Современные модели партийно-политических систем Казахстана и России: сравнительный анализ (стр. 6 )

24 Сравнительный анализ институционализации партийных систем Казахстана и России (Часть II) // Центральная Азия и Кавказ. – 2009. – № 1(61). – С. 132-144. – 0,8 п. л.

25 Institutionalization of the Party System in Kazakhstan and Russia: a comparative Analysis (Part II) // Central Asia and the Caucasus. – 2009. – № 1(55). – С. 115-126. – 0,9 п. л.

26 Партийно-политические модели Казахстана и России: генезис и институционализация // Альманах современной науки и образования [Текст]. – Тамбов: «Грамота», 2009. – № 1 (20). Исторические науки, философские науки, искусствоведение, культурология, политические науки, юридические науки и методика их преподавания: В 2-х ч. Ч. 2. – 186 с. – С. 78-83. – 0,4 п. л.

27 Проблемы казахстанской оппозиции // Центральная Азия и Кавказ. – 2009. – № 4-5(64-65). – С. 199-210. – 0,8 п. л.

28 Оpposition in Кazakhstan: nagging problems // Central Asia and the Caucasus. – 2009. – № 4-5(58-59). – С. 175-184. – 0,5 п.л.

Прочие публикации

29 Политические партии Казахстана. Год 2000: Справочник. – Алматы, 2000. – 428 с. (в соавт.). – 26,8 п. л.

30 Парадигма национальной идеи как системообразующий фактор укрепления государства и общества в период трансформации // Актуальные проблемы политического развития казахстанского общества в условиях глобализации: Мат. респ. научно-теорет. конф., посвященной 75-летию со дня рождения профессора , г. Павлодар, 2003 г. Том 1. – Павлодар: ПГУ им. С. Торайгырова, 2003. – 374 с. – С. 204-214 (в соавт.). – 0,7 п. л.

31 Специфика взаимовлияния политической культуры и партийного плюрализма казахстанского общества в условиях переходного периода // Опыт модернизации реформ в Центральной Азии: модель и перспективы Казахстана: Мат. междун. научно-практ. конф., г. Алматы, 21 ноября 2003 г. / Под ред. проф. . – Астана, 2004. – 216 с. – С. 141-150. – 0,6 п. л.

32 Национальная идея как важнейший фактор становления казахстанского общества в переходный период // Опыт модернизации реформ в Центральной Азии: модель и перспективы Казахстана: Мат. междун. научно-практ. конф., г. Алматы, 21 ноября 2003 г. / Под ред. проф. . – Астана, 2004. – 216 с. – С. 150-161 (в соавт.). – 0,7 п. л.

33 Межпарламенсткое сотрудничество Казахстана и России: перспективы и проблемы совершенствования законодательства о безопасности и борьбе с терроризмом // Казахстанско-Российское взаимодействие в XXI веке и вызовы глобализации: Мат. междун. научно-практ. конф., посвящённой Году России в Казахстане, г. Астана, 23-24 января 2004 г. – Астана: изд-во КРУ, 2004. – 413 с. – с. 294-297 (в соавт.). – 0,2 п. л.

34 Несущая конструкция модернизации общества // Политические проблемы международных отношений и глобального развития: Мат. междун. научно-практ. конф. в рамках шестых Мустафинских политологических чтений. – Алматы: КазНУ им. аль-Фараби, 2005. – 431 с. – С. 283-285. – 0,2 п. л.

35 Генезис и становление национального диалога в Казахстане // Пути реализации основных приоритетов продвижения Казахстана в число наиболее конкурентоспособных и динамично развивающихся государств мира в контексте задач, поставленных Президентом Республики Казахстан в Послании народу Казахстана: Мат. междун. научно-практ. конф., 21 апреля 2006 г. Часть 2. – Алматы: КазНПУ им. Абая, 2006. – 280 с. – С. 58-66. – 0,6 п. л.

36 Становление национального диалога в Республике Казахстан в контексте модернизации государства // Суверенное развитие Республики Казахстан: опыт, тенденции и перспективы: Мат. междун. научно-практ. конф. 7 декабря 2006 года. – Алматы: КазНПУ им. Абая, 2007. – 118 с. – С. 60-65. – 0,4 п. л.

