Появились сведения, что немецкая армия идет по Литве из Клайпеды на Вильно, а потом — прямой дорогой на Ошмяны. По сбитым в воздушных боях советским самолетам можно было ориентироваться, что гитлеровцы уже близко.
Первые жертвы войны среди местных жителей
Перад акупацыяй заходніх тэрыторый СССР фашыстамі ў шэрагу гарадоў адміністрацыі турмаў, не змогшы эвакуіраваць вязняў з-за складаных умоў і панікі, паступілі інакш — знішчылі іх шляхам расстрэлу. Так здарылася ў Каўнасе, Львове, Вінніцы, Вілейцы... Спіс такіх гарадоў папоўнілі і Ашмяны.
Тут на начатак вайны ў мясцовай турме № 27 утрымлівалася 265 зняволеных (ліміт турмы — 150 чалавек, штат — 61).
23 чэрвеня 1941 г. з Масквы паступіла распараджэнне наркома ўнутраных спраў неадкладна эвакуіраваць зняволеных з заходніх абласцей БССР.
У той жа дзень (вечарам) Мінск праінфармаваў Маскву, што для эвакуацыі зняволеных з Ашмян у турмы НКУС Узбекскай ССР запланавана падаць (зноў жа 23 чэрвеня) у Ашмяны 9 вагонаў для зняволеных і 5 вагонаў пад канвой.
Аднак у зводцы па эвакуацыі ў 18 гадзін 24 чэрвеня з'явіўся запіс: «... эвакуацыя затрымліваецца з-за разладжвання чыгуначнага руху на тэрыторыі заходніх абласцей БССР. НКУС БССР выводзіць зняволеных з турмаў пешшу пад узмоцненай аховай у абход забітых участкаў пуці».
Варта звярнуць увагу яшчэ на адзін запіс: «Ашмяны — 265 зняволеных — Самарканд (станцыя прызначэння) — эвакуацыя не праведзена; 30 зняволеных, абвінавачваемых у контррэвалюцыйных злачынствах, начальнікам турмы (неабходна меркаваць, што па загадзе начальніка турмы. —Рэд.) расстраляны».
Ёсць удакладненне, што расстрэл праводзіўся ў час бамбёжкі горада, называюцца прозвішчы двух выканаўцаў акцыі. Астатніх зняволеных пакінулі ў карпусах, і асабовы склад турмы выехаў з Ашмян. [Даведка Цэнтральнага дзяржархіва Кастрычніцкай рэвалюцыі і вышэйшых органаў дзяржаўнай улады і органаў дзяржаўнага кіравання СССР (ЦДАКР СССР), дасланая ў Ашмянскі райаддзел КДБ 12.3.1992.][6]
На другі дзень туды накіраваліся жыхары раёна, шукалі сваіх блізкіх, каб пахаваць тых, хто загінуў. Астатніх пахавалі савецкія ваеннапалонныя на каталіцкіх могілках у Ашмянах.
Немцы ў сваю чаргу выкарыстоўвалі забойства зняволеных у мэтах распальвання варожасці да бальшавікоў, сваіх ідэалагічных і ваенных праціўнікаў, савецкай улады.
У Польшчы трагедыя ў Ашмянах таксама разглядалася. Аказаліся значныя разыходжанні. Галоўная камісія па расследаванні злачынстваў супраць польскага народа выявіла не двух, а больш дваццаці супрацоўнікаў НКУС, якія прымалі ўдзел у расстрэлах 57 зняволеных. (Народная газета. 1992. 2 крас.)
Публікацыі ў ашмянскай раённай газеце (Красное знамя. 1990. 30 чэрв., 26 ліп.; Ашмянскі веснік. 1991. 3 снеж.), аўтарамі якіх з'яўляюцца блізкія, сваякі і землякі загінуўшых, даюць падставу лічыць найбольш верагоднай лічбу загінуўшых, зафіксаваную ў дакументах былога ЦДАКР СССР.
Зняволеныя ашмянскай турмы,якія падвергліся расстрэлу ў ноч з 23 на 24 чэрвеня 1941 г.[7] Вот их имена:[8] (опубликованы в книге “Памяць”)
Аляхновіч Вацлаў (Ашмяны).
Багдановіч Міхаіл (Белянішкі, паміж Сякераўцамі і Повішнямі).
Дубіцкі Руфін (Дашышкі, каля Астраўца).
Захарэнка (Гальшанская гміна).
Захарэўскі Раман (Гальшанская гміна).
Зянкевіч (Смаргонь).
Златагурскі — служачы пошты.
Казак Аляксандр (Граўжышкі).
Казаковіч Іван Іосіфавіч (Граўжышкі).
Карчэўскі Юзаф — уладальнік маёнтка Бейняры, войт Галынанскай гміны.
Кірдзік.
Краўчанка Міхаіл — рабочы бровара.
Красняк Крыштоф (г. Ашмяны).
Кукша Эдвард (в. Біюцішкі).
Лаеўскі — сын ляснічага з-пад Ашмян.
Лапушэўскі — рабочы бровара (Ашмяны).
Макашыцкі Антон — ветэрынарны ўрач (Гальшаны).
Масальскі Вітольд — легіянер (Гальшаны).
Марчык (Мрачык) Мар'ян — млынар (Маркіняты).
Міцкевіч Крыштоф — уладальнік маёнтка Повішкі.
Навасельскі Уладзіслаў — селянін (Нарушаўцы).
Навіцкі — чыноўнік (служачы) староства.
Наркевіч Вітольд (Галкубішкі, гміна Гальшаны).
Петрусевіч Павел (Малышкаўшчына).
Пытэль — настаўнік біялогіі (Ашмяны, Гальшаны). (По другім св. - Загінуў у Вілейцы).
Развадоўскі Міхаіл (з-пад Ашмян).
Раманоўскі — уладальнік магазіна (Гальшаны).
Рароўскі Баляслаў — служачы пошты (зямельны стараста).
Рэкець (Вельбутова).
Саеўскі (Заеўскі) — супрацоўнік рай-газеты.
Сасцін (Сусцін) Ваўжынец — рускі, служачы пошты (Ашмяны).
Сташыцкі Палікарп (Малышкаўшчына, Ашмянскі павет).
Тамяловіч — урач (Ашмяны).
Турло (Ашмяны).
Фрончак (Фрончык) — настаўнік.
Эгерд Руфін (Каралінава, Гальшанская гміна).
Эгерд Цэзар (Каралінава, Гальшанская гміна).
Вот как описывает местный житель Ч. Покульневич обстановку в Ошмянах в этот период.
“24 июня в Ошмянах уже было полное безвластие: магазины и учреждения были брошены, люди заходили туда и брали все, что хотели. В тот день примерно в 12 часов я из своей деревни Загорники (3 км от Ошмян) отправился в город, чтобы что-нибудь из товаров взять в магазине и принести домой.
Помню, что зашел в здание, в котором перед войной размещался комитет комсомола. (Оно находилось на бывшей Жупранской улице напротив церкви — теперь улица Советская.) Бросилось в глаза, что на полу валяются различные документы, в том числе бланки комсомольских билетов. Некоторые билеты оказались заполненными. Просто удивился — почему их не уничтожили? Пришлось это сделать самому.
После этого пошел по направлению к почте, напротив которой находился магазин. К моему огорчению, товаров в нем почти не осталось. Набрал в мешочек пуговиц и вышел на улицу. Народу в Ошмянах было очень мало, город как бы замер. От одного прохожего услышал, что в здании бывшего райисполкома лежат расстрелянные люди. Помню, что здание было кирпичным, находилось в удалении на 40 метров от улицы Жупранской, в 30 метрах от тюрьмы (тюрьма окружена высоким дощатым забором, покрашенным в зеленый цвет). С улицы была видна крыша тюрьмы, покрытая жестью.
В здание райисполкома я вошел через парадный вход, а затем по ступенькам спустился в подвал. Поскольку в подвале больше никого не было, то стало страшно и жутко: на полу лежали неживые люди. Что запомнилось?
Помещение подвала было размером примерно 20х20 метров, высота немногим более роста человека, стены его — оштукатурены и побелены, пол цементный. Поскольку день был солнечный, то света было достаточно. Запомнил еще маленькие окошечкн в стенах, каменные столбы-колонны, поддерживающее здание.
Вот возле этих столбов и лежали в разных позах мертвые люди: один на одном или один возле другого. Все — мужчины в возрасте от 30 до 45 лет. Стариков, женщин, детей не было. В голове у каждого убитого виднелись раны со струйками застывшей крови. Кровь была и на одежде убитого, лежавшего внизу.
