Будучи в командировке в г. Москве председатель Кружка выступал в различных центральных научных учреждениях с сообщениями о целях, задачах и деятельности Кружка. везде встречал поддержку и готовность оказать Кружку помощь в его деятельности.16 При содействии непременного секретаря Академии наук СССР академика дали разрешение на бесплатное получение из академического книгохранилища научной литературы до 500 томов.17Сейсмический институт Академии наук СССР выразил согласие на устройство сейсмической станции в г. Грозном и бесплатно оборудовать ее приборами, включить в общую сеть и содержать персонал за свой счет. Кроме того, была достигнута договоренность о прохождении в учреждениях Академии наук СССР стажировок и повышении научной квалификации членов Кружка. Главнаукой было предоставлено Кружку право на бесплатное получение книг из государственного книгохранилища, а также выделены средства для издания его научных трудов.18
Основными формами деятельности Кружка являлись: общие собрания, заседания секций, на которых заслушивались и обсуждались доклады, сообщения, проводились беседы; проведение научно-популярных лекций и чтений; оказание консультационной помощи; связи и сотрудничество с научными обществами и учреждениями как на месте, так и за пределами Грозненского округа; участие отдельных членов Кружка в различных научных и общественных форумах и организациях, а также участие в массовой научно-популяризаторской и культурно-просветительской работе.
Вначале проекты докладов и сообщений, подготовленные членами Кружка в соответствии с планом работы, зачитывались и обсуждались на закрытых заседаниях секций и Бюро. «Признанные полезными и интересными для широких масс переносились в открытые заседания Кружка, проходившие по воскресеньям в Доме работников просвещения, с широким привлечением всех желающих».19 В рамках научно-популяризаторской и культурно-просветительской работы докладчики – члены секций, с наиболее интересными лекциями выступали в рабочих клубах.
Только за период с 31 марта по 27 мая 1928 г. состоялось 12 заседаний Кружка, на которых, наряду с обсуждением текущих вопросов, говорилось о том, что:
1) деятельность Кружка вполне отвечает запросам местного населения;
2) для полного их удовлетворения необходимо расширить работу Кружка организацией целого ряда научных учреждений;
3) необходимо открыть доступ в Кружок и членам других союзов, т. е. реорганизовать его в Научное общество с более широкой программой;
4) работа Кружка протекает при полном сочувствии к нему со стороны различных общественных, советских и партийных организаций».20
За указанный период на открытых заседаниях было прочитано 8 лекций, «которые проходили при переполненной аудитории и вызвали живейший интерес среди слушателей».21
Круг обсуждаемых лекционных вопросов был достаточно широк. Вот их перечень:
1) (секция географии и астрономии) - «Происхождение материков и океанов по гипотезе Вегенера»; «Крымское землетрясение и сейсмические явления»; «Задачи краеведения по указаниям Главнауки»;
2) (секция литературы) − «Обзор литературы в СССР за последние 10 лет» (две лекции);
3) (секция краеведения) − «Туризм и изучение края»;
4) (секция краеведения) − «Экскурсии по Кавказу»;
5) (секция педологии и рефлексологии) - «Игры, как метод воспитания»;
6) (секция математики) − «Приближенные вычисления» и др. (История возникновения Грозненского научного общества.22
Как видно, темы лекционных выступлений самые разнообразные, однако наибольшее количество из них посвящены вопросам краеведения. Это было в духе времени. Новые власти придавали краеведению большое значение как «форме вовлечения в научно-исследовательскую работу широких масс».23 Предметом особого внимания секции краеведения являлись вопросы природы, географии, экономики, этнографии, фольклора, быта и др. К примеру, в рамках краеведческой работы было намечено провести в Чечне сбор народных преданий, легенд, песен и т. д. Секция литературы подготовила обзор новой русской и иностранной литературы. Планировалось прочитать цикл лекций на эту тему в Доме работников просвещения и рабочих клубах.24
В целях оказания помощи населению были организованы «постоянные консультации по научным вопросам путем ответов в газете «Грозненский рабочий» по географии, астрономии, физике, математике, биологии, химии, литературе, обществоведению, краеведению, изобразительному искусству, педологии и рефлексологии».25
Одним из первых шагов Кружка было создание библиотеки, которая комплектовалась за счет приобретений (покупки), подписки, книгообмена, и т. д. Кроме того, различные научные учреждения, отдельные ученые присылали в дар Кружку монографии, пособия, различные рекомендации, методические указания и др. Библиотека Кружка неуклонно пополнялась различной литературой и к 1 сентября 1928 г. ее книжный фонд составил 1000 книг и 30 подписных научных журналов.26
Вместе с тем, результаты деятельности Кружка могли быть значительнее, если бы не трудности и нерешенные проблемы, связанные с отсутствием необходимых средств, особенно для проведения опытной работы. Поэтому-то Кружок «наметил устройство платных лекций, концертов и др.».28 Вот как сами кружковцы оценивали свою деятельность: «Наш кружок проводит работу в сравнительно скромном масштабе, с очень скромной программой и кругом деятельности. Но в дальнейшем он должен вести очень ответственную работу».27 Кроме того, перегруженные повседневной основной работой отдельные члены секций либо работали урывками, либо просто числились в списках Кружка.
Таким образом, Грозненский научный кружок в силу своих возможностей за короткий период, несмотря на ограниченные средства, объединив в своих рядах представителей педагогической общественности, некоторые из которых начали свою деятельность еще до революции, опираясь на инициативу и энтузиазм наиболее активных из них, на помощь и поддержку со стороны, внес свою лепту в становление в Грозненском округе краеведческой исследовательской работы, повышение научно-методической квалификации педагогов − членов Кружка, а также популяризации достижений науки и техники, культурно-просветительской работы среди широких масс.