37 Сформулирована ли теория политических партий: научный дискурс / Актуальные проблемы политической науки Казахстана: Сб. научн. тр. – Алматы: КазНУ им. Аль-Фараби, 2006. – № 2(6). – 184 с. – С. 43-49. – 0,4 п. л.

38 Правовая институционализация партийной системы Республики Казахстан // Актуальные проблемы права в свете Послания Президента Республики Казахстан «Новый Казахстан в новом мире»: Мат. междун. научно-практ. конф. 18 апреля 2007 года. – Алматы: ТОО «Print-S», 20с. – С. 931-937. – 0,4 п. л.

39 Развитие партийно-политического плюрализма в контексте казахстанской модернизации // Пути реализации важнейших направлений внутренней и внешней политики Казахстана в контексте задач, поставленных Президентом РК в Послании народу Казахстана: Мат. междун. научно-практ. конф. 24 апреля 2007 г. – Алматы: КазНПУ им. Абая, 2007. – 576 с. – С. 82-87. – 0,3 п. л.

40 Политические партии Казахстана как субъекты выборов: выводы на будущее // Новый этап демократизации Казахстана – ускоренное развитие свободного демократического общества: Мат. междун. научно-прак. конф. (30 мая 2007 г.). – Алматы: Дом печати «Эдельвейс», 2007. – 216 с. – С. 90-98. – 0,6 п. л.

41 Перспективы участия политических партий Казахстана в парламентских выборах // Казахстанский путь развития: его особенности, проблемы и перспективы: Мат. междун. научно-практ. конф. (июль 2007 года) / Под ред. . – Алматы, 2007. – 290 с. – С. 109-114. – 0,4 п. л.

42 Правовое становление политических партий Казахстана // Развитие институтов демократии в Республике Казахстан в свете конституционной реформы 2007 года. Мат. междун. научно-практ. конф. (29 февраля 2008 года). – Алматы, 2008. – 274 с. – С. 106-110. – 0,3 п. л.

43 К вопросу о формировании в Казахстане партийной системы // Пути реализации основных приоритетов по повышению благосостояния народа Казахстана в свете задач, поставленных Президентом РК в Послании народу Казахстана (6 февраля 2008 г.): Мат. научно-практ. конф., 12 марта 2008 г. – Алматы: КазНПУ им. Абая, 2008. – 560 с. – С. 47-51. – 0,3 п. л.

44 Пропорциональная избирательная система и сильный президенциализм: казахстанский вариант // Актуальные проблемы современной казахстанской политологии: материалы международной научно-практ. конф-ции, посвящённой 80-летию со дня рождения профессора / Отв. ред. проф. Л. Иватова. – Алматы: КазНУ им. аль-Фараби, 2008. – 374 с. – С. 185-189. – 0,3 п. л.

45 Меняющаяся роль политических партий в контексте конституционной реформы: отечественный опыт // Опыт политической и экономической трансформации: казахстанская модель. Материалы «круглого стола» (г. Алматы, 3 апреля 2008 г.) / Отв. ред. . – Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2008. – 144 с. – С. 44-50. – 0,4 п. л.

46 Методологии научного анализа современного института политических партий // Модернизация высшего образования и науки: пути и перспективы инновационного развития: Мат. междун. научн. конф., посвящённой 70-летию Почетного ректора КазНПУ им. Абая, вице-президента и председателя Отделения общественных и гуманитарных наук НАН РК, академика НАН РК (18 октября 2008 г.). – Алматы: КазНПУ им. Абая, 2008. – 792 с. – С. 296-300. – 0,4 п. л.

47 Компаративный анализ процессов развития многопартийности в Казах - стане и России // Казахстанско-российские отношения: состояние и перспекти - вы: Мат. Междун. научн. конф. (г. Алматы, 22 сентября 2008 г.) Отв. Ред. Б. Султанов. – Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2008. – 160 с. – С. 83-98. – 1,0 п. л.

48 Введение в теорию политических партий: Учебно-наглядное пособие. – Алматы: КазНПУ им. Абая, 2008. – 72 с. – 4,5 п. л.

49 Тенденции и перспективы развития партийно-политических моделей в Казахстане и России // Основные приоритеты и направления развития Послания Президента Республики Казахстан народу Казахстана «Новое десятилетие – новый экономический подъём – новые возможности Казахстана»: Мат. Респ. науч.-практич. конф. 29 апреля 2010 г. – – Алматы: КазНПУ им. Абая, 2010. – 722 с. – С. 330-336. – 0,4 п. л.

