Ке­ңес өкі­ме­ті ке­зін­де жа­ңа­лық, жақ­сы­лық көр­ген емес­піз, бір өң­кей қия­нат-қы­сым­нан көз аш­па­дық де­ме­сек те, хал­қы­ның әдет-ғұр­пын, салт-дәс­тү­рін қа­дір­леп, оның еш­кім­нің та­ба­ны­на тап­тал­май, ер­кін­дік­те, тең­дік­те тұр­мыс ше­гу­ін ар­ман­да­ған аза­мат­тар­дың ақ-қа­ра­сы жан-жақ­ты тек­се­ріл­мей, қа­раң­ғы қа­пас­қа қа­ма­луы, та­лай жыл­дар бойы жат, жау­лар­дың ті­зі­мі­не тір­ке­луі — ар­қа­ны аяз­дай қа­ри­тын жағ­дай­сыз жайт. Өмір­ба­қи ұмы­тыл­май­тын, шек­тен шық­қан өрес­кел­дік деп бі­ле­міз.

Бү­гін­де­рі бай­қас­тай қа­ра­сақ, қан­ша­ма кө­тер­ме­лей сөй­ле­сек те, ты­мақ­пен ұрып ала­тын мөл­шер­ден алыс­қа ұза­мап­пыз. Таз ке­пе­ші­міз­ді ше­ке­міз­ге ші­кі­рей­те ки­іп, кө­сем­дер­дің өси­ет­те­рін сар­на­ту­дан өз­ге­ні ой­лас­ты­рып жа­рыт­пап­пыз. Бә­рі­нен бұ­рын бай­лық­ты, бар­лық­ты сы­нап, жа­ман­дай­мыз деп жү­ріп, бәз-бая­ғы бөс­те­гі­міз­дің ма­ңайын ши­ыр­лау­дан әрі аса ал­ма­ға­ны­мыз зор өкі­ніш. Ал көр­ші­ле­рі­міз бол­са, сиы­на­ры мен сүйі­не­рін, біз си­яқ­ты ки­із кі­тап­тар­дан із­де­мей, өмір­дің өзі­нен тауып, іл­ге­рі­лей бе­ріп­ті, да­ми бе­ріп­ті. Қай­шы­лық-қақ­ты­ғыс­тың ем-до­мын да ес­тен шы­ғар­мап­ты. Бас­қа­сы бас­қа, ке­ше­гі өзі­міз ор­да­сын ой­ран­дап, күл-қо­қыс­қа кө­міп кет­кен ел­дер­ден кеу­сен сұ­ра­ған­дай күй ке­шіп отыр­ға­ны­мыз­ды нен­дей уәж­бен бүр­ке­ме­ле­мек­піз? Бұл сы­қыл­ды ке­ре­ғар­лық­тың түп­кі жауыр­ды жа­ба то­қу, қа­зір­гі­міз­ді бір ың­ғай көп­ті­рі мақ­тап, өт­кен­де­гі­міз­ді кеп­ті­ре жа­ман­дау тен­ден­ция­сы­ның ке­шік­пей айық­пас дер­тке ай­нал­ға­ны сон­ша­ма, одан кү­ні бү­гін­ге дейін жөн­ді айық­пай ке­ле жат­қа­ны­мыз алыс-жа­қын­ның бә­рі­не аян.

Қа­зір де­мок­ра­тия­ның ар­қа­сын­да, оң-со­лы­мыз­ды ай­қын­дап, бұ­рын­ғы кет­кен қа­те-кем­ші­лік­тер­ді жөн­деп-тү­зе­ту­ге тыр­мы­сып жат­қан­дай жай­да­мыз. Ке­ше­ге дейін тек ма­дақ­та­лу­мен бол­ған боль­ше­вик­тер пар­тия­сы мен олар жүр­гіз­ген іс-қи­мыл­дар­ды бел­се­не қол­да­ған: «Тар жол, тай­ғақ ке­шу», «Со­вет­стан», «Бо­та­көз», «Ақ Жайық», «Өс­кен өр­кен», «Мил­лио­нер» жә­не та­ғы бас­қа­лар­ды сө­ре­ден алас­тап, жы­лы жауып тас­тай­мыз ба? Ит­бай, Абы­ла­ев, Қо­ян­жы­рық­тар­ды та­за қи­ял­дың, әсі­ре со­ла­қай әкім­шіл­дік­тің же­мі­сі­не ба­лап, ав­тор­лар­дың олар­ды тү­бе­гей­лі өң­деуін, жөн­деуін та­лап ете­міз бе? Дауыс шық­са, ал­ды-ар­ты­на қа­ра­май қа­на­тын бір­ден қа­ға жө­не­ле­тін кей­бір пы­сы­қай­лар ашық­тан-ашық: Жам­был, С. Сей­фул­лин, С. Мұ­қа­нов­тар бү­кіл өмір бойы со­циа­лизм үшін ат са­лыс­ты, ком­му­нис­тік пар­тия­ны, Ле­нин­ді, со­вет өкі­ме­тін жыр­лау­дан ауыз­да­ры бо­са­ған жоқ, сон­дық­тан олар­ды оқу бағ­дар­ла­ма­ла­ры­нан шы­ға­рып, кі­тап­та­рын қол­да­ныс­тан алып тас­тау ке­рек де­ген ұсы­ныс­тар ай­ту­да. Ал бы­лай­ғы­ла­ры­мыз үшін Аман­тай, Ас­қар, То­қаш, Ха­кім, Ела­ман­дар — ту­ған хал­қы­ның бү­гін­гі­сі мен бо­ла­ша­ғы, бос­тан­ды­ғы мен ер­кін­ді­гі жо­лын­да ба­сын бәй­ге­ге ті­гу­ге дейін бар­ған ай­дын­ды да ар­дақ­ты гу­ма­нис­тер. Сан жыл­дар бойы үл­кен-кі­ші­мен ең жа­қын ет бауырын­дай сыр­ла­сып кел­ген, қи­ын-қи­ын си­туа­ци­ялар­дан жол тауып шы­ғу­дың ақыл­ға сай, кө­ңіл­ге қо­ным­ды жөн-жо­ба­сын ұсы­на біл­ген қа­дір­мен­ді жан­дар­дың жи­ын­тық бей­не­сі. Олар­ды дәл, сол қал­пын­да адам­зат­тың тағ­ды­ры­на бө­тен по­зи­ция­дан қа­ра­ған­дар­ға, елі­міз­дің өмі­рін­де орын ал­ған сан қи­лы жөн­сіз­дік­тер­ге, апат, қа­сі­рет­тер­ге қа­ты­сы бар деу­ге еш не­гіз жоқ. Ен­де­ше ол шы­ғар­ма­лар­ды сөз ет­кен­де ға­сыр­ға жу­ық та­ри­хы­мыз­ға то­пы­рақ шаш­пай, қа­лам­гер­лер­дің кей­бір әсі­ре­леу­лер­ге, иіп-бү­гу­ге ба­ру се­беп­те­рін сая­си-әлеу­мет­тік жағ­дай­лар­мен са­бақ­тас­ты­ра оты­рып сал­қын қан­ды­лық­пен әң­гі­ме­леу қа­жет. Сон­да ға­на сөз өне­рі­нің мақ­сат-мін­де­тін ай­қы­ны­рақ се­зі­ніп, адам ба­ла­сы­на тән жақ­сы­лық пен жа­ра­сым­ды­лық­тың — гу­ма­низ­мнің — те­ре­ңі­не бой­лаң­қы­рай тү­се­міз, дұ­рыс­тық­қа, әділ­дік­ке жа­қын­дай тү­се­міз. «Мі­не осын­дай да за­ман бол­ды» деп өт­кен-кет­кен­нің қа­те­лі­гін жіп­ке тіз­сек, оны бір­ден жөн­деу­ге, тү­зе­ту­ге кі­рі­су­дің ор­ны­на, бір алу­ан күш-жі­гер­ді қу­да­лау, күс­тә­на­лау әре­ке­ті­не жұм­са­сақ, бе­ре­ке­лі еш­те­ңе тап­пай­мыз. Бұл — тә­жі­ри­бе­де сан рет дә­лел­ден­ген ақ­бе­рен ақи­қат.

