Сборник материалов «Ошмяны в годы Великой Отечественной войны» (стр. 6 )

Связующим звеном, между еврейским населением и немецкими властями был юденрат (еврейский совет). Методы создания юденратов были различными. В большинстве случаев оккупационные власти предлагали представителю еврейской общины сформировать юденрат (г. Столин), иногда ответственность за подбор членов еврейского совета возлагалась на местных раввинов (г. Белосток) или на случайного человека (г. Минск, м. Бытень). В некоторых городах находились добровольцы, которые брали на себя функции посредников между оккупационными властями и евреями (г. Кобрин). В г. Клецк после вступления немцев несколько активистов по собственной инициативе организовали еврейский комитет помощи, позднее он был преобразован в юденрат. В м. Пружаны оккупационные власти не утвердили поданный список членов юденрата и сами назначили состав еврейского совета. В ряде случаев представители общины вызывались к коменданту, который лично отбирал кандидатуры для совета (города Гродно, Слоним). Известны примеры, когда евреи после назначения в состав юденратов отказывались сотрудничать с оккупантами (г. Береза-Картузская).

В западных областях Беларуси юденраты создавались практически во всех населенных пунктах, где существовали еврейские общины. Юденраты создавались в первые недели оккупации, и контроль за их организацией и деятельностью в этот период осуществляли военные власти. Для создания еврейских советов определялись сжатые сроки - в некоторых случаях всего сутки. Юденраты были заняты решением насущных проблем, связанных с обеспечением выживания еврейских общин. Председатель юденрата нес личную ответственность за исполнение распоряжений оккупационных властей в указанный срок. В случае выступлений внутри еврейской общины, направленных против немецких властей и их распоряжений, военные и городские коменданты могли применять меры наказания, включая смертную казнь, не только в отношении виновных лиц, но и в отношении членов еврейского совета. В сфере компетенции юденратов выделяются несколько основных направлений: учет и регистрация евреев, участие в размещении прибывавших лиц; сбор и передача оккупационным властям контрибуций, ценностей, предметов домашнего обихода, контроль за соблюдением штрафных санкций и налогообложением; организация рабочих команд и контроль за трудовой дисциплиной; обеспечение еврейского населения продовольствием и топливом; организация и содержание медицинских учреждений, а также осуществление социальной опеки; поддержание общественного порядка и внутриобщинного судопроизводства. В одних случаях сотрудники юденратов демонстрировали служебное рвение, следили за немедленным исполнением приказов и распоряжений, брали на себя функции «умиротворения» должностных лиц с помощью взяток, ценных подарков, продовольствия, изготовления на заказ одежды, обуви и дру­гих предметов быта (г. Барановичи, м. Радошковичи). Известны факты, когда сотрудники юденратов помогали властям выявлять нарушителей предписаний режима и отдельных категорий лиц, подлежащих первоочередному уничтожению: психически и физически больных, стариков, детей (г. Пинск, м. Ошмяны). В других случаях сотрудники юденратов отказывались готовить списки лиц, подлежащих уничтожению, члены еврейской полиции уходили в отставку при возникновении угрозы участия в акциях (г. Глубокое) или предупреждали узников гетто об опасности и уклонялись от поиска прятавшихся (города Минск, Барановичи, м. Докшицы). За отказ составить список старых и больных евреев для депортации были расстреляны председатель барановичского гетто Овсей Изыксон и его секретарь. Та же участь постигла восемь членов и двух первых председателей еврейского совета в г. Новогрудок (Цехановского и Хаима Айзиковича) и минского юденрата (Илью Мушкина и Моше Иоффе). Во многих общинах члены юденрата погибли в ходе первых акций уничтожения еврейского населения (города Пинск, Клецк, м. Радошковичи). Известны случаи, когда члены юденратов совершали самоубийство, если не могли предотвратить проведение акции уничтожения евреев (Цви Видер в г. Белосток, Арье Мадер в г. Гродно). Во время ликвидации гетто пря­мо в комнате заседаний юденрата повесились все члены юденрата в г. Береза-Картузская Брестской области. Своей позицией они создавали своеобразную идеологию выживания: «спасение трудом и непротивлением». В условиях, когда спасение одной жизни реально угрожало смертью многим евреям, если не всей общине, юденраты брали на себя фискальные функции. Пережившие Холокост вспоминают, что евреев, ушедших из гетто, разыскивали сотрудники юденрата и уговаривали вернуться, объясняя, что побег грозит гибелью оставшимся. В других случаях сотрудники юденрата угрожали евреям, которые собирались покинуть гетто, тем, что донесут об этих планах оккупационным властям (города Клецк, Пинск). В м. Несвиж сотрудники юденрата и еврейской полиции отрицательно относились к идее вооруженной борьбы, но знали о существовании подпольных групп, вступали с ними в контакты и переговоры, влияли на перенос сроков назначенных выступлений против нацистов.