ТҰЖЫРЫМ

қызы

ҚАЗАҚСТАН МЕН РЕСЕЙДЕГІ ПАРТИЯЛЫҚ-САЯСИ ЖҮЙЕНІҢ ЗАМАНАУИ ҮЛГІЛЕРІ (САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ)

23.00.02. – Саяси инститтуттар, этносаяси конфликтология, ұлттық және саяси процестер мен технологиялар мамандығы бойынша

саяси ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация

Диссертациялық зерттеуде екі евразиялық мемлекет Қазақстан мен Ресей мемлекеттеріндегі көппартиялық жүйенің даму динамикасына салыстырмалы талдау жасалынған. Қазіргі кезеңде қоғамдағы ықпалды әлеуметтік институт ретінде қалыптасқан саяси партия демократияның шешуші элементі болып отыр. Қазақстан Республикасыда мен Ресей Федерациясыда демократиялық мемлекет болғандықтан, болашақта партиялық-саяси жүйені әрі қарай жетілдіру қоғамдық қажеттілік екендігі даусыз. Осы мақсатта аталған мемлекеттерде саяси партияның институтциализациялануын теориялық тұрғыдан зерттеу өзекті болмақ. Бұл үрдісті компаративистік тұрғыдан талдауда маңызды.

Диссертациялық зерттеудің мақсаты – Қазақстан мен Ресей елдеріндегі тоталитарлық жүйеден демократиялық жүйеге өту кезеңіндегі көппартиялықтың дамуы мен қалыптасуына жүйелі түрде салыстырмалы талдау жасау болып табылады.

Диссертациялық зерттеудің міндеттері:

- саяси партия теориясының негізгі мәселелеріне, тарихына қазіргі кезеңдегі жағдайына саясаттанулық талдау жасау;

- партия - теориялық тұрғыдан саясаттанудың жаңа бір бағыты ретінде қалыптасып отырғандығын анықтау;

- қоғамның саяси жүйесіндегі ықпалды саяси институт ретіндегі партияның орны мен рөлін анықтау;

- саяси партия демократиялық қоғамның басты қозғаушы күші екендігін анықтау және қоғамдағы пікіралуандылықты қалыптастыруда партияның ықпалының зор екендігін айқындау;

- Қазақстанда және Ресейде саяси партияларды теориялық тұрғыдан зерттеудің әдіснамалық негізі қалыптасып келе жатқандығын айқындау;

- Қазақстан мен Ресейдің демократиялық қоғам орнату аясындағы партиялық құрылыстың даму динамикасына салыстырмалы талдау жасау арқылы осы саяси-партиялық үрдісте әр елдің дамуына сәйкес өзіндік ерекшеліктері мен ұқсастықтарын ашып көрсету;

- екі елдегі саяси-партиялық құрылыстың даму кезеңдерінде өзара әсер етумен логикалық тұтастықтың бар екендігін ашып көрсету;

- Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясындағы электораттың саяси үрдіске қатысуын зерттеу, екі елдегі саяси партиялардың құрылуымен қалыптасу үлгілерін сараптау;

- бүгінгі таңда қоғамда белсенділік танытып отырған қазақстандағы және ресейдегі саяси партиялардың қызметіне талдау жасап, елдегі саяси процеске осы партиялар қызметінің тигізіп отырған әсерін анықтау;

- қазіргі кезеңдегі Қазақстан мен Ресей елдеріндегі саяси партиялық жүйенің қалыптасып отырған жаңа үлгісіне талдау жасау;

- Қазақстан мен Ресейдегі саяси-партиялық процесстің болашақтағы жаңа даму тенденцияларын айқындау.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы Қазақстан мен Ресей елдеріндегі саяси партиялық жүйенің қалыптасу тәжірибесі талданып, еліміздегі партиялық жүйенің, партиялық құрылыстың өзіндік даму ерекшеліктері айқындалды. Әлемдік саяси үрдісте партияның қоғамдағы рөлінің белсенді болып отырғандығы дәлелденіп, Қазақстан мен Ресей елдерінде саяси партия азаматтық қоғам қалыптастыру барысында мемлекет пен халық арасын жалғастырып отырған көпір екендігі анықталды.