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

Жұ­мыс нә­ти­же­сі

Зерт­теу жұ­мы­сы­ның нә­ти­же­сі — Филол. фа­куль­те­ті сту­дент­те­рі­не ма­ман­дан­ды­ру пә­ні ре­тін­де ғы­лы­ми ой-пі­кір­лер­дің жүйе­лі түр­де оқы­ты­лу­ын­да.

Со­ны­мен қа­тар көп­те­ген кур­стық жұ­мыс­тар мен дип­лом­дық жұ­мыс­тар нә­ти­же­лі қор­ғал­ды жә­не қор­ға­ла бер­мек.

Жа­рия­лан­ған ең­бек­тер

Жүр­гі­зіл­ген зерт­теу­дің нә­ти­же­сін­де 4 мо­ног­ра­фия­лық ең­бек жә­не 50-ден ас­там ғы­лы­ми ма­қа­ла­лар жа­рия­лан­ды.

Мо­ног­ра­фия жә­не оқу құ­ра­лы

1.  Өр­шіл гу­ма­низм өне­ге­сі, 1977.

2.  Уақыт жә­не әде­би­ет, 1999.

3.  За­ма­на са­зы, 2002.

4.  Жыл­дар, ой­лар, 2004.

5.  Шын­дық жә­не көр­кем әде­би­ет, 1993.

6.  Ке­зең жә­не әде­би­ет, 2004.

Ғы­лы­ми ма­қа­ла­лар

  1.  Дауыл­ды жыл­дар ше­жі­ре­сі. — Ал­ма­ты: Жа­зу­шы, 1987.

  2.  От­ты жыл­дар еле­сі: Ас­пи­рант­тар мен із­де­ну­ші­лер жи­н., 1963.

  3.  Бан­ды­ны қу­ған Ха­мит // Қа­зақ­стан мек­те­бі. — 1964.—№ 11.

  4.  Ер­лік өмір бей­не­сі. — Ас­пи­рант­тар мен із­де­ну­ші­лер жи­н., 1965.

  5.  Жа­ңа өмір үшін кү­рес хи­кая­ла­ры // Жұл­дыз. — 1966. — № 8.

  6.  Дәуір ше­жі­ре­сі ту­ра­лы // Қа­зақ ті­лі мен әде­бие­ті мә­се­ле­ле­рі: жо­ға­ры жә­не ар­нау­лы ор­та бі­лім ми­нистрлі­гі­нің жи­н. — VІІІ шы­ғ. — 1971.

  7.  «Тар жол, тай­ғақ ке­шу­дің» екі нұс­қа­сы // Қа­зақ ССР Ғы­лым ака­де­мия­сы­ның ха­бар­шы­сы. — 1973. — № 6.

  8.  Де­рек­ті шы­ғар­ма­лар ту­ра­лы // Жұл­дыз. — 1973. — № 2.

  9.  Та­ри­хи ке­зең жә­не реа­лис­тік тұл­ға // Жа­лын. — 1974. — № 2.

  10.  Ар­да­гер ақын­ның көр­кем бей­не­сі // Қа­зақ­стан ком­му­ни­сі.— 1974. — № 11.

  11.  Өс­кен әде­би­ет­тің өре­лі та­қы­ры­бы // Қа­зақ ті­лі мен әде­бие­ті. — Қаз­МУ. — ІV шы­ғ. — 1974.