Раньше приходилось читать, что якобы крови в подвале было много, аж по косточки, что ею были забрызганы стены. Я этого не заметил. Считаю, что одна из причин — выстрелы производились в голову и человека ставили не вплотную к стене (это могло окончиться рикошетом, от которого пострадал бы и расстреливавший), а посередине подвала.
Не согласен и с тем, что погибло сорок человек. Я насчитал человек 10—12. Можно было опознать знакомых. Среди жертв террора находился мой бывший учитель и классный руководитель 7-го класса Ошмянской школы в 1938—1939 годах биолог Пытэль. Его очень любили школьники: политикой никогда не занимался и на уроках о ней никогда не говорил. Подумал я тогда: «Зачем его расстреляли — не был он ни помещиком, ни большим начальником?» В 1940—1941 годах он учительствовал в Гольшанах. Сохранилась фотография моего седьмого класса, на которой есть и бывший классный руководитель, сидящий рядом с нами. (По сведенням другого жителя района Пытэля расстреляли в Вилейке.)
Минут десять пробыл я в подвале, затем выбрался оттуда и пошел домой, неся мешочек с пуговицами. Шел по дороге Ошмяны — Вильнюс. Когда немного свернул влево и поровнялся с деревней Панавелишки, то увидел, что со стороны Вильнюса к Ошмянам движется колонна немецких войск.
Поскольку находились они от меня на близком расстоянии, то я сразу подумал, что мне не сдобровать, тем более испугался за содержимое в мешочке. Но пронесло. Может быть оттого, что было мне только 17 лет и роста я был невысокого, а может быть причина другая, но меня не тронули.
Другая причина заключалась в том, что на дороге Ошмяны — Гравжишки появились красноармейцы и немцы их начали обстреливать. В ответ тоже прозвучали выстрелы, но расстояние между дорогами все же значительное, обошлось без жертв. Во время «сражения» я лежал в канаве и ждал, чтобы скорее все кончилось...
...Немецких войск становилось все больше и больше. Вскоре начались расправы с другими людьми, которые творили немцы и их прислужники, и о расстреле, совершенном в райисполкоме сотрудниками НКВД, разговоров становилось все меньше и меньше. Людей занимало другое: как дожить до окончания войны?”[9]
Нам кажется, что небольшое количество жертв Ошмянской тюрьмы, замеченных Ч. Покульневичем, говорит о том, что местные жители уже успели забрать своих родных для того, чтобы похоронить.
Немцы вошли в Ошмяны
На досвітку 25 чэрвеня 1941 г. перадавыя часці 12-й танкавай дывізіі 57-га танкавага корпуса вермахта (корпус уваходзіў у 3-ю танкавую групу) з боку Вільнюса ўвайшлі ў Ашмяны. 19-я танкавая, 18-я матарызаваная дывізіі гэтага корпуса, 39-ы мотамехкорпус таксама рухаліся праз раён, за Граўжышкамі і Трабамі вялі баявыя дзеянні. На горад і раён, на ўсю беларускую зямлю апусцілася ноч фашысцкай акупацыі. Больш трох гадоў мірным жыхарам давялося цярпець здзекі і гвалты, лілася нявінная кроў, смерць і пакуты прынеслі з сабой «цывілізаваныя» захопнікі.
Канечныя мэты гітлераўцаў, іх планы каланізацыі «ўсходніх абшараў» на сённяшні дзень вядомы дакладна. Яны былі выкладзены ў генеральным плане «Ост» (Усход), «Дырэктывах па кіраўніцтве эканомікай у акупіраваных усходніх абласцях» («Зялёная папка» Герынга) і іншых афіцыйных дакументах фашысцкай Германіі. Складаліся яны задоўга да нападу на СССР, нягледзячы на існаванне адпаведных дамоўленасцей аб дружбе паміж СССР і Германіяй. У адносінах да насельніцтва краін, якія планавалася акупіраваць, усё зводзілася да знішчэння, высялення, анямечвання, у адносінах да эканомікі — да разграблення, у адносінах да захопленых дзяржаў — да падзелу на кавалкі. У першую чаргу неадкладнаму знішчэнню падлягалі савецкія грамадзяне — камуністы, камсамольцы, беспартыйныя актывісты, на якіх паліцыя бяспекі і СД падрых-тавалі «Асобую пошукавую кнігу СССР», а таксама цэлыя народы, залічаныя ў ка-тэгорыю «сяміцкіх».
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 |