Следует подчеркнуть, что евреев в гетто удерживал не только надзор со стороны юденратов, но и осознание своей ответственности перед остальными, введенная система круговой поруки.

Перад вайной у Ашмянах пражывала крыху больш за 8,5 тысячы чалавек, з іх палова — яўрэі. Сярод мясцовых жыхароў сутычак на нацыянальнай глыбе не здаралася.

Сапраўдная трагедыя адбылася ў 1941-1942 гг. У час акупацыі краю нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў Ашмянах, як і паўсюдна, было створана гета, месца, дзе пакутавала, адкуль накіроўвалася на фізічнае вынішчэнне яўрэйскае насельніцтва. У беларускіх даведніках дата стварэння гета ў Ашмянах адсутнічае. М.Бацвіннік у кнізе «Памятнікі генацыду яўрэяў Беларусі» (Мн., 2000. С. 253) піша, што гета існавала ў 1941 — кастрычніку 1942 гг. і ў ім знаходзіліся 4 тысячы чалавек. Захаваліся запісы былога вязня гета Хінды Даул, якая не перажыла вайну, але ўцалеў яе сшытак — дакумент вялікага гістарычнага значэння, старонкі з якога прыводзяцца ніжэй.

З запісаў Хінды Даул

...Калі мне пашанцуе перажыць вайну, я прысвячу шмат часу напісанню дэталёвай гісторыі нашага гета ў Ашмянах. Змест гэтага сшытка — толькі частка задуманага, пісала спяшаючыся, баялася, што смерць застане мяне на сярэдзіне працы. Калі я памру, што вельмі верагодна, і гэты сшытак трапіць у рукі сумленных людзей, я вельмі прашу іх перадаць Мані Галубок[19]. Перад смерцю я пасылаю вам словы прывітання, думаючы пра вас. Хінда Даул.

25 чэрвеня 1941 г. немцы ўступілі ў горад... Неўзабаве быў утвораны яўрэйскі гарадскі камітэт, для таго каб служыць пасярэднікам паміж уладамі і яўрэйскім населыііцтвам (увайшлі рабін і яшчэ сем чалавек). Затым немцы склалі спіс прадметаў, якімі камітэт павінен быў іх забяспечыць: прыналежнасці для кухні, туалетнае мыла і скура для ботаў. Загад быў выкананы, і нямецкі камендант выняў з кішэні 10 марак, аддаў іх рабіну са словамі: «Нямецкія ўлады не бяруць нічога без аплаты». Аднак наступная пастаўка яго не задаволіла, рабіну «заплацілі» штуршком. Кожны дзень да камітэта даводзілі загад аб пастаўках на наступны дзень і аб колькасці рабочых, якіх неабходна паслаць для працы ў памяшканнях, у асноўным занятых арміяй.

Праз тры тыдні салдаты і паліцэйскія ўварваліся ў яўрэйскія дамы і сабралі ўсіх маладых людзей у адно месца... Нарэшце, калі працэдура закончылася, 700 чалавек былі вывезены на грузавіках у напрамку Ліды. Далейшы іх лёс невядомы...