  12.  Жа­лын­дап өт­кен жақ­сы өмір: сб. нау­ч. тр. по гу­ма­ни­т. нау­кам. — Вып. І. — Караганда: Изд. Кар­ГУ, 1974.

  13.  Өмір сы­ры­нан бір бе­лес: сб. на­уч. тр. по гу­ма­ни­т. нау­кам. — Вып. І. — Караганда: Изд. Кар­ГУ, 1974.

  14.  Ұлы кү­рес дәуірі жә­не көр­кем әде­би­ет // Гу­ма­ни­тар­ные нау­ки: сб. ст. — Вып. 2. — Караганда: Изд. Кар­ГУ, 1975.

  15.  Ұлы Ок­тябрь жә­не әде­би­ет // Жұл­дыз. — 1977. — № 2.

  16.  Сыр ту­ра­лы сыр // Бі­лім жә­не ең­бек. — 1978. — № 1.

  17.  Әде­бие­ті­міз­дің би­ік бе­ле­сі // Қа­зақ Филол.­сы­ның мә­се­ле­ле­рі: жин. — Алматы: Каз­МУ, 1979.

  18.  «Өмір мек­те­бі» өр­нек­те­рі // Жа­лын. — 1980. — № 2.

  19.  Өмір өзе­гі // Қа­зақ әде­бие­ті­нің мә­се­ле­ле­рі: жин. — Алматы: Қаз­МУ, 1982.

  20.  Қа­зақ про­за­сын­да­ғы ха­лық об­ра­зы // Қа­зақ ССР Ғы­лым ака­де­мия­сы­ның ха­бар­шы­сы. — 1982. — № 3.

  21.  Про­за­да­ғы ли­ризм ту­ра­лы кей­бір ой­лар // Қа­зақ көр­кем шы­ғар­ма­ла­ры­ның жан­ры мен сти­лі: Қаз­ПИ жин. — 1982.

  22.  Ли­ри­ка­лық про­за ту­ра­лы кей­бір ой­лар // Ли­те­ра­ту­ра и фольклор Ка­зах­ста­на: жин. — Карағанды: Изд. Кар­ГУ, 1983.

  23.  Сә­кен ту­ра­лы бі­рер сөз // Қа­зақ ССР Ғы­лым ака­де­мия­сы­ның ха­бар­ла­ры. — 1984. — № 2.

  24.  Ре­во­лю­ция­лық гу­ма­низм жә­не көр­кем әде­би­ет // Қа­зақ әде­бие­ті­нің стиль проб­ле­ма­ла­ры: жин. — Алматы: Қаз­МУ, 1986.

  25.  Ж. Ай­мауытов­тың су­рет­кер­лі­гі ха­қын­да бі­рер сөз: ХV ғыл.-практ. конф. бая­нд. тез. — ІІІ б. — Қа­ра­ған­ды, 1990.

  26.  Пуш­кин жә­не Шә­кә­рім: Рес­п. ғыл.-әдіст. конф. бая­нд. тез. — Қа­ра­ған­ды, 1991.

  27.  Пуш­кин жә­не Шә­кә­рім // Поэ­ти­ка жан­ра: Қар­МУ жи­н. — 1992.

  28.  Із­гі­лік пен ірі­лік иірі­мі // Ис­то­ри­чес­кая поэ­ти­ка: сб. нау­ч. тр. — Ка­ра­ган­да, 1993.

  29.  Су­рет сы­ры // Уче­ные за­пис­ки. — Кар­ПИ, 1994. — Т. І.

  30.  Ке­зең шын­ды­ғы­нан бір елес // Жан­ро­во-сти­ле­вые про­цес­сы в фолькло­ре и ли­те­ра­ту­ре: сб. нау­ч. тр. — Ка­ра­ган­да, 1995.

  31.  Абай мұ­ра­сы­ның та­ным­дық, та­ғы­лым­дық мә­ні: Абай­дың сая­си-құ­қық­тық мұ­ра­сы жә­не жа­ңа ке­зең: ғыл. ең­б. жин. — Карағанды: Қар­МУ баспасы, 1995.

  32.  Ұлы­лық ұла­ға­ты // Қар­қа­ра­лы. — 1998.— № 1,2; — 1999. — № 1–2.

  33.  Өр­нек сы­ры. С. Мұ­қа­нов­тың әде­би-мә­де­ни мұ­ра­сы жә­не қа­зір­гі за­ман: жин. — Пет­ро­павл, 2000.

  34.  За­ма­на өр­не­гі // Қар­қа­ра­лы. — 2000. — № 1, 2.

  35.  Ой­тол­ғақ // Азия-тран­зит. — 2001. — № 6.

  36.  Ж. Ай­мауытов­тың та­ным­дық, эс­те­ти­ка­лық әле­мі // Азия-тран­зит. –2001. № 10, 11.

  37.  Сөз жә­не су­рет. М.Әуезов жә­не әлем әде­бие­ті: Ха­лы­қа­ра­л. ғыл.-те­ор. конф. ма­те­ри­ал­да­ры. — Ал­ма­ты: Қаз­МҰУ, 2002.

  38.  Елін сүй­ген есіл ер // Азия-тран­зит. — 2002. — № 2, 3.

  39.  Асыл қа­зы­на // Қа­зақ ті­лі мен әде­бие­ті. — 2002. — № 4.

  40.  Бұ­лың­ғыр бағ­дар, бұл­дыр тағ­дыр // Азия-тран­зит. — 2002. — № 9, 12.

  41.  «Бо­ран­ның» қа­зақ­ша­сы ха­қын­да. Ғ.Мұс­та­фин жә­не қа­зір­гі қа­зақ про­за­сы: жин. — 2002.