Конечно, если судить о работе Грозненского научного кружка по современным критериям, успехи его за столь короткий промежуток времени явно незначительны. (Кружок не успел в полной мере реализовать номеченную программу, как был реорганизован). Однако было бы несправедливо судить о его деятельности с позиций сегодняшнего дня. Речь идет не только о размере его вклада. Необходимо понять это время, бурные 1920-е гг. Это было время перемен, болезненной ломки старого и рождения нового. Одной из безусловных заслуг Кружка явилась консолидация педагогической общественности, стремившаяся хотя бы в такой форме проявить творческую инициативу, использовать возможность приобщения к лучшим научным и техническим достижениям. Огромное значение имела сама атмосфера общения единомышленников. Опыт Грозненского научного кружка поучителен и потомки должны с благодарностью и трепетом помнить об этих подвижниках.
О жизнеспособности Кружка свидетельствовал тот факт, что его деятельность явилась предпосылкой и создала условия для возникновения впоследствии более высокой формы объединения единомышленников, организации науки. В ноябре 1928 г. Грозненский научный кружок был реорганизован в «Грозненское научное общество», преобразованное в июле 1929 г. в «Научное общество Чеченской автономной области». На его базе в июле 1930 г. был создан «Чеченский научно-исследовательский институт имени 10-летия советской власти в Чечне».
ПРИМЕЧАНИЯ
1. Грозненский рабочий, 1928, 21 июня;
2. Там же;
3. Грозненский рабочий, 1928, 10 апреля; Грозненский рабочий, 1928, 21 июня; История возникновения Грозненского научного общества.-//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.3.
4. История возникновения Грозненского научного общества.-//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.3.
5. Грозненский рабочий, 1928, 21 июня;
6. Грозненский рабочий, 1928, 1 сентября;
7. ГАРФ. Ф.2307. Оп.18. Д.5. Л.53; Грозненский рабочий, 1928, 21 июня;
8. История возникновения Грозненского научного общества -//Грозненское научное общество. Грозный,1929. С.4;
9. История возникновения Грозненского научного общества. -//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.4; Краеведение на Северном Кавказе,1928, №1-2. С.161;
10. Грозненский рабочий, 1928, 21 июня;
11. История возникновения Грозненского научного общества -//Грозненское научное общество. Грозный,1929. С.3;
12. Грозненский рабочий, 1928, 21 июня;
13. История возникновения Грозненского научного общества.-//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.5; Краеведение на Северном Кавказе,1928, №1-2. С.161;
14. Грозненский рабочий, 1928, 21 июня; Краеведение на Северном Кавказе,1928, №1-2. С.161;
15. Грозненский рабочий, 1928, 1 сентября;
16. История возникновения Грозненского научного общества.-//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.6;
17. Грозненский рабочий, 1928, 1 сентября;
18. Отчет о работе Научного общества ЧАО.- //Известия Научного общества Чеченской автономной области. - Грозный, 1930, №2. С.68; История возникновения Грозненского научного общества.-//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.6;
19. Грозненский рабочий, 1928, 21 июня; История возникновения Грозненского научного общества.-//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.4;
20. История возникновения Грозненского научного общества.-//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.5;
21. История возникновения Грозненского научного общества.-//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.4;
22. Там же;
23. Известия Центрального бюро краеведения. М.1927. №5. С.144;
24. Грозненский рабочий, 1928, 1 сентября;
25. Грозненский рабочий, 1928, 10 апреля;
26. Грозненский рабочий, 1928, 21 июня; Грозненский рабочий, 1928, 1 сентября;
27. Грозненский рабочий, 1928, 21 июня; История возникновения Грозненского научного общества.-//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.3;
28. История возникновения Грозненского научного общества. -//Грозненское научное общество. Грозный, 1929. С.3.
МЕТОДИКА И ОПЫТ
ГАЙСУЛТАНОВ IУМАР.
ЦУЬНАН ЦХЬАЙОЛУ ПРОИЗВЕДЕНЕШ ШКОЛЕХЬ IАМОР
ДIадаханчу бIешеран 60–80 шерашкахь нохчийн литературехь шуьйра евзаш яра прозаикан Гайсултанов Iумаран цIе. Нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь кест-кеста арайовлура яздархочун произведенеш. Коьрта долчу декъана берашна, кегийрхошна лерина яра цуьнан дуьххьарлера произведенеш. Нохчийн литературехь шен исбаьхьаллин произведенеш леррина берашна язъечу яздархойх хьалхарниг вара иза.
Гайсултанов Iумар вина 1920 шарахь Шелахь ахархочун Эдилсолтин доьзалехь. Iумаран денана Себибат хилла туьйранаш, нохчийн барта дийцарш хууш. Шена дукхавезачу кIентан кIантана жимчу Iумарна дуьйцуш хилла цо нохчийн къоман туьйранаш. Денанас дийцинчу туьйранашка чIогIа хазахеташ ладегIна ша, хIетахь нохчийн исбаьхьаллин даше бахана безам бу аьлла хета шена литературе шен шовкъ кхоьллинарг, олура Гайсултанов Iумара.
Юьртара школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа, 1936-чу шарахь, Грозненски рабфаке деша вахна Гайсултанов Iумар. Дика доьшуш чекхъяьккхина рабфак. Дукха хан ялале Сийлахь-боккха Даймехкан тIом болабелча, тIаме а вахна, 1941−1943 шерашкахь эскарехь хилла иза.
Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь, 1944−1957 шерашкахь, Киргизехь финансови органашкахь белхаш бина цо. Даймахка цIа вирзича, кхидIа а дешна: чекхъяьккхина Нохч-ГIалгIайн педагогически институтан историко-филологически факультетан оьрсийн меттан, литературийн, нохчийн меттан, литературин отделении. 1958 шарахь дуьйна хаддаза Нохч-ГIалгIайн книжни издательствехь дешаран книгаш арахоьцучу отделехь лакхарчу редакторан болх беш вара.
Гайсултанов Iумар язда волавелла 50-га шераш юккъе даханчу хенахь. Шен дуьххьарлерчу произведенийн рукописаш цо еша лора лингвист, литературовед волчу Мальсагов Дошлукога. ХIетахь Киргизски университетан оьрсийн меттан кафедрин доцент вара Мальсагов Дошлуко. Цо гIо дора волалуш волчу яздархочунна литературин болх караберзорехь. Гайсултанов Iумара цунна баркалла аларца хьахайора и хан.
Гайсултанов Iумаран дуьххьарлера книга «Болат-ГIала йожар» араяьлла 1959 шарахь Соьлжа-ГIалахь. Книгин шен цIарах йолу повесть а, дийцарш а ду цу тIехь зорбатоьхна. Шира хенахьлерчу нохчийн дахарера гуллакхаш ду «Болат-ГIала йожар» повестан чулацамехь. Дика тIеийцира книгашъешархоша Гайсултанов Iумаран хьалхара книга. Яздархочун кхиам лерира иза критико а.
Кхин цхьа шо даьлча араелира яздархочун шолгIа книга «Кавказан лаьмнашкахь». Дийцарш дара цу тIехь зорбатоьхна. 1962 шарахь зорбатуьйхира «Сема лергаш» цIе йолу дийцарийн книга. Царна тIаьххье араевлира керла книгаш «Къийсаман новкъахь» (1963), «Керлачу дахаре» (1964), «Тешаме доттагI» (1965). Оцу произведенийн коьрта тема берийн, кегийрхойн дахар дара, церан уьйраш, лехамаш бу авторан тидамехь. Шен турпалхойн ойланаш, гIиллакхаш, гуллакхаш говза гайтина яздархочо, берийн психологица догIуш ду цо кхоьллина исбаьхьаллин васташ, сурташ. Гайсултанов Iумара и книгаш берашна, кегийрхошна лерина ю. Иза нохчийн литературехь керла дара. Яздархочо шен ерриге кхолларалла берашна лерина хилар къоман литературехь даьржина дацара, оцу гIуллакхехь Гайсултанов Iумар хьалхарниг ву.
Москвахь «Детская литература» издательствехь 1965 шарахь арахоьцу оьрсийн матте а яьккхина «Iаьрби» це йолу повесть. Украинийн маттахь а араяьлла «Iаьрби» повесть. Цул таьхьа, Соьлжа-ГIалахь нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь зорбатоьхна «Массарна а боьлийла малх» повесть а. Нальчикехь 1969 шарахь берийн литературин хьокъехь хиллачу совещанехь Къилбаседа Кавказехь тIаьххьарчу шерашкахь берашна арахецначу произведенешна юкъахь тоьллачех лерина Гайсултанов Iумаран «Массарна а боьлийла малх» повесть. Молдаванийн маттахь а арахецна и повесть.
Масех басня а ю Гайсултанов Iумаран кхоллараллехь. Царах ю «Кхо стуй, борззий» цIе йолу басня. Дукха хьолахь баснешкахь, уьш дIайолалуш я чекхйолуш даладой авторера дешнаш хуьлу. Оцу дешнашкахь къеггина билгалдолу баснин коьрта маьIна. Амма и коьрта маьIна шайца гучудолу авторан дешнаш доцуш а хуьлу баснеш. Ишттачарах ю «Кхо стуй, борзий» басня а. Оцу тайпанчу баснин маьIна а, цо луш болу кхетам а цуьнан чулацамца билгалболу. Борз басни тIехь мекарло йолуш гайтина, цо шен ямартан Iалашо мекарлонца кхочушйо. Барт болуш цхьаьна болчу кхаа старна дуьхьал ца ялало борз, цундела барт бохийна цхьацца а дохий, хIаллакдо цо стерчий. Авторан жамIаца доцуш, баснин текстехь гучудолу маьIна.
Нохчийн республикански тайнигин театрехь еххачу хенахь кхиамца х1иттийна яздархочун пьесаш: «Турпал», «Лечарчий», «Дашо бIар», «Хьуьнхара цIа».
Гайсултанов Iумаран «Малика», «Мила ву хьо?» повесташ яздархочун кхоллараллехь керла агIо яра. «Малика» повестан коьрта турпалхо – нохчийн къона зуда Малика библиотекарь йолчуьра дIа а яьлла, юьртабахаме балха йоьду. Къинхьегамехь, юкъараллин дахарехь дакъалацаран Iалашо ю цуьнан. Шен нийсархошца цхьаьна юьртабахам дебош ю иза. ХIайттараллица вовшахтуху Маликас шен звенон болх, кхечаьрца йоьхье бевлича, толам боккху цуьнан звенон декъашхоша.
Малика къинхьегамехь гайтарца цхьаьна цуьнан синхаамаш, безам, ойла гайтина яздархочо. Маликин оьзда васт цуьнан хьаналчу къинхьегамехь, цуьнан адамашца йолчу дог-ойланца, цо шена хьалха хIиттош йолу Iалашонаш гайтарца, уьш кхочушъярехь цо дечу гIуллакхашца билгалдаьккхина автора.
Повестан персонажех хIора а шен сибат-аматца, кхечарах къаьсташ йолчу амалца, шен меттан башхаллашца вовшех къаьсташ ю.
Шен хенахьлерчу юьртабахаман проблематика ю яздархочо «Малика» повестехь къастийнарг.
1974 шарахь зорбанера араяьлла Гайсултанов Iумара исторехь хиллачийн буха тIехь язйина повесть «Александр Чеченский». Исторически тема ойу автора шен керлачу произведенехь. Паччахьан Iедало колониальни Iалашонаш кхочушъеш Кавказехь тIом латтийначу хенахь а оьрсийн прогрессивни нехан нохчашца хилла беркате юкъаметтигаш гойту автора шен повестехь. а бовхачу безамца вийцинчу Николай Раевскийс тIе а лаьцна, кхиийначу нохчочун Александр Чеченскийн кхоллам гойтуш ю повесть. Нохчийчуьра тIеман алонгара дIавигина кIант Н. Раевскийн доьзалехь кхиира. Московски университет чекх а яьккхина, лакхара образовани а, культура а йолуш волчу Александр Чеченскийс шен хенан тIеман говзалла караерзийра. Инарла-майора чине кхечира иза. ТIамехь тIехмайралла, хьуьнарш гайтарна коьртакомандующий а лерам болуш хилла Александр Чеченскийга. Оьрсийн поэт а, тIемало а волчу Денис Давыдовс а дуккха а диканиг яздина шеца партизански отрядехь хиллачу Александр Чеченскийх лаьцна.
Дуккха а исторически хиламаш чулоцуш ю повесть. БерхIитталгIачу бIешеран шолгIа эхе юкъал тIехъяьллачу хенахь Алдара Ушурма коьртехь а волуш нохчийн а, Къилбаседа Кавказан кхидолу къаьмнаш а паччахьан эскаршна дуьхьал шайн паргIато ларъеш гIовттар гойтуш дIайолало повесть. Исбаьхьаллин кепехь гайтина произведени тIехь и исторически бакъдерш. Повестан композици чолхе а йоцуш, турпалхойн васташ дика гойтуш а, автора идея къеггина билгалйоккхуш а ю. Кавказера, Россехара я Францера хиламаш буьйцуш а бакъдолчунна тIера ца волу автор. Произведени тIехь ша гойтуш долу гIуллакхаш яздархочо кIорггера теллина хилар хаало книга йоьшуш. Халкъан патриотизм, майралла билгалйолучу сурташца, говза кхоьллинчу исбаьхьаллин васташкахь гайтина 1шерашкахьлерчу Даймехкан тIамехь оьрсийн халкъо Наполеонан эскарш эша а дина, Даймохк паргIатбаккхар. Оцу тIамехь къаьсттина билгалдевлла Александр Чеченскийн бIаьхочун хьуьнарш хьакъдоллучу исбаьхьаллин басаршца гучудаьхна яздархочо. Амма цо тоам ца бина шен турпалхочун бIаьхаллин хьуьнарш дийцарх, цуьнан васт дуьззина кхоьллина автора. Повестехь вайна гайтина Александр Чеченскийн ойланаш, цуьнан цIена безам, йовха доттагIаллин уьйраш, даймахкана, халкъана иза хьанал хилар. Ша вина меттиг, дай баьхна мохк − Нохчийчоь дагаеъча, цуьнан дог дуткъадалар хаало вайна.
Повестан хиламаш 1816 шарца чекхбовлу, амма эпилогехь автора хаийтина шен турпалхочун кхидIа хиллачу дахарх дерг а.
Нохчийн исторически прозехь дикачарах ю «Александр Чеченский» повесть. Кхоллараллин таронаш яккхий йолуш вара Гайсултанов Iумар.
Гайсултанов Iумар кхелхина 1980 шеран 1-чу февралехь Соьлжа-ГIалахь.
Цуьнан произведенеш хIинца а школашкахь, вузашкахь Iамош ю.
«Болат-ГIала йожар» повесть а, «Кхо стуй, борззий» басня а школехь Iаморан цхьадолу хьелаш къастор ду вай.
«Болат-ГIала йожар»
«Болат-ГIала йожар» повесть Гайсултанов Iумаран дуьхьарлерчу произведенех ю. Повесть зорбанера араяьлла 1959-чу шарахь «Болат-ГIала йожар» цIе а йолчу книги тIехь, шеца авторан оцу муьрехь яздина дийцарш а долуш.
Барта кхоллараллица уьйр йолуш ю «Болат-ГIала йожар» повесть. Халкъан дукха хьалха хиллачу дахарх долчу барта дийцарех пайдаоьцуш язйина ю иза. Шен повесть тIехь автора гайтина хьалхалерчу заманахь, ширачу хенахь хилла вайнехан дахар, хIетахь адамийн хилла юкъаметтигаш, гIиллакх-амалш, церан Iер-дахарехь Iитталуш хилла гIуллакхаш.
«Болат-ГIала йожар» повесть 7-чу классехь Iамайо. 4 сахьт делла оцу повесть тIехь классехь болх бан. Дешархошца и произведени Iамош къасто дезарг иштта билгалдаьккхина программи тIехь: «Повестехь ширачу заманахь вайнехан хиллачу дахарх лаьцна дийцар. Мехкан паргIато къуьйсучохь адамашна юккъехь барт а, доттагIалла а хиларо кхиамашка кхачор. Повестан коьрта турпалхойн а, васташ а. Цуьнан маьIна. Произведени халкъан барта кхоллараллица йолу уьйр. Меттан башхаллаш» (Программаш. Нохчийн литература V−XI классаш. Соьлжа-ГIала. 20агIонаш).
Классехь деша а доьшуш, текстаца болх байта хрестомати тIехь далийна ду «Болат-ГIала йожар» повестан дакъош. Уьш доьшуш, церан чулацам къастор бу дешархошца урокашкахь.