Екі еуразиялық мемлекеттің азаматтық қоғам орнатумен демократиялық партиялық жүйеніқалыптастырудағы ұқсастықтарымен өзіндік ерекшеліктері айқындалды. Зерттеуде саяси партияның құрылуымен қалыптасуын қоғамдағы күрделіде кешенді саяси процес ретінде қарастырылды.

Екі елдегі партиялық-саяси жүйе заманауи үлгілерінің саяси мәнімен мазмұны ашылды. Ресей Федерациясы партиялық-саяси жүйені қалыптастыруда классикалық және классикалық емес үлгіні қатар ұстанып отырғандығы айқындалды, бұл үрдіс Қазақстан Республикасында плюралистік авторитаризм бағытында дамып отырғандығы анықталды. Партиялық-саяси жүйені қалыптастыру күрделі саяси құбылыс ретінде қарастырылып, бұл процес қоғамның саяси-мәдени рухани өмірімен тығыз байланысты дамитындығы анықталынды.

Қоғам дамуындағы көптеген күрделі обьективті және субьективті факторларға қарамастан партиялық жүйе үнемі үздіксіз дамып отыратын саяси процестің ажырамас құрамдас бір бөлігі екендігі дәлелденді. Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясында саяси-партиялық жүйенің құрылуымен қалыптасуы өткен ғасырдың аяғында басталып, күні бүгінге дейін өзіндік даму кезеңдерінен өткендігі сарапталды. Демократиялық даму жолындағы екі елде бастапқыда бірпартиялық жүйеден көппартиялық жүйеге өткендігі анықталынып, бұл үрдіске өту жолындағы кедергілермен қиыншылықтарға талдау жасалынды.

Демократиялық даму жолын ұстанған екі елдің де саяси партиялары азаматтық қоғамның белсенді институты ретінде өздерінің нақты позицияларын жоғалтқан жоқ, басты мақсаты - саяси билікке қол жеткізу екендігін партиялар дәлелдеді.

Саяси партия - ең алдымен азаматтардың саяси процесске қатысу белсенділігін арттырудың басты іргетасы екендігі анықталынды.

Бүгінгі таңда саяси партия өкілдерінің мемлекеттік билік органдарында отырғандығы айқындалды.

Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясындағы қоғамды демократияландыру аясындағы саяси партиялық жүйенің заманауи үлгілеріне салыстырмалы талдау жасау барысында саяси партиялардың дамуымен қалыптасу үрдісінде екі елдің бір-біріне әсер етуімен қатар саяси партиялардың даму динамикасында ұқсастықтардың да бар екендігі айқындалды.

Қазақстандағы және Ресейдегі саяси саяси жаңғыру динамикасы бұл процестегі әртүрлілікті көрсетеді. Салыстырмалы түрде қарағанда, бастапқы кезеңде партиялық құрылыстыңқалыптасуында Қазақстанның Ресеймен салыстырғанда саяси қатысу белсенділігі төмен болғандығын айтуға болады. Керісінше. көппартиялық жүйенің саяси-құқықтық негізін қалыптастыруда Қазақстанның Ресейден біршама алға озып кеткендігі дәлелденді, осы прцесс бойынша бүгінгі күні Қазақстанда Парламентте бәсекелестік жоқ екендігі анықталынды.

Қазақстандағы «Нұр-Отан» партиясы заманауи үлгідегі әлеуметтік институт ретінде қалыптасып, қоғамдағы барлық саяси-әлеуметтік процестерге тікелей ат салысып отырғандығы дәлелденді. Сондай-ақ «Ақ жол» партиясыда барлық демократиялық қоғам құру үрдісіне белсене ат салысып, саяси институт ретінде қалыптасқандығы дәлелденді.

Ресейдегі ықпалды партия болып отырған «КПРФ», «Единная Россия» саяси жүйедегі барлық үрдістерге тікелей белсене қатысып өздерін демократиялық қоғам құруда алдыңғы қатарда көрініп отырғандығы айқындалды. Зерттеу барысында Қазақстан мен Ресейдегі саяси процесстердің дамуында пікір алуандылықтың қалыптасқандығы дәлелденді. Бүгінгі таңда Қазақстанда партиялық құрылыста бәсекелестік орта қалыптаспай отыр, Ресейде бұл үдіс көз ілеспес жылдамдықпен дамып келе жатыр. Қоғамдағы саяси процесске тек оппозиялық партиялар ғана емес билік партиясыныңда қатысуы жоғары.

Саяси партия арқылы азаматтардың саяси қатысуы күнен-күнге белсенділік танытып отыр. Қазақстанда билік партиясы болып отырған Нұр Отан партиясына қалың бұқараның сенімділігі жоғары. Күн санап партия мүшелерінің саны көбейіп келеді, партия қоғамдағы барлық саяси-әлеуметтік тұрмыстық мәселелердің халықтың пайдасына шешілуіне барынша ықпал етіп отыр. Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясындағы саяси-партиялық жүйенің заманауи үлгілерінің қалыптасуында екі демократиялық даму жолындағы мемлекеттің бұл үрдісте өзара бірлігі ғана емес логикалық тұтастығы бар екендігі анықталынды.

SUMMARY

Karmazin Lidia Ivanovna

MODERN MODEL of PARTY POLITICAL SYSTEM of

KAZAKHSTAN AND RUSSIA: A COMPARATIVE ANALYSIS

the dissertation for the degree of Doctor of Political Sciences of specialization 23.00.02 – Political institutions, ethno political conflictology, national and

political processes and technologies

In the proposed dissertation the analysis of multi-party system of the two Eurasian states – Kazakhstan and Russia – in a comparative perspective based on the thesis of the similarity of these countries selected models of transformation. Considering that political parties in the modern world remain significant, and occasionally, they are decisive element of democracy, it is clear that for further development of Kazakhstan and Russia as democratic states it is necessary to improve the party political system. In this regard, the research of the parties’ institutionalism of these states is a relevant objective. Research of this process through the prism of comparativistics significantly makes it possible to extend boundaries of such analysis.

The purpose of work – is in the comprehensive, systematic comparative analysis of formation processes of parties systems of Kazakhstan and Russia during their post-totalitarian development. This research objective has determined formulation and solution of the following tasks:

- political analysis of history, modern status and key problems of the parties theory development;

- rationale of party science full formation as promising field of Political Science;

- positioning of the place and role of the modern institutions of political parties and party system in the political system of the State;

- disclosure of the homeostasis base of the parties;

- adaptation of the methodological ways of political parties research in researching of Kazakh and Russian party systems;

- comparative characteristics of the party-political processes of the Republic of Kazakhstan and the Russian Federation in the context of democratization, the allocation of general and special in the party dynamics;

- identification of the internal logic and stages of Kazakh and Russian parties genesis;

- determination of the institutionalization degree institutionalization of Kazakh and Russian parties by the logic of the respective political systems and societies in general of these states;

- research of electoral behavior of political parties of Kazakhstan and Russia, well-being of the party models of Russia and Kazakhstan in conditions of proportionate rules of parliamentary elections;

- characteristic of modern formal acting Kazakh and Russian parties, assessment of their impact on political processes of countries;

- determination of Party of Kazakhstan and Russia party systems type at the modern stage;

- to identify possible trends and perspectives for further development of party-political models in Kazakhstan and Russia.

Scientific novelty of the dissertation is the rationale for maintaining the positions of the political parties institute in the world and progressive rise of political parties role in Kazakhstan and Russia as a bridge between the forming state and social field. In addition, cross national nature of the research has determined the coordinates of the party genesis research, different from the dominant direction in the Russian and Kazakh science, when scientific attention is focused on the political field of in single state.

It is traced that the combination of universal schemes of political institutes’ development, civil society with a unique «Eurasian» particularities of two countries. It is noted that the modern political process in Kazakhstan and Russia, developing in a contradictory way, is demonstrating specificity, which distinguishes it from other processes of transforming countries and at the same time allows see this specificity in the content of changes in both states. As values of the dominant culture, the political process here refers to non-Western type by the nature of the interface of government and society – to the vertically organism. Political changes in the researching countries demonstrate a lot of common, with that, there is a different *****ssia combines classical and nonclassical ways of democratization, and Kazakhstan is moving in the direction of «pluralistic authoritarianism», formally remaining within the procedural version of the democratic system.

The most common conclusion of the research is the thesis that, despite the complexity of the objective and subjective nature, process of party building and the formation of the party system in the Republic of Kazakhstan and the Russian Federation, started at the end of last century, is gradually developing. It is noted that in both countries implemented transition from single party system to a multiparty system. To that date, the party component has significantly increased and is a major factor in the political struggle, the political competition. Kazakh and Russian parties have passed all its initial stages of development, withstood the examination of several election campaigns and strongly occupied its place in the hierarchy of social political relations. They progressively become an authoritative institution of civil society and a main form of political activities organization of citizens, their political representation in state agencies.

Comparative characteristics of party political processes in Kazakhstan and Russia in the content of democratization has showed their similarity, parallel and mutual influence. This is illustrated in (1) the movement political parties of both countries from the powerful monism of Soviet era through atomized and radical pluralism of the transition period to polutorapartiynoy system with the dominant party in the present, (2) the interrelation of Kazakhstan and the Russian prezidentsializma with formed unicentric model of party competition, (3) synchronous formation and similar change of the legal base for political parties, (4) influence of the developing institution of elections on the consolidation of party systems, a mode of electoral behavior of citizens, raising of the consciousness level of their political participation, activation of their votation for the party, (5) undulating character of party genesis, diversity in the nature of origin, the methods of creation and types of parties, the heterogeneity of their ideological preferences, and simultaneously multidiscipline and at the same time the limitation of their functionality in the political system, (6) the presence in the modern parties systems of Kazakhstan and Russia, along with political structures, with evidence of political parties (NDP «Nur Otan» KDP «Ak Jol», «Edinaya Rosia», CPRF), and proto-parties formations; (7), a sharp weakness of the opposition and not formed practice of power transition from the governing party to the opposition; (8) party systems with a potential fixation of dominant parties only in case of acquisition of these dominants their real political subjectivity, autonomy from the executive power; (9) determined in 2007 desire of establishment to change the political system of Kazakhstan and Russia in the mode of «managed democracy» to create bipartizma in course of time.

Simultaneously, the dynamics of political transformation of Kazakhstan and Russia shows the differences in these processes: (1) in the initial stages there was some slippage of the party field development in Kazakhstan in relation to the Russian part of the introduction of proportional electoral formula and Kazakhstan lead in relation to Russia in the rate of creating a legal framework multiparty system; (2) at the present time in Kazakhstan there is no competitive environment in Parliament, presented almost exclusively by members of the ruling party, as against in Russia, where in the Federal Assembly against the dominant party not only the opposition but also the second «party of power» opposes; (3) in against to Kazakhstan, Russian parties at the present time are denied an straight opportunity of influence on the formation of the executive authorities and have no mechanism of control on them through a system of representative power; (4) Russia party system can significantly faster than in the RK have a full force dominant party because of the different interface models of powerful establishment with governing parties.

[1] Фактически наличествуют лишь две статьи: Политические партии России и Казахстана: сравнительный анализ // Саясат. – 1995. – № 5. – С. 24-33; Ашимова партии Германии и Казахстана: сравнительный анализ // Казахстан-Спектр. – 2005. – № 3 (http://www. /site. html? id=3516).

[2] Агентство Интерфакс-Казахстан (http://www. ); Ежедневная республиканская общественно-поли - тическая газета «Литер» (http://www. ); . Ру» (http://*****); Издание «ВЗГЛЯД. РУ» (http:// *****); Интернет-газета Nomad (http://www. nomad. su); Интернет-газета «Панорама» (http://www. *****); Интернет-газета «ZonaKZ» (http://); Интернет-газета «Хронограф» (http://hronograph. *****/ index. htm); Информационно-аналитический интернет-еженедельник «Партинформ» (http://www. *****/index. html); Казахское информационное агентство (Казинформ) (http://www. ); Общенациональная ежедневная газета «Казахстанская правда» (http://www. ), Телевизионный канал «Хабар» (http://www. ) и др.

[3] Аналитический центр «Разумные решения» (http://www. analitika. org); Всероссийский центр изучения общественного мнения (http://*****); Группа оценки рисков Assessment Risks Group (http://www. ); Институт философии и политологии Министерства образования и науки Республики Казахстан (http://www. ); Информационно-аналитический центр (http://*****); Казахстанский институт стратегических исследований при Президенте РК (http://www. ); Фонд «Общественное мнение» (http://www. *****); Центр актуальных исследований «Альтернатива» (http://www. alternativakz) и др.