  42.  «Ту­ла­ған тол­қын­да» по­ве­сі­нің көр­кем­дік си­па­ты // Қа­зақ ті­лі мен әде­бие­ті.— 2002. — № 11.

  43.  Шә­кә­рім — аудар­ма­шы. «Шә­кә­рім дә­ріс­те­рі»: ІІІ рес­п. ғыл.-тә­жір. конф. — Се­мей, 2002.

  44.  Кең өріс­ті ке­мел жанр. Қа­зір­гі таң­да­ғы қа­зақ тіл бі­лі­мі мен әде­би­ет­та­ну­дың өзек­ті мә­се­ле­ле­рі: жин.– Қа­ра­ған­ды, 2002.

  45.  «Абай жо­лы» эпо­пея­сы­ның тіл көр­кем­ді­гі // Қа­зақ ті­лі мен әде­бие­ті. — 2003. — № 4.

  46.  Ер­лік пен ел­дік тол­ға­мы // Азия-тран­зит. — 2003. — № 9, 10, 12.

  47.  Көр­кем әде­би­ет­те­гі Қа­ра­ған­ды бей­не­сі. Сыр сан­ды­ғым Са­ры­ар­қа: «Ор­та­лық Қа­зақ­стан­да­ғы ха­лық шы­ғар­ма­шы­лы­ғы мен әде­би­ет­тің қа­лып­та­суы жә­не да­муы» ат­ты рес­п. ғыл.-практ. конф. ма­те­ри­ал­да­ры. –Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ баспасы, 2005. — 44–46 - б.

  48.  «Абай жо­лы» — ел­дік, өр­ке­ни­ет­ті­лік жар­шы­сы // Азия-тран­зит. — Қа­ра­ған­ды, 2005. — № 10 — 12.

  49.  А. Бай­тұр­сы­нұ­лы — аудар­ма­шы. Ах­мет­та­ну бас­та­ма­ла­ры. — Қа­ра­ған­ды: Бо­ла­шақ бас­па, 2005. — 141–148 – б.

Ақ­па­рат­тық бай­ла­ныс

Қа­ра­ған­ды қ., Мұ­қа­нов көш-сі, 1,
Е. А.Бө­ке­тов атын­да­ғы Қар­МУ. Филол. фа­куль­те­ті.
Қа­зақ фолькло­ры жә­не әде­би­ет та­ри­хы ка­фед­ра­сы.

8 (3212) 77–04–32

*****@***kz

Қа­зақ фолькло­ры­ның ти­по­ло­гия­сы мен поэ­ти­ка­сы

Же­тек­ші: ф.ғ.д., про­фес­сор

Ра­хы­мов Бе­рік Се­рік­байұ­лы

Қа­зақ фольклор­та­ну ғы­лы­мын­да ти­по­ло­гия мен поэ­ти­ка мә­се­ле­сі шын мә­нін­де кеш­теу қол­ға алы­нып, ғы­лы­ми тұр­ғы­дан тү­бе­гей­лі тек­се­ру ісі­не елі­міз­дің тәуел­сіз­ді­гі ар­қы­лы қол жет­кі­зіл­ді. Осы ба­ғыт­та Б. С.Ра­хы­мов ең­бе­гі­нің ерек­ше кө­рі­ні­сі қа­зақ эпо­сы­ның бір са­ла­сы ре­тін­де та­ри­хи жыр­лар­ды тү­бе­гей­лі тек­се­ріп, жан-жақ­ты тал­дау­ла­ры ар­қы­лы кө­рін­ді. Бұ­рын­ғы қа­зақ та­ри­хи жыр­ла­ры­ның бас­тауы XVIII ға­сыр­дан бас­та­ла­ды де­лін­ген ғы­лы­ми қа­лып­тас­қан тұ­жы­рым­ды қай­та са­ра­лап, та­ри­хи жыр­лар­дың не­гі­зі хал­қы­мыз­дың ел бо­лып, мем­ле­кет­тік мүд­де­лер­ге ұм­ты­лы­сы­на қа­тыс­ты ту­ған­ды­ғын дәйек­те­ді. Өзі­нің ғы­лы­ми кон­цеп­ция­сы­ның бас­ты жа­ңа­лы­ғы та­ри­хи жыр­лар­дың оқи­ға­сы XV ға­сыр­дан бас­та­ла­ты­нын дә­лел­деп, шын мә­нін­де­гі та­ри­хи оқи­ға­лар­ға құ­рыл­ған эпи­ка­лық шы­ғар­ма­лар­дың пай­да бо­лу­ын үш ға­сыр­ға ұзарт­ты. Ти­по­ло­гия­лық жа­ғы­нан та­ри­хи жыр­лар­дың ди­ах­рон­дық тұр­ғы­да дәуір­лік ке­зең­де­рін анық­тап, бас­қа ха­лық­тар эпос­та­ры­мен жә­не ба­тыр­лық жыр­лар­мен са­лыс­ты­ра көр­сет­ті. Құ­ры­лым­дық жүйе­сі жа­ғы­нан син­хрон­дық не­гіз­де та­ри­хи эпос­тың шы­ғу те­гі мен да­му­ын, он­да­ғы уақыт пен ке­ңіс­тік­тің кө­рі­ні­сін, сю­жет­тің тү­зі­лі­сін тү­сін­ді­ру ар­қы­лы нақ­ты­лы жан­рлық анық­та­ма­сын ашып бер­ді.

Зерт­теу­дің тұң­ғыш мақ­сат­тық ба­ғыт­та­ғы тек­се­рі­луі мен жүйе­ле­нуі

Та­ри­хи жыр­лар­дың шы­ғу те­гі «Қа­зақ хан­ды­ғы құ­ры­лу» ке­зе­ңі­нен бас­та­ла­ды.

