Сборник материалов «Ошмяны в годы Великой Отечественной войны» (стр. 14 )

Дапаможныя ўлады праводзілі мерапрыемствы з мэтай адцягнуць увагу насельніцтва ад надзённых праблем і адначасова выслужыцца перад гаспадарамі-немцамі. У 1942 г. яны арганізавалі святкаванне гадавіны Слуцкага паўстання і запрасілі на ўрачыстасці прадстаўнікоў акупацыйных улад, выступілі з канцэртам перад мясцовым нямецкім гарнізонам, арганізавалі выстаўку фотаздымкаў «Вайна на ўсходзе і жыццё ў Германіі» (раздзелы: «Жыццё і дзейнасць фюрэра», «Сусветная барацьба супраць балылавізму і плутакратыі», «Кашмар панавання чырвонага тэрору», «Жыццё ў Германіі») і свята дажынак (запрасілі на свята віленскага гебітскамісара Якоба).

Действия польских националистов на территории Ошмянщины

 

На территории Ошмянщины в годы войны действовали не только немецкие власти, но и польские националисты. Они так же оставили свой кровавый след в истории нашей земли. Чаще всего, как свидетельствуют документы, они были связаны с немецкими властями.

Из донесения комиссара отряда "За Советскую Родину"

и инструктора Ошмянского РК КПВ Микуло от 14.02.44 г.

В январе-феврале 1944 года в районе Тургельской и Гравжиской гмин действуют белополяки. Проводят в деревнях мобилизацию-повестки на польском языке. Проводят военные занятия и строевую подготовку.

За пределами этих гмин проводят мобилизацию только подофицеров, капралов, плетуновых и подхорунжих (так было в районе Ворун 20-21 января 1944 года).

За хлеб и картошку платят немецкими марками. За корову, овцу, кабана расчитываются расписками для немецких учреждений (в счёт мясопоставок немецким властям) - это говорит о тесной связи с немцами или о том ,что они созданы немцами.

Они же (белополяки) расстреливают советских активистов и евреев, уцелевших от немецких расправ.

Около 26 января 1944 года немцы и литовцы напали на легионы в районе Тургели. В результате боя поляки 6 немцев взяли в плен, разоружили их, раздели и отпустили в свой гарнизон.

Злодеяния:

- сожгли хутор Трихвости - 4 дома.

- сожгли хутор Сивиловка - 3 дома.

- сожгли деревню Кревск - 70 дворов.

- сожгли хут. Мигули и Бородовщизна - 25 дворов.

Всего 102 двора.

Убито и сожжено

- в деревне Кревск 30 человек.

- в деревне Старые Боруны 27 человек

- в деревне Слобода 4 человека.

Увезено насильно в немецкое рабство более чем 800 человек.

Примечание: c 2-го января по 12 февраля 1944 года.

Комиссар отряда "За Советскую Родину"

Инструктор РК КПВ Микуло. 14.02.1944г.

У Вялікую Айчынную вайну на Ашмяншчыне на працягу амаль усяго акупацыйнага перыяду дзейнічала польская Армія Краёва (АК). «Акаўцы» (або «акоўцы») з'яуляліся, безумоўна, партызанамі, паколькі дзейнічалі ў варожым тыле. Адначасова яны з'яўляліся i вайскоўцамі: ix брыгады (у некаторых мясцінах батальёны) мелі вайсковую структуру, існавала вайсковая дысцыпліна i форма адзення, салдаты мел псеў- данімы. Калі з савецкага боку «ашмянскай» лчылася брыгада імя Гастэлы, то інтарэсы польскага руху супраціўлення тут найбольш шырока прадстаўляла 8-я брыгада АК пад камандаваннем Вітольда Туронка (псеўданім Тур). Аднак, калі патрабавалася, баявыя аперацыі праводзілі сіламі некалькіх брыгад Apмii Краёвай. У асобных раёнах (Валожынскі i іншыя) польскія i савецкія партызаны сумесна разграмілі некалькі варожых гарнізонаў, у Ашмянском раёне такога узаемадзеяння не зафіксавана, хоць перамовы паміж «гастэлаўцамі» i «акауцамі» вяліся неаднаразова.