Повесть еша дуьйладалале, карладаьккхича дика хир ду дешархоша кху шарахь Iамийна долу «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли». Цо мелла а гIо дийр ду дешархой повесть тIехь дуьйцучу гIуллакхашна герга бало.
Повесть еша дуьйлалуш шен хьалхарчу дашехь хьехархочо эр ду, «Болат-ГIала йожар» повесть нохчийн къоман ширачу дахарехь хилла гIуллакхаш гойтуш ю, цу тIехь яздархочо дийцина, муха хилла дукха хьалхалерчу заманахь адамийн дахар, хIун халонаш лайна цара, муьлш хилла церан доттагIий а, мостагIий а. Яздархочунна оцу хенахьлерчу адамийн гIиллакх-амалш а, дахар а довзарехь гIо дина халкъан барта кхолларалло. Барта дийцарех пайдаоьцуш язйина ю «Болат-ГIала йожар» боху повесть. Иза йоьшуш вайна гур ду нуьцкъалчу адамийн васташ, маьршачу дахарехьа къийсам латточу халкъан доьналла, вайна девзар ду тайп-тайпанчу къаьмнех болчу дикачу кIентийн вовшашца долу тешаме доттагIалла, цхьабарт болуш гIевттинчу маьршачу наха шайн мостагIий эшош хилар гур ду вайна. Цу тайппанчу масех дашах лаьтташ долу хьалхара къамел чекхдаьлча, классехь деша долора ду хрестомати тIера повестан дакъош. Цу тIехь дешархой шайх кхетар боцуш алссам дешнаш ду, царах цхьадерш хрестомати тIехь маьIна дина ду. И хIора дош а уьн тIе дIа а яздеш, дешархошка шайн словарикаш тIе а яздойтуш, уьш кхетор бу церан маьIнех. Текст еша йолаяле, цу тIерачу дерриге а дешнех дешархой кхетар бу аьлла, тешна хила веза хьехархо, ткъа шен шеко йолу дош дешархошка хатта а хаьттина, царна иза ца хаахь, маьIна дан деза. Масала, иштта дешнаш ду повесть тIехь ворхIалгIа классерчу дешархошна кхето хала хила тарлуш: вета, гIовтал, пезаг, пIаьлдиг, пха, ниха, тарх, гIагI, туьта, неIармачаш, дол, талорхо, омра, йийсар, гIорасизалла, баьчча, гIатт, бухка, чхьонкар, ясакх, геланча, гIарол, карс, Шема. Царах дешархой кхетош классехь болх дIабахьа беза. Цул тIаьхьа йолайо Iамош йолчу произведенин текст еша.
«Болат-ГIала йожар» повестан хьалхара дакъа дешначул тIаьхьа, цуьнан чулацам тIехь болх бо классехь. Иштта хаттарш хIиттадо дешархошна хьалха:
Муьлш бу повестан турпалхой?
Муха ду царна тIера духар?
Муха хилла оцу хенахьлерчу адамийн гIиллакхаш, церан Iер-дахарх хIун хаамаш бу повесть тIехь?
Оцу хаттаршна жоьпаш луш дешархошна кхин а кIорггера бевзар бу повестан хьалхарчу декъан чулацам, цара тидам бийр бу къоман хьалхалерчу дахаран аматийн, адамийн вовшашца хиллачу юкъаметтигийн.
Яздархочо лерина гайтина шен турпалхойн духар: Iаьржачу кхакханан месала куйнаш, логе кхаччалц долу ветанаш дIа а доьхкина йолу цIахь дечу кIадех тегна гIовталш, пезагаш тIехула кога юьйхина наьIаран мачаш, кIеда ча чу а диллина, гIовталшна тIехула дихкинчу доьхкарех кхозуш еха шаьлтанаш. Иштта духар а дуьйхина волу воккха ши стаг: Нажий, Цицкий кхайкхина луларчу юьрта воьдуш вара, шайн уггаре кегийчарах цхьацца бер ду цу шимма шайца дуьгуш. Дуьне хаздеш, Iалам самадоккхуш йогIуш йолчу бIаьстенан дезде тIекхачарна иза даздеш дакъалаца хьошалгIа кхайкхина воьдуш вара воккха ши стаг. Повесть тIехь къеггина гайтина оцу ширачу заманахь дезде тIедеача, я цхьа вон-дика Iоттаделча адамаша беш хилла лерамаш.
Iаламан сурташ дехкина повесть тIехь. Йоккхачу исбаьхьаллица кхоьллина долу и буьрсачу Iаламан сурташ а хьалхалерчу хенахь хиллачу адамийн буьрсачу дахарца цхьаьнадогIуш ду.
Цу тайпана, повестан дакъош юьххьера дуьйна леррина тидам а беш дешаро таро хуьлуьйтур ю дешархойн шайна хьалха хIиттийнчу хаттаршна кхоччуш жоьпаш дала.
Повесть тIехь кхидIа болх беш дешархойн тидам сацор бу Нажин, Цицкин къамела тIехь. Болат-ГIаларчу талорхойх лаьцна церан къамелехь болчу кIеззигчу хаамаша гIо до вайна кхидIа болчу хиламех кхета. Цул совнаха оцу къамелехь вайна гучудолу Болат-ГIалахь болчарех нахана хеташ дерг.
Повестан хьалхара дакъа доьшуш а, цу тIехь болх беш а дешархошна дуьххьара вевза произведенин коьрта турпалхо Леча а, ткъа иштта Кхокха а. Дешархоша хазахеташ йоьшу Лечин хьуьнар, иза майра хилар гучудолуш йолу меттигаш. Кхузахь хьехархочо къеггина билгалйохуьйту дешархошка Лечин амалш. Иштта хаттарш хIиттор ду классана хьалха:
ХIун эр дара аш Лечех лаьцна?