Бас­қа эпос­та­ры­мыз­дан ерек­ше­ле­не­тін та­ри­хи жыр­лар­дың ең бас­ты әдіснама­лық ма­ңы­зы бар мә­се­ле­сі «тәуел­сіз ел бо­лу», «ұлт-азат­тық қоз­ға­лыс», «Отан со­ғы­сы» ұғым­да­рын бел­гі­лі дәуір­лер­ге топ­тас­ты­рып, ха­лық­тың бү­кіл аңыз, өлең, тол­ғау­ла­рын, ге­ог­ра­фия­лық, ді­ни тү­сі­нік­те­рін жә­не ақыл-ойы­ның жет­кен ме­же­сін бір уақыт­қа те­лу­мен да­ра­ла­на­ды.

Та­ри­хи жыр­лар­да эпос­қа тән бел­гі­лер сақ­тал­ған. Эпи­ка­лық дәс­түр­дің кө­рі­ні­сі көп­қа­бат­ты­лық (мно­гос­лой­ность) пен көп­са­ты­лық­тан бай­қа­ла­ды.

Жан­рлар­дың ара­ла­суы (кон­та­ми­на­ция) бұн­да да кез­де­се­ді. Түр­ге қа­тыс­ты ай­тар бол­сақ, дәуір­лік топ­та­су­ла­рын­да жанр мен жан­рдың ше­ка­ра­сы өз­гер­ме­лі та­ри­хи шын­дық­ты иге­ру ерек­ше­лік­те­рі бір­тек­тес емес.

Қа­һар­ман­дық эпос­тың көп­те­ген үл­гі­ле­рін ала оты­рып, та­ри­хи өлең, аңыз, тол­ғау­лар­ды мо­лы­нан қам­тып, та­ри­хи шын­дық­ты дәс­түр­ге сай жаң­ғыр­тқан.

Та­ри­хи оқи­ға­ға сәй­кес­те­не­тін, шын­дық­ты нақ­ты­лы бе­ре ала­тын эпи­ка­лық шы­ғар­ма­лар­да да пай­да бол­ған.

Та­ри­хи эпос ежел­гі эпос­тың көп­те­ген бел­гі­ле­рін бойы­на сі­ңір­ге­ні­мен, жанрлық тұр­ғы­дан өз­ге­ше­лі­гі бар. Ол өз бас­тауын та­ри­хи өлең, аңыз­дан алып, бел­гі­лі оқи­ға­лар­дың нақ­ты­лы кө­рі­ні­сі ре­тін­де ту­ын­да­ған, қа­зақ елі­нің тәуел­сіз­дік жо­лын­да­ғы кү­ре­сі­нің көр­кем­дік ше­жі­ре­сі деп та­ны­луы ти­іс.

Та­ри­хи жыр­лар мен ре­ал­ды-та­ри­хи эпос­та ру­лық, тай­па­лық мақ­сат­тар­дан бө­лек­те­ніп, алаш бір­лі­гі, жал­пы­ха­лық­тық іс, мем­ле­кет­тік мүд­де­лер бас­ты орын­ға шы­ға­ды.

Та­ри­хи жыр­лар мен та­ри­хи эпос­та­ғы қа­һар­ман­дар­дың іс-әре­ке­ті, оның уақыт пен ке­ңіс­тік­тің сәй­кес­те­нуі жә­не со­ны бе­ру­де­гі жыр­шы­ның ха­лық­тың ар­ман-ті­ле­гін қа­лыс қал­дыр­мауы көр­кем жи­нақ­тау­лар ар­қы­лы жү­зе­ге ас­қан.

XVIII–XIX ға­сырлар — ел­дік пен ер­лік ас­тас­қан, уақыт пен ке­ңіс­тік то­ғыс­қан, аңыз бен та­ри­хи өлең тұ­тас­қан дәуір. Дәуір­дің үні мен ті­лін жет­кіз­ген жы­рау­лар мен ақын­дар еке­ні мә­лім.

Ше­жі­ре­лей жи­нақ­та­ған ба­тыр­лар бей­не­сін­де да­ра­ла­ну­шы тап бар. Ол сол ға­сыр­дың бү­кіл бол­мы­сын, қо­ғам­дық жағ­дай қа­лып­тас­тыр­ған аху­ал­ды мі­нез-құл­қы­мен жан-жақ­ты аша­тын эпи­ка­лық шы­ғар­ма­да­ғы қа­һар­ман­дар бей­не­сі.

Қа­зақ хал­қы­ның ұлт-азат­тық жо­лын­да­ғы кү­ре­сін бей­не­лей­тін эпи­ка­лық шы­ғар­ма­да эпи­ка­лық би­леу­ші ти­пі тұр.

Та­ри­хи жыр­лар­да оқи­ға­лар­дың же­лі­сі уақыт пен ке­ңіс­тік жа­ғы­нан бел­гі­лі тәр­тіп­пен ор­на­ла­сып, бас-аяғы бү­тін та­ри­хи тұ­тас­тан­ған сю­жет­ке ай­нал­са, ре­ал­ды-та­ри­хи эпос­тың сю­же­ті та­ри­хи жыр­лар­мен са­лыс­тыр­ған­да бір­не­ше оқи­ға­лар ар­қы­лы бі­рін-бі­рі то­лық­тыр­май­ды, қыс­қа­ша ай­тсақ, ре­ал­ды-та­ри­хи эпос оқи­ға­ла­ры­ның маз­мұ­нын ашып, оны көр­кем­дік фор­ма­мен бер­ген — нақ­ты­лы та­ри­хи сю­жет дер едік.

Маз­мұн мен фор­ма­ның бір­лі­гін са­ра­лау қо­ры­тын­ды­сы та­ри­хи эпос ті­лі бір адам­ның ға­на емес, қа­зақ қауымы­ның, бү­кіл қо­ғам­ның ті­лі, не­ме­се аса күр­де­лі син­так­сис­тік тіл, де­ген қо­ры­тын­ды­ға әке­ле­ді.

