігін жетілдіруге ықпалы ашылған;

- оқу мақсатына байланысты орыс және қазақ тілдеріндегі етістік метафораларының семантикалық құрылымының салыстырмалы талдауы жасалған;

- сөйлеу қызметінің рецептивті және продуктивті түрлерінде етістік метафораларын меңгеруге және пайдалануға, оқушылардың тілін байытуға бағытталған етістік метафораларын оқытудың төртдеңгейлі моделі ұсынылған;

- қазақ мектептерінде жоғары сыныптарда етістік метафораларын оқыту моделінің төрт компонентінің (мотивациялық, орындаушылық, рефлексивтік және креативтік) атқарушылық қызметі ашылған.

Зерттеудің теориялық маңызы:

- орыс тілін екінші тіл ретінде оқыту жүйесінде лексикалық материалдарды (етістік метафораларын) іріктеу қағидалары анықталды;

- қазақ мектептері оқушыларының етістік метафораларын меңгеруі бойынша жұмыс жүйесі теориялық түрде негізделді.

Зерттеудің практикалық маңызы:

- қазақ тілінде оқытылатын жоғары сынып оқушыларын етістік метафораларына оқытудың технологиясы дайындалды және сараптау жүзінде тексерілді;

- орыс тілі етістік метафораларының оқу сөздігі құрастырылды;

- қазақ тілінде оқытылатын жоғары сынып оқушыларының метафораларды меңгеруі, қолдануы, құрастыруы бойынша жаттығулар жүйесі ұсынылды;

- қазақ тілінде оқытылатын мектептерде орыс тілін оқыту барысында қолданылуы мүмкін етістік метафораларын меңгеруі бойынша әдістемелік ұсынымдар сараптамалық оқыту негізінде әзірленді.

Қорғауға келесі тұжырымдар ұсынылады:

1. Сөйлеу қызметі мен шығармашылығында етістік метафораларына еркін қолданып, жеке-авторлық метафораларды жасауға бағытталған етістік лексикасын тура және ауыспалы мағынада бірте-бірте меңгеру билингв оқушылардың сөйлеуін байыту үдерісінің мәні болып табылады.

2. Етістіктердің, сонымен қатар, тілдік және сөздік етістік метафораларының лексикалық-семантикалық топтарға біріктірілу қағидасы бойынша тура және ауыспалы мағынасын көрсететін ғылыми-әдістемелік тұрғыдан дәлелденген минимум-сөздік негізінде қазақ мектебінің жоғары сыныптарындағы орыс тілі сабақтарында етістік метафораларын тиімді меңгеру жүзеге асырылады.

3. Етістік метафорасын оқытудың төрт компонентінің жиынтығы – билингв оқушылардың лексикалық құзыреттілігін жетілдіретін маңызды шарт болып табылады. Бұл компоненттер: мотивациялық – осы тақырыпты оқудың қажеттілігі мен мақсатын анықтайды; орындаушылық – оқу мақсаттарын шешуде көрінеді; рефлексивті-бағалаушы – жүйелеу, қорытындылау және білімді бағалау мақсаттарын орындайды; креативтік – өзінің жеке метафораларын құрастырып шығаруға қажетті негіз болады.

4. Құрастырылған оқыту жүйесі оқушылардың тілдік, сөйлеу, коммуникативтік құзыреттілігін жетілдіруге, метафораларды іздеп табуға дағдыландыруға, олардың мағынасын барабар қабылдауға және ұғынуға, сонымен қатар сөйлеуде метафораларды пайдалануға дидактикалық жағдай туғызады.

Зерттеудің болашағы: аталмыш зерттеу жұмысы қазақ оқушыларыдың тілдік, тезаурустік және коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыру мақсатында сөйлеу мен тілдік жағдайларға қатысты минимумның шығару болашағына жол ашады.