Муха билгалдаьккхина повесть тIехь Лечин хьуьнар?
Кхокхина муха хийтира Леча?
Оцу хаттаршна жоьпаш луш дешархоша ялор ю текст тIера Лечас лаьхьа бер гайтина йолу меттиг а, Кхокхин, Лечин хилла къамел а, талорхой шайна тIелеттачу хенахь, Лечас дуьхьало яр гайтина меттиг а.
Хазачу маттаца, исбаьхьаллин сурт хIоттош, язйина ю повесть. Талорхоша йийсар а дина, «хьалхаваьлла куьйгаш дихкина воккха ши стаг а, юххе хIоьттина йоьлхуш йогIуш Кхокха а йолуш», и турпалхой дIабигар гайтинчул тIаьхьа, автора боху: «Новкъахь Кхокхас даьхна зезагаш охьакхиссинчохь дисира, маргIал а делла». Зезагаш адамийн дахарехь а, Iаламехь а сирланиг, хазаниг, исбаьхьниг шайца дозаделла хуьлуш ду, цара бIаьрг белабо, самукъане во. Ткъа зулам дерриге а дикачунна дуьхьал ду, цо диканиг, сирланиг дохадо, хIаллакдо. Кхузахь маргIалделлачу зезагаша кхин а чIагIдеш санна хетало талорхоша дина долу зулам.
Повесть тIехь и санна йолчу меттигийн маьIна дийр ду хьехархочо, дешархой церан идейно-исбаьхьаллин мехаллех кхетош.
Хрестомати тIехь (Нохчийн литература 7 класс. Учебник-хрестомати (Соьлжа-ГIала, 2007) «Болат-ГIала йожар» повестана далийна хаттарш, тIедахкарш деа декъе декъна ду. Царах хIора декъана юкъадогIу хаттарш цхьацца урокана лерина хир ду. Повестан текст а оцу хаттаршка хьаьжжина урокашка екъча бегIийла хуьлу. Хьалхарчу урокехь хьалхарчу декъан хаттаршца йогIуш йолчу текст тIехь болх бийр бу, шолгIачу урокехь – шолгIачу декъан хаттаршца йогIучу текст тIехь болх бийр бу, иштта кхидIа а.
Повесть Iаморан хIора урок дIайолалур ю дешархоша цIахь кечдан дезаш хилла хаттарш царна хьалха хIитторца. Дешархойн жоьпаша гойтур ду хьехархочунна хьалхарчу урокехь шаьш Iамийнчу хьокъехь ша ала дезаш дерг. ЦIахь Iамийнчуьнан жамIаш а дина, дIадоьшур ду классехь хрестомати тIехь кхидIа долу повестан дакъош. Хрестомати тIехь зорба тоьхна повестан цхьадолу дакъош бен дац, ткъа хьехархочо дешархошна буьйцур бу оцу тIехь доцчу дакъойн чулацам, церан ерриге а повестах кхетам хилийта. Текст ешначул тIаьхьа иштта хаттарш хIоттор ду классана хьалха:
Муха го вайна хIинца Леча а, цуьнан доттагI Хвичо а?
Леча кест-кеста ойланашка волий хIунда хуьлура, хIун ойланаш йора цо?
ХIун Iалашо йолуш лата Iемаш вара Леча а, Хвичо а?
Кхарал совнаха хрестомати тIехь далийнчу хаттарех а пайдаоьцур бу.
Оцу хаттаршна жоьпаш лохуш дешархошна евзар ю Лечин амалш, цуьнан Iалашонаш, сатийсамаш, гур ду иза хьуьнар долуш, кхетам болуш хилар. Дешархоша дуьйцур ду Хвичон а, Лечин а вовшашца долчу доттагIаллех лаьцна. Къаьсттина реза хуьлу дешархой Хвичона, цо Лечига ша а вогIур ву шун махка хьоьца, аьлча. И ши турпалхо везало дешархошна, и шиъ нийсонехьа къийсам латто лууш хиларна, оцу Iалашонна и шиъ хаддаза тIегIерташ хиларна. Хьехархочо текста тIехь схьалохуьйтур ю Лечин а, Хвичон а амалш билгалйовлуш йолу меттигаш, уьш дIа а йоьшуш, церан маьIна а деш юьйцур ю дешархоша церан амалш а, дуьйцур ду церан сатийсамех а, шайн Iалашонаш кхочушъярхьама цара хаддаза къахьоьгуш хиларх а лаьцна. Дешархошна хуур ду Лечиний, Хвичоний юккъехь тешаме доттагIалла хилар.
Муха гайтина автора шен къоначу турпалхошна юкъара доттагIалла?
Ишттачу хаттаро гIо дийр ду дешархошна повесть тIерачу хиламийн кIорггера ойлаян а, оцу произведенин исбаьхьаллин чулацаман тидам бан а. Леча а, Хвичо а, даиманна бохург санна, цхьаьна гойту повесть тIехь. И шиъ цхьабарт болуш, вовшашна чу садиллина, вовшийн чIогIа терго еш хилар гайтина яздархочо. Цу шиннийн ойланаш хьанал ю, Iалашонаш беркате ю. Оцу некъа тIехь чIагIвала, шайн Iалашонаш кхочушъян цу шинна гIо до воккхачу стага Иагос. Иаго шина кIентан терго еш вара, цо бийцира Лечина даймахка боьду некъ, хьехар а дина, ваккха ма-веззара новкъа ваьккхира Иагос и шиъ. Лечин а, Хвичон а хьуьнарш кхиарехь, цу шиннийн гIиллакх-оьздангалла кхиарехь мехала бара ши кIант эла волчохь волуш Иагос церан бина тергам.