Жұ­мыс же­тіс­ті­гі

Ғы­лы­ми зерт­теу нә­ти­же­сі­нің же­тіс­ті­гі бойын­ша қа­зақ та­ри­хи жыр­ла­ры мек­теп бағ­дар­ла­ма­ла­ры­на еніп, жо­ға­ры оқу орын­да­рын­да­ғы бағ­дар­ла­ма­лар­ға өз­ге­ріс­тер жа­сал­ды.

Ар­найы кур­стар бағ­дар­ла­ма­ла­ры жа­са­лып, тәуел­сіз­дік идея­сы­на қа­тыс­ты ма­ман­дан­ды­ру пән­де­рі ре­тін­де жүр­гі­зі­ле­ді. Қа­зақ та­ри­хи жыр­ла­ры­ның мә­тін­де­рі жи­нақ­та­лып, бас­па жү­зі­не шы­ға бас­та­ды. Бұл ба­ғыт­та әлі де үл­кен жұ­мыс­тар жүр­гі­зі­ліп, жал­пы қа­зақ та­ри­хи жыр­ла­ры он том­дық кө­ле­мін­де жа­рық көр­мек.

Осы ғы­лы­ми ба­ғыт­та 2 кан­ди­дат­тық дис­сер­та­ция қор­ғал­ды.

Жа­рия­ла­ным

Жүр­гі­зіл­ген ғы­лы­ми нә­ти­же­лер бойын­ша 100-ден ас­там ма­қа­ла­лар мен ба­ян­да­ма­лар те­зис­те­рі жа­рық көр­ді. ҚР ЖАК пен ҚР Бі­лім жә­не ғы­лым ми­нистрлі­гі­нің Ат­тес­та­ция­лау жә­не қа­да­ға­лау ко­ми­те­ті ұсын­ған ба­сы­лым­дар ті­зі­мі­не 25 ха­лы­қа­ра­лық кон­фе­рен­ция­лар­да 11 ғы­лы­ми ба­ян­да­ма­ла­ры мен ма­қа­ла­ла­ры жа­рия­лан­ған.

Мо­ног­ра­фия жә­не оқу құ­ра­лы

1. Та­ри­хи жыр­лар та­ғы­лы­мы. — Қа­ра­ған­ды: Бо­ла­шақ бас­па­, 1997.

2. Та­ри­хи жыр­лар та­би­ға­ты. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 1999.

3. Эпос­та­ну не­гіз­де­рі. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2000.

4. Алып­тар­ды ажар­ла­ған асыл сөз. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2002.

5. Ол­жа­бай ба­тыр. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2003.

6. Өті­рік: ел әде­бие­ті­нен жи­н. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2001.

7. Ах­мет­та­ну бас­та­ма­ла­ры: оқу құ­ра­лы. — Қа­ра­ған­ды: Бо­ла­шақ бас­па, 2005. — 141–150 б.

Ғы­лы­ми ма­қа­ла­лар жә­не ба­ян­да­ма те­зис­те­рі

1. Та­ри­хи жыр­лар­дың та­би­ға­ты­на үңіл­сек: Қар­МУ-дың XV ғы­л.-прак­т. кон­ф. ба­ян­д. те­з. — 3 – б. — Қа­ра­ған­ды, 1990. — 120–125 б.

2. Та­ри­хи эпос екі тіл­де сөй­ле­се // Ұлт­тық жә­не орыс қостіл­ді­гі­нің мә­се­ле­ле­рі: рес­п. конф. ба­ян­д. те­з. — Қа­ра­ған­ды, 1991. — 270–271 б.

3. Та­ри­хи жыр­лар­дың жан­рлық си­па­ты // Қарағанды: Қар­МУ бас­па­сы, 1992. — 164–169 б.

4. Та­ри­хи жыр­лар­ды зерт­теу­ші­лер: Қар­МУ-дың XVІІІ ғы­л.-әдіст. кон­ф. бая­нд. тез. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 1992. — 83–87 б.

5. Та­ри­хи өлең­дер­дің жан­рлық ере­ше­лі­гі: Қар­МУ-дың ХVІІІ ғыл.-те­ор. конф. бая­нд. те­з. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 1993. — 13–23 б.

6. Та­ри­хи жыр­лар­дың тәр­бие­лік мә­ні //«Қа­зақ ті­лін­де оқы­ту­дың жо­ғар­ғы мек­теп­те­гі мә­се­ле­ле­рі» ат­ты ай­мақ. ғыл.-әдіст. конф. бая­нд. жин. — Қарағанды: Қар­МУ бас­па­сы, 1993. — 128–130 б.

7. Ба­тыр­лар жы­ры мен та­ри­хи жыр­лар­да­ғы ор­тақ бел­гі­лер, айыр­ма­шы­лық­тар // «Та­ри­хи поэ­ти­ка: об­раз, түр жә­не жанр құ­ры­лы­сы» ат­ты ғыл. ең­б. жи­н. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 1993. — 13–23 б.

8. Та­ри­хи жыр­лар­ды оқы­ту мә­се­ле­ле­рі: Филол. фа­куль­те­ті­нің І-ІІ курс сту­дент­те­рі­не ар­нал­ған әдіст. нұс­қау. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 1994. — 32 б.

9. Та­ри­хи өлең­дер­дің жан­рлық ерек­ше­лі­гі // «Фольклор мен әде­би­ет­те­гі жанр мен стиль­дің да­му ерек­ше­лік­те­рі» ат­ты ғыл. ең­б. жин. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 1995. — 58–61 б.

10. М. О.Әуезов жә­не қа­зақ та­ри­хи жыр­ла­ры­ның зерт­те­лу мә­се­ле­ле­рі: М. О.Әуезов­ке ар­нал­ған ха­лы­қа­ра­л. кон­ф. // Қаз­МУ ха­бар­шы­сы. — № 13. — Ал­ма­ты, 1997. — 90–97 б.