У арганізацыйным плане польскае падполле мела адметныя асаблівасці. На тэрыторыі былых ваяводстваў ствараліся падпольныя акругі АК, некалькі паветаў утваралі інспектарат. Інспектараты, у сваю чаргу, дзяліліся на абводы, абводы — на асяродкі, асяродкі – на пляцоўкі. Пляцоўкі – пярвічныя арганізацыі ў насяленых пунктах. Выходзіць, што структура АК больш многаступеньчатая, чым структура падполля савецкіх партызан, і нават цяжка гаварыць аб тым, наколькі яна была эфектыўнай.

Ашмянскі інспектарат (інспектарат “Ф”) уключаў Ашмянскі, Маладзечанскі і частку Вілейскага паветаў. Узначальваў яго Часлаў Дэнбіцкі (1899— 1951), які меў падпольныя псеўданімы Худы i Ярэма. Акрамя Дэнбіцкага ў склад кіраўніцтва інспектарату уваходзілі ад'ютант Ю.Марцішэўскі (Ахілес), начальнік штаба М.Квакшыц (Каваль), аператыўны афіцэр Э.Банасікоўскі (Вожык), аффцэр-прапагандыст A.Bicнeўcкi, начальнік разведкі В.Стасевіч (Рафаіл), капелан ксёндз В.Гагалінскі (Biктар), урач Я. Бразоўскі (Метак).

Ашмянскі інспектарат падзяляўся на два абодвы — Ашмянскі («Асо т») i Maладзечанскі («Малако»). Першым камен дантам Ашмянскага абводу з'яуляўся Зелінскі (Скіўскі). Пасля яго арышту гэту- пасаду заняў (сакавік 1942) Г.Раманоўскі (Чорт, Цэрбер). 3 чэрвеня 1942 г. камендантам стаў Т.Чэрнік (Цыс).

У сваю чаргу Ашмянскі абвод падзяляўся на 2 асяродкі - Ашмянскі i Сольскі. Узначальваў Ашмянскі асяродак В.Туронак. У Ашмянском асяродку было 5 пляцовак, у Сольскім только 2 (Солы i Смаргонь). Пляцоўкі Ашмянскага асяродка ўзначальвалі каменданты Л.Мястоўскі (Паляны), Макерніцкі (Гальшаны), В.Дабжынскі (Крэва), В.Андрыеўскі (Граўжышкі), Т.Александровіч (Куцавічы). Асобныя ашмянскія вёскі былі ў складзе Сольскага асяродка. Камендантам пляцоўкі ў Дакурнішках быў Э. Квокшын, яго намеснікам — Я. Снежка.

Падполле існавала, трэба меркаваць, з 1941 г., а вось брыгады сталі ўтварацца значна пазней. Польскі рух супраціўлення значную ўвагу надаваў разведцы. У нямецкіх установах працавалі людзі, якія ўладкоўваліся туды па загадзе Арміі Краёвай. Сярод ix былі і жанчыны, і юнакі i дзяўчаты. Асабліва вызначыліся ў плане разведкі Вольга Бітэль (Маці), яе дачка Ірэна (Пончык), якая працавала на біржы працы ў Ашмянах, i інш. У беларускай паліцыі служыў Браніслаў Зяновіч, разведчык АК.

У канцы жніўня 1943 г. кіраўніцтва інспектарата «Ф» выдала загад аб стварэнні партызанскіх атрадаў. Непасрэдна гэтым сталі займацца падхарунжы Тадэвуш Баравінскі (камандзір атрада) i камендант абводу Бальцеры Гаеўскі. З Ашмян i ваколіц спачатку сабралася 6 чалавек, затым ix стала 15. Вечарам 24 верасня 1943 г. атрад правёў першую аперацыю — разграміў пункт нарыхтоўкі сельгаспрадукцыі ў в. Падбярэззе (Падбярэжжа).

10 лютага 1944 г. утварыліся 12-я i 9-я брыгады. У лютым — сакавіку 1944 г. на тэрыторыі інспектарата «Ф» дзейнічалі брыгады: 8-я (капітан В.Туронак), 9-я (харунжы Я.Календа — Малы), 13-я (капітан А.Вальчак — Нятопеж), 12-я (капітан Г.Раманоўскі).

Разам з 10-й брыгадай яны стварылі групоўку №3 у складзе 37 афіцераў, 41 падхарунжага, 173 падафіцераў, 1741 радавога (усяго 1920 чалавек).

Гэтыя брыгады сканцэнтраваліся ў раёне Крэва: 13 – 15 сакавіка разграмілі крэўскі гарнізон.

20 сакавіка 1944 г. – ачысцілі ад немцаў і паліцэйскіх Граўжішкі (8-я і 9-я брыгады), Вайшнарышкі (12 брыгада) і Доржы (13 брыгада).