Повестан чулацам тIехь кхидIа а болх беш, дешархойн тидам тIебохуьйтур бу Леча а, цуьнан накъостий а Болат-ГIаларчу талорхошна шаьш тIелата доьлхуш шайца Хвичо хилар дика хеташ хиларна. И меттиг текста тIехь схьа а лахийтина, цуьнан маьIна дойтур ду дешархошка.
Болат-ГIаларчу талорхошна тIелатар хьекъалца, кхетамца кхочушдира ЛечагIара, цундела церан толам а хилира. Болат-ГIалара талорхой нахана даккхий зенаш деш чIогIа зуламе бевллера, уьш боха а бина, церан гIала йожийча бен адамаш паргIат дехар дацара. Лечас а, цуьнан накъосташа а говза а, майра а тIелатарца эшийра талорхой, йожийра церан туш хилла лаьттина йолу Болат-ГIала.
Ялх шо хьалха талорхоша Лечица цхьаьна йийсаре йигина йолу Кхокха хIинца карийра Лечина. «Лечий, Куьйрий, Хвичой хьалха а волуш, бIаьхой гIали чу хьаьлхира¼ Йистерчу цIа чуьра араиккхина едда бIаьхошна дуьхьал йогIура жима зуда. Иза гина ведда вогIу Леча тапъаьлла сецира. Леррина хьаьжира цуьнга Леча. Лечех бIаьрг кхетта Кхокха а сецира. Шаьш вовшах къастина ялх шо хан яьллехь а девзира царна вовшийн. Цхьабосса мохь белира шинге а:
— Кхокха!
— Леча!»
Иштта вовшахкхийтира Лечий, Кхокхий юха а. Оццул дукха хан талорхошна юкъахь ша йоккхуш, ойланах йоьхна яцара Кхокха, цуьрриг а царна тIетовш яцара иза. «Ша хIокху балех ер йоцийла хиъча, сацам бира Кхокхас тIаьххьарчу миноташкахь баьчча вен а, цул тIаьхьа ша шена а тоьхна яла а», — боху повесть тIехь. Амма ЛечагIара паргIат яьккхира Кхокха, талорхой эша а бина, маршо яьккхира берриге а мискачу нахана а.
Халкъо шена паргIато йоккху, цо эшабо муьлхха а мостагIий. Халчу хенахь халкъана хьалха бовлу дика кIентий, цара халкъ вовшахтуху паргIатонехьа болчу къийсамна, толаме кхачадо. Иштта ду повестан маьIна, цунах кхетабо дешархой урокашкахь текста тIехь болх беш, цуьнан идейно-исбаьхьаллин башхаллаш йовзуьйтуш.
«Кхо стуй, борззий»
Басня «Кхо стуй, борззий» 6-чу классан программи тIехь классал арахьа еша билгалъяьккхина ю. Классал арахьа йоьшучу произведенеш тIехь урокашкахь болх бан 7 сахьт делла. Царах цхьа сахьт «Кхо стуй, борззий» басня урокехь йийцаре ярна хьажо мегар ду.
Исбаьхьаллин произведенин шатайпана жанр ю басня. Нохчийн маттахь туьйра-кица а олу цунах. Басня стихотворенин кепехь (наггахь прозехь) яздина долу жима дийцар ду, шена чохь къеггина хьехамбаран маьIна а долуш. Баснешкахь адамийн амалш, адамийн юкъаметтигаш дукха хьолахь тайп-тайпанчу дийнатийн васташца схьагойту. Олхазарша, акхароша лелош гойту баснешкахь адамийн амалш шайца билгал йовлуш долу гIуллакхаш.
Дешархошна евзаш ю баснин и башхаллаш, цара лахарчу хьалха Iамийна масех баснеш. Гайсултанов Iумаран а, оьрсийн литературин урокашкахь баснеш а Iамийна дешархоша. Цундела хьехархочо ша урокан тема дIайолош, Гайсултанов Iумаран кхоллараллех долу доцца хьалхара дош чекхдаьлча, дешархошка эр ду:
«Дагаяийтал шаьш хьалха Iамийна Гайсултанов Iумаран басня, стенах лаьцна яра иза?»
Дешархошна дагайогIу хьалха Iамийна йолу «Барзо амалш ца хуьйцу» боху басня, цуьнан коьрта чулацам карлабоккху цара. ТIаккха классехь карлайоху оьрсийн литературин урокашкахь йийцина йолу баснеш: «Борззий, Iахаррий», «Квартет», кхиерш а.
Цул тIаьхьа хьехархочо эр ду: «Тахана вай шуьца Iамор ю кхин цхьа басня а. Иза ю Гайсултановн Iумара язйина «Кхо стуй, борззий» цIе йолу басня. Ас хIинца йоьшур ю, аш дика ла а дугIуш, тидам бе цу тIерачу хиламийн». Басня къастош ешначул тIаьхьа, хьехархочо хоттур ду дешархошка:
«ХIун персонажаш ю басни тIехь?»
«Муха ю церан юкъаметтигаш?»
Боккхачу лаамца жоьпаш ло дешархоша ишттачу хаттаршна. Цара билгалйоху баснин персонажаш. Сира, кIайн, цIен кхо сту а бу басни тIехь буьйцуш, борз а ю уьш даа гIерташ, амма стерчийн цхьабарт болуш царна хIумма а ца дало барзе, олу дешархоша.