11. Поэ­ти­ка­ны зерт­теу­дің кей­бір мә­се­ле­ле­рі // Поэ­ти­ка и жанр лин­гвис­ти­чес­ко­го тек­ста: ғыл. ма­қа­ла­. жин. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 1998.

12. М. О.Әуезов жә­не қа­зақ эпо­сы: Пе­да­го­ги­ка ғы­лым­да­ры док­то­ры Ғ.А. Мей­ра­мов­тың 30 жыл­ды­ғы­на ар­нал­ған «Қа­зақ­стан­да­ғы тіл мен әде­би­ет­тің ат­қа­ра­тын қыз­ме­ті жә­не оқы­ту­дың кө­кей­кес­ті мә­се­ле­ле­рі»: рес­п. ғыл.-практ. конф. ма­те­ри­ал­да­ры. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 1999.

13. С. Мұ­қа­нов жә­не қа­зақ эпо­сы // ҚР Бі­лім жә­не ғы­лым ми­нистрлі­гі ха­бар­шы­сы. — Ал­ма­ты, 2000. — № 576. — 45–50 б.

14. Ру­ха­ни мұ­ра­ға мұ­қи­ят қа­ра­ған Ә.Х. Мар­ғұ­лан // Әде­би­ет пен фольклор­да­ғы жанр мен стиль: ғыл. ма­қа­ла­. жин. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2000. — 58–63 б.

15. Қа­зақ эпо­сын зерт­теу­дің кө­кей­кес­ті мә­се­ле­ле­рі //«Ұлт­тық әде­би­ет­та­ну ғы­лы­мы­ның кө­кей­кес­ті мә­се­ле­ле­рі» ат­ты ха­лы­қарал. ғыл.-те­ор. конф. — Ал­ма­ты: Ғы­лым, 2001. — 71–79 б.

16. Қ.Аман­жо­лов поэ­зи­ясын та­ну­дың өзек­ті мә­се­ле­ле­рі: Қ.Аман­жо­лов­тың 90 жыл­ды­ғы­на ар­нал­ған рес­п. ғыл.-те­ор. конф. ба­ян­д. — Қа­ра­ған­ды: Ар­ко, 2001. — 13–18 б.

17. «Ол­жа­бай ба­тыр» жы­ры // Азия-тран­зит. — 2001. — № 10, 19. — 33–37 б.

18. Та­ри­хи жыр­лар­дың ті­лі // Әде­би­ет­та­ну­дың өзек­ті мә­се­ле­ле­рі: Ака­де­мик Се­рік Қи­ра­ба­ев­тың 75 жыл­ды­ғы­на ар­нал­ған жин. — Ал­ма­ты: «Ком­плекс» бас­па­сы, 2002. — 156–165 б.

19. Ала ту­лы алып ба­тыр // Еге­мен Қа­зақ­стан. — 2002. — 14 ма­мыр (№ 106)

20. Қа­зақ миф­те­рі. — Ал­ма­ты: Ғы­лым, 2002. — 320 б.

21. Фольклор жә­не бас­па­сөз // «Ға­сыр­лар то­ғы­сын­да­ғы жур­на­лис­ти­ка: өзек­ті мә­се­ле­ле­рі мен ке­ле­ше­гі» ат­ты ха­лы­қарал. ғыл.-практ. конф. ма­те­ри­ал­да­ры: — Қа­ра­ған­ды, 2002. — 338–342 б.

22. Фольклор­лық-эт­ног­ра­фия­лық түз жұ­мыс­та­ры­ның бағ­дар­ла­ма­сы // Са­ры­ар­қа: ис­то­рия и куль­ту­ра: Прог­рам­ма ком­плек­сной ис­то­ри­ко-эт­ног­ра­фи­чес­кой эк­спе­ди­ции по Цен­траль­но­му Ка­зах­ста­ну. — Кар­ГУ. — 2002. — С. 38–41.

23. Қа­зақ фолькло­рын­да­ғы Ағы­бай бей­не­сі: Ер есі­мі — ел есін­де: Ақ­жол­тай Ағы­бай ба­тыр­дың 200 жыл­ды­ғы­на ар­нал­ған ғыл.-практ. конф. жин. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2002. — 48–58 б.

24. Ай­тыс­тың жан­рлық жүйе­сі // «Қа­зір­гі ай­тыс­тың: ке­ле­ше­гі, кө­кей­кес­ті мә­се­ле­ле­рі» ат­ты ха­лы­қарал. ғыл.-практ. конф. ма­те­ри­ал­да­ры. Кө­кей­кес­ті әде­би­ет­та­ну. 30 К. — Ас­та­на: Күл­те­гін, 2003. — 96–105 б.

25. Ға­бит Мү­сі­ре­пов жә­не қа­зақ фолькло­ры: Қа­зір­гі таң­да­ғы қа­зақ тіл бі­лі­мі мен әде­би­ет­та­нуы­ның өзек­ті мә­се­ле­ле­рі: ғыл. ең­б. жин. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2002. — 37–43 б.

26. Ах­мет Бай­тұр­сы­нов жә­не қа­зақ фолькло­ры: А. Бай­тұр­сы­нұ­лы­ның 130 жыл­дық ме­рей­тойы­на ар­нал­ған рес­п. ғыл.-практ. конф. ма­те­ри­ал­да­ры: — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2003. — 161–164 б.

27. Қа­зақ эпо­сын тал­дап оқы­ту­дың кей­бір мә­се­ле­ле­рі // Қа­зҰУ ха­бар­шы­сы. Фи­лол. сер. — Ал­ма­ты: Қа­зақ ун-ті, 2003. — № 10 (72). — 10–12 б.