Enriching senior school students' speech with verbal metaphor at the Russian language lessons in Kazakh secondary schools

13.00.02 – Theory and methodology of teaching and education

(Russian language in the system of primary, secondary and higher education)

Successful realization of the issue of enriching student’s speech during acquisition of verbal metaphor has helped to rectify the contradictions between using traditional types of education and burning necessity for new approaches in improving the speech of Kazakh-speaking high school students.

The research topicality is determined by:

- The importance of verbal metaphor as a linguistic, cultural and cognitive phenomenon;

- The fact that the issue of verbal metaphor acquisition in the theory and practice of Russian language teaching in senior grades of Kazakh schools has not been properly developed;

- Social and practical demand for the verb metaphor study has been oriented on enriching bilingual students’ speech.

Enrichment of students’ speech during verbal metaphor acquisition is aimed at resolving the contradiction between the use of traditional forms of teaching and burning necessity of new solutions in improving communication abilities and expressive abilities of Kazakh senior school students’ speech. This is the issue of our research.

The research objective is to create a technique of verbal metaphor acquisition during Russian language lessons in Kazakh senior school grades, based on theoretically proven quantitative and qualitative dimensions of lexical minimum of verbal metaphors and their systematic links.

The research object is the process of teaching verbal metaphor during Russian language lessons in senior grades with the emphasis on social sciences and humanities in general secondary schools with Kazakh as the language of instruction.

The scientific novelty:

- The nature of the process of enriching the bilingual students’ speech with verbal metaphor and its influence on improving their linguistic, speech, communicational and geographical competence have been revealed;

- Comparative analysis of semantic structure of metaphoric verbs in Russian and Kazakh has been undertaken in order to prevent mistakes in students’ speech;

- A four-stage model of teaching verbal metaphor, aimed at enriching the students’ speech, mastery and use of verbal metaphors in receptive and productive speech activities has been presented;

- The purpose of four components (motivational, operational, reflexive and creational) of the model for teaching verbal metaphor in senior grades of Kazakh schools has been formulated.

Theoretical significance of the research:

- Principles of lexical material (verbal metaphors) selection in the system of teaching Russian as a second language have been set;

- The system of activities in acquisition of verbal metaphors by Kazakh school students has been theoretically proven.

Practical significance:

- The technique of acquisition of verbal metaphor by Kazakh school students has been created and experimentally proven;

- A student dictionary of Russian verbal metaphors has been compiled;

- The system of exercises for acquisition, usage, and creation of metaphors by Kazakh school senior students has been proposed;

- Based on experimental instruction, methodical recommendations regarding verbal metaphor acquisition have been created, which can be used while studying Russian in school with Kazakh as the language of instruction.

The following theses are proposed for defending:

1. The nature of the process of enriching the bilingual students’ speech is a stage-by-stage acquisition of verbal lexis in its direct and indirect meaning and ability to use verbal metaphors in speech activities and speech formation by working out individually created metaphors.

2. Effective mastery of verbal metaphors at the Russian language lessons in senior grades of Kazakh schools is carried out on the basis of scientifically and methodologically proven minimal vocabulary which demonstrates primary and secondary meanings of verbs, and language and speech verbal metaphors divided into lexical and semantic groups.

3. The joint use of four components of teaching verbal metaphor: motivational, which states objectives and needs to study this phenomenon; operational-performing, which is shown in solving educational tasks; reflexive-evaluative, which undertakes the task of generalization, systematization and evaluation of knowledge; creational, which serves the base for creating individual metaphors, – is the crucial condition for improving lexical competence of bilingual students.

4. The system of exercises is the basis of improving language, speech and communicative competence of students; of raising skills for identifying metaphors, adequate interpretation and understanding their meaning, and producing metaphors in speech.

Perspective of the research: This research has opened the perspective for creating speech and context minimum in order to formulate speech, thesaurus and communicative competence of Kazakh-speaking students, also for creating new educational-methodic and didactic materials in Russian language’s teaching.