25 ліпеня камітэту было загадана прадставіць спіс яўрэяў — мужчын ва ўзросце ад 17 да 65 гадоў. На настуішы дзень батальён СС і мясцовыя паліцэйскія акружылі іх і прывялі на гарадскую плошчу. 700 мужчын завезлі ў в. Бартэлі, забілі і пахавалі ў трох агульных магілах. Сяляне расказвалі потым, што яўрэяў раздзялілі на тры групы. Адна група капала магілу для другой. Трэцюю выкапалі эсэсаўцы. Нам расказалі, што забойцы здзекаваліся з ахвяр, застаўлялі іх пець, поўзаць на жываце, збівалі...[20]

Улады рабілі ўсё, каб схаваць праўду. Яны патрабавалі ад сялян гаварыць, што яўрэяў не расстралялі, а накіравалі ў працоўныя лагеры. Многія жанчыны яшчэ доўгі час чакалі звароту сваіх мужоў... Калі ў начальства пацікавіліся наконт магіл у Бартэлях, то атрымалі адказ, што там былі забіты ваеннапалонныя бальшавікі. Частка людзей паверыла ў гэту хлусню.

Вясной у выніку дажджоў адкрыліся некалькі трупаў. Група мужных яўрэяў вырашыла палажыць канец туману сумненняў. Яны ўцяклі з гета, дасягнулі месца экзекуцыі, пачалі капаць зямлю да таго часу, пакуль не знайшлі цела ашмянскага юнака-яўрэя.

Немцы загадалі яўрэям насіць жоўтыя знакі на грудзях і спіне, ім забаранялася пакідаць горад і падтрымліваць усякія кантакты з мясцовым насельніцтвам...

Былы вясковы настаўнік Скшад быў прызначаны адказваць за парадак у горадзе. Сціплы... чалавек, ён тым не менш абвінаваціў яўрэяў у дэпартацыі яго сям'і ў Цэнтральную Азію — агонь помсты гарэў унутры яго. Ён адказваў за забеспячэнне яўрэйскімі рабочымі нямецкіх улад. У гэты час некалькі яўрэяў схаваліся ад пераклічкі і дзесьці затаіліся. Яму патрэбен быў хто-небудзь, хто ўзяў бы на сябе праблему кіраўніцтва яўрэямі. Я вызвалася выконваць гэта заданне.

Пачалі распаўсюджвацца весткі аб плануемым стварэнні гета... Быў створаны новы савет гета. Яго абавязалі сабраць 200 тысяч рублёў, каб папоўніць пустую казну муніцыпалітэта. Паколькі большасць грошай знаходзілася ў руках замардаваных мужчын, сабраць удалося толькі 64 тысячы рублёў.

…Гета было закрыта для неяўрэяў…У лістападзе 1941 г. у Ашмянах размясцілася нямецкая вайсковая часць. Была адкрыта ваенная камендатура. Камендантам стаў Мокер. Ён аказаўся шалёным, крыважэрным драпежнікам, які крычаў пры любой магчымасці. Расходы на мэблю для кватэры, кватэры яго памочнікаў ляглі, вядома, на гета. Пры набліжэнні халоднага надвор'я яны былі забяспечаны таксама цёплым адзеннем.

Я памятаю некалькі выпадкаў у сувязі з «праўленнем» Мокера...

У гэты час былі выдадзены яшчэ два загады: яўрэі павінны былі аддаць усіх кароў у карыстанне немцаў, ім было забаронена хадзіць па тратуарах... Затым Мокер загадаў, каб гета пастаўляла капальнікаў магіл з лапатамі для розных экзекуцый.

У пэўны перыяд ахвярамі былі ў асноўным цыганы. Адзін з членаў савета бачыў такое пакаранне смерцю. 3 таго часу ён ведаў, што пры масавых расстрэлах многія людзі былі пахаваны жывымі...