3 мая 1944 года брыгады групоўкі разам з 77 батальёнам Навагрудскай акругі правялі агляд, які зрабіў кіраўнік Віленскай акругі Вільк (у раёне Гальшан). Ён выступіў перад прісутнымі з прамовай, узнагародзіў найбольш актыўных партізан ваенымі крыжамі.

6 мая маёр Ярэма правёў нараду камандзіраў брігад, на якой ахарактарызаваў становішча ў павеце, размеркаваў сілы з тым, каб вытрымать бой за Граўжышкі, паколькі рыхтавалася туды карная экспедыцыя салдат з арміі літоўскага генерала Павіласа Пляхавічуса. Дарэчы, літоўскія атрады на той момант размяшчаліся на чугуначных станцыях Аашмяны і Гудагай, у горадзе Ашмяны, вёсках Мураваная Ашмянка, Талмінава, Навасёлкі. У вёсках пачалося будаўніцтва умацаванняў.

Па данных разведкі, на Граўжышкі рыхтавался наступаць атрад, які размяшчаўся ў Ашмянах. 8-я брыгадаатрымала загад утрымліваць Граўжышкі. На паўднёвай ускраіне гэтай жа вёскі заняла пазіцыі 9-я брыгада, у Лойцях – 13-я. У 11 гадзін дня літоўскі батальён уступіў у Сямюны, потым павярнуў на Сенькаўшчыну, дзе падпаліў 3 будынкі. Аб выніках бою гавораць страты з абодвух бакоў: палякі страцілі 2 чалавека забітымі, 16 чалавек атрымалі раненні; літоўцы – 36 чалавек забітымі, 12 цяжкапараненымі, 26 трапілі ў палон.

У маі 1944 года перад немцамі ставілася задача – з АК пакончыць.

Армія Краёва вырашыла іх апярэдзіць і вечарам з 12 на 13 мая разбіла літоўскі гарнізон ў Мураванай Ашмянцы і Талмінаве. Акрамя мясцовых брыгад у гэтай аперацыі прымала ўдзел 3-я брыгада Шчарбца з групоўкі №1 маёра Пагарэцкага. Выік бою аказаўся аналагічным Граўжышкаўскаму. Пасля гэтага фашысты кантралявалі становішча толькі ў Галыианах, уздоуж чыгункі i ў Саковічах, дзе знаходзілася важная тэлефонная станцыя. Адначасова яны пачал раззбройваць атрады Пляхавічуса, як не апраўдўшыя ix надзей. Брыгады АК у гэты час стал рыхтавацца да акцыі «Бура», частка якой — аперацыя «Вострая брама» (захоп Вільнюса). Бой адбыуся 6 i 7 ліпеня i скончыўся паражэннем Арміі Краёвай. 3 гэтага часу пачаўся другі этап у жыцці АК. У перыяд нямецкай акупацыі неабходна было прытрымлівацца тактыкі «двух ворагаў», то летам 1944 г. вораг застаўся толькі адзін. I барацьба не спынялася на працягу яшчэ пяць гадоў, нягледзячы на тое, што 19 студзеня 1945 года польскі эмігранцкі ўрад распусціў Армію Краёву. Частка «акаўцаў» перадыслацыравалася на тэрыторыю Польшчы, частка была раззброена i інтэрніравана (вывезена ў Калугу). Пэўная колькасць ix, трэба меркаваць, улілася ў Войска польскае. Астатнія скласці зброю адмовіліся.

Данный документ свидетельствует о несогласии руководства Армии Крайовой с официальным роспуском своих военных соединений, очень многие польские патриоты считали, что продолжение борьбы – их гражданский долг.

«Приказ

Время перемен, которое мы сейчас переживаем, поставило нас в очень трудное положение.

Война окончена, но борьба продолжается.

Борьба за осуществление настоящих идеалов, подлинной свободы и справедливого мира.

Мы, поляки, являемся основной проблемой в этой борьбе, от решения нашего вопроса зависит, будет ли заключен справедливый мир, или человечество вновь скатится в пропасть адской и страшной войны. Однако, мы хотим справедливого решения нашего вопроса и верим в возможность такового решения. <...>

В быстром темпе мы должны переброситься на родину осознавая, что как солдаты мы отступаем, но не удираем.

Это не означает полного ухода из этих районов. Мы как опытные солдаты, должны старательно и конспиративно выполнить нижеследующие распоряжения: