Сборник материалов «Ошмяны в годы Великой Отечественной войны» (стр. 5 )

Ваенны гарнізон у Ашмянах стаяў да самага вызвалення раёна, а штаб вайсковай часці размяшчаўся на вул. Міцкевіча ў будынку даваеннай беларускай сярэдняй школы. Там жа знаходзіліся кватэры афіцэраў і іх «утрыманак». Вакол школы салдаты выкапалі роў з кулямётнымі гнёздамі.

Лічыцца, што на працягу першых тыдняў улада цалкам знаходзілася ў руках ваенных, а да канца жніўня ўтварылася цывільная адміністрацыя. У Ашмянскім раёне яна пачала сваю дзейнасць 1 верасня 1941 г. У Беластоцкай, Гродзенскай, Брэсцкай, Лідскай, Баранавіцкай, Слонімскай і Вілейскай акругах была яна польскай. Наконт гэтага працытуем паведамленне з Вілейшчыны: «У самой Вілейшчыне прыходзілася бачыць такія кур'ёзныя шыльды, як «Пастарунак польскай паліцыі панствовай». У павятовых управах, вясковым школьніцтве, паліцыі, валасцях — усюды польская мова... Ашмянскі павет палякі лічылі нейкай «польскай рэспублікай». Уся адміністрацыя, паліцыя, школьніцтва былі абсаджаны палякамі...».[15]

Национальный вопрос

 

Склалася ўражанне, што фашысты хацелі вярнуць Польшчу да граніц 1939 г. На карысць гэтага сведчыць і факт вяртання з дапамогай нямецкіх жандараў былых польскіх памешчыкаў у свае маёнткі і нейтралізацыя беларускіх дзеячаў пранямецкай арыентацыі. У Ашмянскі раён вярнуліся 60 памешчыкаў.[16] Аб вяртанні аднаго з памешчыкаў у раён расказала газета «Гонец цодзенны» (выдавалася ў Вільні) 29 ліпеня 1941 г.

Такое становішча праіснавала некалькі месяцаў. З'явілася трэцяя сіла — людзі розных нацыянальнасцей узняліся на барацьбу з захопнікамі, а не дапамагаць ім. У польскім асяроддзі ствараецца падполле, што таксама немцы не маглі не заўважыць. У такіх умовах нічога не засталося, як манеўраваць, мяняць прыярытэты.

12 лістапада 1941 г. выйшаў загад камісара Вілейскай акругі, згодна з якім на пасаду начальніка Ашмянскага раёна быў прызначаны грамадзянін Юстын Мурашка, беларус, член Беларускай вайсковай камісіі з 1918 г., які дагэтуль працаваў загадчыкам аднаго з аддзелаў Маладзечанскай раённай управы.

Гэтым жа загадам камендантам паліцыі ў Ашмянах прызначаўся Аляксандр Калодка, які раней працаваў на такой жа пасадзе ў Маладзечне. Абавязкі намесніка начальніка раёна ў пачатку 1942 г. выконваў Часлаў Найдзюк (ён жа і кіраўнік магістрата — бургамістр горада).

Адносіны акупацыйных улад да школьніцтва яскрава пацвярджаюць, наколькі ўпарта яны спрабавалі выкарыстаць у сваіх інтарэсах нацыянальны фактар, распаліць паміж людзьмі нацыянальную варожасць. Першапачаткова школьным інспектарам працаваў Ян Франчак (паляк), яго змяніў Мар'ян Пецюкевіч (беларус), а пасля пераводу апошняга ў Вільню меркавалася даручыць школьную справу кіраўніку Крэўскай школы Едчыку, аднак інспектарам стаў былы афіцэр літоўскай арміі Алішаўскас.[17] Потым з Ковеншчыны на гэту пасаду прыехаў А.Матач. Адпаведна і мова навучання ў школах увесь час мянялася.