28. Қа­зір­гі ай­тыс­тың да­му ерек­ше­лік­те­рі // Қар­МУ ха­бар­шы­сы. Фи­лол. сер. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2004. — № 11. — 103–107 б.

29. «Қо­зы Көр­пеш — Ба­ян сұ­лу» жы­рын­да­ғы дәуір жә­не дәс­түр мә­се­ле­сі // Л. Н.Гу­ми­лев атын­да­ғы Еура­зия ұлт­тық уни­вер­си­те­ті ха­бар­шы­сы. — Ас­та­на: ЕНУ, 2003. — № 3. — 39–43 б.

30. Ах­мет Бай­тұр­сы­нов жә­не қа­зақ эпо­сы // Л. Н.Гу­ми­лев атын­да­ғы Еура­зия ұлт­тық уни­вер­си­те­ті ха­бар­шы­сы. — Ас­та­на: ЕНУ, 2003. — № 3. — 67–70 б.

31. Та­ри­хи жыр­лар­да­ғы тү­рік ше­жі­ре­сі // ІІ Меж­ду­на­р. кон­гресс тюр­ко­ло­гии по те­ме «Сов­ре­мен­ная тюр­ко­ло­гия: тео­рия, прак­ти­ка и пер­спек­ти­вы» / Меж­ду­на­р. ка­зах­ско-ту­рец­кий ун-т им. ­ви. — Тур­кес­тан, 2004. — 181–189 б.

32. Жү­сіп­бек ақын­ның әде­би мұ­ра­сы // Л. Н.Гу­ми­лев атын­да­ғы Еура­зия ұлт­тық уни­вер­си­те­ті ха­бар­шы­сы. — Ас­та­на: ЕНУ, 2004. — № 2. — 6–11 б.

33. Са­ры­ар­қа­ның кін­ді­гі, қа­зақ өне­рі­нің түн­ді­гі // Ор­та­лық Қа­зақ­стан. — 2005). — 23 сәуір.

34. Қа­зақ фолькло­рын­да­ғы Ол­жа­бай ба­тыр бей­не­сі: Ол­жа­бай ба­тыр: ха­лы­қа­рал. конф. ма­те­ри­ал­да­ры. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2005.

35. Мә­ди — ақын, саз­гер, ән­ші. Та­лан­тқа тағ­зым: ғыл.-практ. конф. материалдары. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2005. — 25–30 б.

36. Ә.Қо­ңы­рат­ба­ев зерт­теу­ле­рін­де­гі эпос­тың тіл­дік ерек­ше­лік­те­рі: ғыл.-теорет. конф. материалдары. — Алматы: Арда, 2005. — 54–58 б.

37. Қа­зір­гі қа­зақ фольклор­та­ну ғы­лы­мы // Тіл­та­ну­да­ғы тұл­ға: про­ф. Т. Р.Қор­да­ба­ев­тың 90 жыл­ды­ғы­на ар­нал­ған ғыл.-практ. конф. ма­те­ри­ал­да­ры. — Қа­ра­ған­ды: Қар­МУ бас­па­сы, 2005. — 326–331 б.

Ақ­па­рат­тық бай­ла­ныс

Қа­ра­ған­ды қ., Мұ­қа­нов көш-сі,1,
Е. А.Бө­ке­тов атын­да­ғы Қар­МУ. Филол. фа­куль­те­ті.
Қа­зақ әде­би­ет та­ри­хы ка­фед­ра­сы.
8 (3212) 77–04–32

*****@***kz

Актуальные проблемы современного менеджмента и маркетинга

Руководитель: д. э.н., профессор

создано научное направление, посвященное исследованию актуальных вопросов теории и практики менеджмента и маркетинга, экономики и организации производства; разработке показателей и путей повышения эффективности основного капитала, капитальных вложений и новой техники; экономических аспектов экологии и рационального природопользования; экономико-матема­тического моделирования и прогнозирования социально-экономического развития. В опубликованных им монографиях, учебниках и учебных пособиях, в значительной мере восполнивших рынок научных, практических и учебно-методических изданий, рассматриваются возможности применения современного менеджмента и маркетинга в условиях отечественной экономики; изучаются условия и предпосылки возникновения менеджмента и маркетинга; раскрываются сущность и предмет современного менеджмента, его принципы, функции и методы; даются современные западные концепции управления; акцентируется внимание на проблемах разработки стратегии фирмы, эффективных технологиях управления, методах воздействия на персонал, роли инноваций и инвестиций в менеджменте; излагаются особенности организации агромаркетинга. В проводимых им исследованиях широко используются экономико-математические методы как для решения прикладных, практических задач, так и для теоретического моделирования социально-экономических процессов и явлений. Разработаны такие модели по принятию управленческих решений, как уравнения парной и множественной регрессии и статистического прогнозирования, модели операционного и кластерного анализа, модели формирования и оптимизации бизнес-планов создаваемых коммерческих структур. В выполненных исследованиях раскрывается содержание производственных функций, методы их построения и расчета, подробно охарактеризована область их применения в статистико-экономическом анализе, планировании и прогнозировании. Проблемы, которые исследуются им в рамках экономики природопользования, можно объединить в две большие группы. Во-первых, это проблемы наиболее эффективного использования природных ресурсов и, во-вторых, это проблемы поиска и обоснования наиболее целесообразных методов предотвращения и ликвидации ущерба от загрязнения окружающей среды. Доказывается, что эти проблемы должны решаться на основе закономерностей естественно-исторического характера, а также с учетом изменяющихся потребностей общества, формирования новой системы ценностей на фоне экономических проблем современности. Обосновывается мысль о том, что система рыночных отношений и рыночной экономики должна развиваться в тесной взаимозависимости с современными методами менеджмента в рамках эколого-экономического формирования.

Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16