Цул тIаьхьа хрестоматеш схьа а йоьллий, баснин текст еша а йоьшуш, цуьнан маьIна а деш болх дIахьо дешархоша. Хьехархочо иштта хаттарш а хIиттош гIо дийр ду царна:
ХIун Iалашо йолуш дира барзо шина стеран лерехь «дайн шабар-шибар»?
И ши сту барзана тIетаро хIун гойту?
Муха тIаьхье хилира стерчаша ямартчу барзе шаьш ледайтаран?
ХIун маьIна ду баснин?
Хьехархочун куьйгаллица дешархой кхета баснин чулацамах. Цара билгалдоккху, кхо сту цхьабарт болуш чекхбаьллехьара барзе царна хIумма а далург цахилар. Барзо мел цергаш хьекхорах а цуьнан «…аьтто Бацара бага гIатто, Цхьабарт болчеран Дара ялх лерг сема», – боху басни тIехь. ТIаккха «ямартчунна» дагадеара кхаа стеран барт бохо:
ЦIен, сиран – шиннен
Дира барзо лерехь
Дайн шабар-шибар:
– Ирс долуш дара шу,
Бацахьара кIайн сту,
Буса геннахь, суй сана,
Айкх буьйлу и шуна.
Цундела ижуна
Акхарой теба…
Берзан эладитанах тийшира ши сту, цара шайн накъост хIалакбира. Баснин текст тIехь гуш ду шина старо кIайниг шаьш беле мелла а ойла йина хилар («Дагаболуш кхиэл Шина старо йира»), амма церан ойла шайн барт чIагI а бина, барзана а, кхечу акхарошна кхааммо а цхьаьна дуьхьало ярна тIехь ца сецна, мелхо а шайн накъост бер магийна цара. Басни тIехь мелла а чIогIа сурт а хIоттийна шина старо шайн доттагI бер гойтуш: «МаIа тосуш чу кIел КIайн сту божийра».
ХIун бахьана ду автора сел къиза сурт гайтаран?
Билгалдоккху, иза шина старо шайн доттагIчунна йина ямартло къеггина схьагайтархьама, церан къизалла гучуяккхархьама гайтина хилар. Шаьшшиъ кIелхьара баьлчхьана, шайн доттагIчух жимма а церан доглозуш цахилар гойту автора. Берзан хабаршка ла а дийгIина, хьалха цхьабарт болуш хиллачу кхаа старо шайх цхьаъ бийра, ткъа кхеран мостагIчунна – «Ямартчу барзана Жижиган чарх хилира». ЦIен, сиран – ши сту шаьшшиъ бисина, амма хIинца а бац и шиъ шаьшшинна юкъара доттагIалла лардеш, вовшин Iалашбеш. Берзан зуламечу хабаршка дукха ладоьгIу сирачу старо:
Хьаьвзина корта
Сирачу стеран,
Йира цо ойла
Ямартчух тешна:
«Бан а бу цIен сту
Мел генара а гуш.
Цхьа баьхча, и боцуш,
Суна тоьлу», –
аьлла, тешнабехк а бина «ЦIен сту божийна» сирачу старо. Цунах а ямартчу барзана ижу хилира. Амма кIелхьара ца белира сирниг а. Шен ши накъост а бийна, уьш бахьана долуш шена тIехь лаьттачу кхерамах паргIат бели ша, боху ойла хилла болу сира сту «Юхахьажа кхиале Барзо хьарчийра». Иштта хIаллакьхилира, вовшашна юкъара барт боьхча, кхоь а сту. Юьхьанца кхаа стеран цхьабарт болчу хенахь царна цуьрриг а кхераме яцара борз. Гуттара уьш бертахь хиллехьара, вовшийн ларбеш, Iалашбеш, берзан эладитане ла а ца доьгIуш леллехьара хIаллакьхир бацара.
Дешархойн тидам тIебохуьйту берзан амалш, цуьнан ямартло басни тIехь гайтарна а.
Дукха хьолахь баснешкахь, уьш дIайолалуш я чекхйолуш даладой авторера дешнаш хуьлу. Оцу дешнашкахь билгалдолу баснин коьрта маьIна. Амма и коьрта маьIна шайца гучудолу авторан дешнаш доцуш а хуьлу баснеш. Ишттачех ю «Кхо стуй, борзий» цIе йолу басня а. Цуьнан коьрта маьIна а, цо луш болу кхетам а берриге чулацамца билгалболу. Баснин оцу башхаллех а дешархой кхетор бу хьехархочо. Баснин персонажийн амалш билгалйохуш дешархошна гуш хир ду кхо сту кIорггера кхетам болуш цахилар, вовшийн хIалакдеш тIаьхьалонан ойла цара ца яр. Борз басни тIехь мекарло йолуш гайтина, цо шен ямартан Iалашо мекарлонца кхочушйо. Иза гучудолу берзан шен дешнашкахь а, авторо дуьйцучуьнца а. Персонажийн и амалш дешархойн тидамехь хир ю, цара басня къастош йоьшучу хенахь а.
Баснин текст тIехь болх беш, цуьнан маьIна динчул тIаьхьа къастош йоьшуьйтур ю дешархошка басня. Диалогаш цу тIехь дукха яцахь а, яххьашкахь еша таро ю басня. Авторан дийцар а, берзан дешнаш а, сирачу стеран ойла а ю цу тIехь къаьсташ гайтина. Цу тайпана, кхаа дешархочо еша тарло басня. ХIор юха моссаз йоьшу кхоккха хийца а луш алссам дешархоша дакъалоцур ду басня яххьашкахь йоьшуш. Иза дика ешаран конкурс дIаяхьа а мегар ду классехь.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 |
Основные порталы (построено редакторами)