Пасля таго, як узмацніўся польскі рух супраціўлення (у лютым 1942 г. афіцыйна ўтварылася Армія Краёва), у беларускіх паветах на кіруючых пасадах застаюцца беларусы, з красавіка 1942 г. — беларусы і літоўцы. Пацвярджаюць такое становішча дзве інфармацыі ў газеце «Беларускі голас» за 2 кастрычніка 1942 г.: першая — «Ад дня 22.IX.42 г. назначаны бурмістрам Ашмяны дасюлешні заступнік бурмістра беларус — спадар Аляксандр Саковіч», другая — «16.IX.42 г. віленскі арцыбіскуп загадаў жупранскаму пробашчу ў нядзелю і святы чытаць Евангеліе ў беларускай мове». Адным з кіраўнікоў Ашмянскай (Палянскай) гміны з'яўляўся літовец Мікучоніс.

Дайшла чарга і да ашмянскіх вуліц: у 1942 г. пачаліся іх перайменаванні. Гебітскамісар зацвердзіў у Ашмянах 5 вуліц: Францішка Скарыны (замест Часлава Янкоўскага), Алеся Гаруна, Францішка Багушэвіча, Кастуся Каліноўскага і Беларуская. Назвы вялікіх вуліц пісаліся на нямецкай і літоўскай, малых — на нямецкай і беларускай мовах.

Нягледзячы на ваенныя ўмовы, новыя гаспадары не пашкадавалі часу і сродкаў на арганізацыю перапісаў насельніцтва. Вынікі першага з іх невядомы (адбыўся ўвосень 1941), часткова маюцца звесткі аб выніках другога перапісу ў пачатку мая 1942 г. У Ашмянах пражывала каля 9000 чалавек, 2000 з іх знаходзілася ў гета (Беларускі голас. 1942. 21 жн.). Колькасць жыхароў у павеце, які складаўся ў 1942 — 1945 гг. з Ашмянскай, Гальшанскай, Граўжышкаўскай, Крэўскай, Куцавіцкай, Сольскай і Смаргонскай гмін, невядома. Існавала і Палянская гміна, центр яе размяшчауся у Ашмянах. Паводле андіх крыніц, у павеце 7 гмін, паводле іншіх – 8.

У той жа час перапісчыкі зрабілі сенсацыйнае «адкрыццё» — у беларускіх паветах пражываў даволі значны працэнт літоўскага насельніцтва, у тым ліку ў Куцавіцкай гміне — 34%, у Крэўскай і Граўжышкаўскай —11%, Смаргонскай — 16%, Ашмянскай — 12%, Сольскай — 7%.[18] Гальшанская гміна па нейкіх прычынах не названа.

Нямецкія ўлады, паводле загаду якіх праводзіўся перапіс, нават арганізавалі «экспедыцыю», каб пацвердзіць яе вынікі. Літоўцаў у Ашмянскім і суседніх раёнах «шукалі» фон Баумгартэль (немец з Рыгі), заступнік віленскага гебітскамісара Остэнэк і член Віленскага беларускага нацыянальнага камітэта Язэп Малецкі (чэрвень 1942).

 

Ошмянские евреи

 

По данным переписи 1939 г., на 1 января 1939 г. в БССР проживало 375 092 еврея (6,7% населения республики). После присоединения Западной Беларуси к БССР численность еврейского населения в республике увеличилась не менее чем на 350 тыс. чел. Кроме того, в 1939-1940 гг. в БССР хлынул приток беженцев из оккупированной Польши, большинство из которых составляли евреи. В начале 1940 г. в БССР состояло на учете 72 896 беженцев, из них 65 796 евреев (90,2%). Основная масса беженцев из западных областей БССР была вывезена в ходе депортаций летом 1940 г. и в июне 1941 г. Вместе с беженцами были депортированы члены политических партий, владельцы предприятий и другие категории жителей. Значительную часть пострадавших в ходе «чисток» западных территорий составляли евреи. Многие из них, таким образом, оказались в Архангельской, Кировской, Куйбышевской, Мурманской, Новосибирской, Свердловской областях России, а также в Акмолинской области Казахстана, Мордовской и Коми АССР.

Нападение нацистской Германии на Советский Союз и годы немецко-фашистской оккупации имели самые трагические последствия для еврейско­го населения. Точные данные о том, сколько евреев успело покинуть республику до того, как она была оккупирована нацистами, отсутствуют. Приблизительные расчеты показывают, что из районов, захваченных до конца июня 1941 года, было эвакуировано только 11% еврейского населения. Сведений об организованной эвакуации евреев из города Ошмяны нет.

С первых дней оккупации началась целенаправленная и планомерная дискриминация евреев. В ходе регистрации и паспортизации им выдавались удостоверения личности, на которых стояли особые пометки, свидетельствующие о национальной принадлежности: красный штамп на обложке «Jude». Все евреи старше 10 лет обязаны были носить на верхней одежде специальные знаки, свидетельствующие о еврейском происхождении. Наиболее типичными в первые недели оккупации были белые нарукавные повязки с желтой (города Пинск, Клецк), голубой (г. Гродно) или бело-красной (г. Брест) шестиконечной звездой. Позже они были заменены на круглые желтые латы (города Пинск, Брест, Браслав, Мозырь, Глуск) или шестиконечные звезды (города Гродно, Могилев, Полоцк, Клецк, местечки Новая Мышь, Дятлово Барановичского округа, Дуниловичи, Узда) диаметром не менее 10 см, нашивавшиеся на левой или правой стороне груди, середине спины (как вариант - на плече: м. Миоры). Встречались случаи, когда на звездах-нашивках были обязательными пометки: буквы «J» (м. Друя) или порядкового номера (г. Новогрудок). В Минске оккупационные власти использовали 2 вида еврейских знаков: белорусские евреи носили желтые латы, а немецкие евреи - шестиконечные звезды. Узники минского гетто кроме лат обязаны были нашить на груди и спине белые прямоугольники с номером своего дома. В некоторых местностях хождение получили сине-желтые звезды (м. Вишнево). За отсутствие еврейского знака нарушителей подвергали наказаниям: от штрафов, заключения в трудовой лагерь, избиения до расстрела (г. п. Желудок).

Для достижения максимальной изоляции еврейского населения использовались самые разные методы. В некоторых местностях издавались специальные приказы, запрещающие служащим учреждений контакты с евреями в виде рукопожатий, вводились запреты на общение евреев с окружающим населением (приветствие, разговоры и т. д.). За нарушение подобных приказов евреев казнили на месте. Гродненский окружной комиссар доктор фон Плетц на заседании волостных комиссаров и волостных бургомистров 23 октября 1941 г. заявил, что лица, ведущие какие-либо дела с евреями или поддерживающие евреев, будут приравниваться к евреям, и с ними будут обращаться как с евреями.

Летом-осенью 1941 г. запрет передвижения евреев по городу стал совмещаться с ограничениями в социально-экономической сфере. Уже 21 августа 1941 г. командующий тылом группы армий «Центр» генерал Шенкендорф издал распоряжение о запрете евреям участвовать в торговле (сделках купли-продажи) с нееврейским населением. Исключение составляли те евреи, которые получили официальное разрешение немецких учреждений для работы в торговом или кустарном (ремесленном) предприятии. Осенью 1941 г. дискриминация еврейского населения в сфере торговых отношений усилилась. Во многих населенных пунктах евреям разрешалось посещать только специально закрепленные за еврейским населением магазины. Продажа евреям любых товаров, в первую очередь продуктов питания, строго запрещалась. Евреи были ограничены в правах собственности, им было запрещено продавать, закладывать и обменивать свое имущество. Заключение браков между евреями и лицами, имеющими смешанное происхождение, и неевреями было запрещено. О смешанных браках собирались сведения. Супругам-неевреям, состоящим в браке с евреями, под угрозой приравнивания к евреям запрещалось поддерживать супружеские отношения. Нарушение предписаний властей влекло за собой казнь обоих супругов. Известно о фактах проведения стерилизации евреев, продолжавших супружеское сожительство с неевреями (города Барановичи, Минск). Нацистские распоряжения запрещали публичное проведение еврейских религиозных обрядов, ритуальный убой скота.