Биогеография Асослари (стр. 3 )

Ареаларнинг узилиб қолишига:

·  иқлим шароитнинг ўзгариши. Масалан, шимолий қутбдаги ўсимликлар, экваториал ўсимликлардан фарқи.

·  турли геологик жараёнлар натижасида қуруқликнинг айрим қисмлари денгиз тубига чўкиб кетиши натижасида яхлит ареаллар узилиб қолиши мумкин

Бу хақда Немис олими Вагенер (1912) ва АҚШ лик олим Тайлорлар ўзларининг Литосфера тўғрисида назариясини олга сурадилар. Бунга кўра қуруқлик дастлаб яхлит бўлиб сув остида бўлган . Паллазой эрасининг юра даврига келиб, номалум сабабларга кўра шу яхлит литосфера сув остидан кўтарила бошлаган. Натижада, атрофини сувлик ўраган қуруқлик вужудга келган, Ер шарининг ўзи ўқи атрофида айланиш ва марказдан қочма куч тасирида у аста секин бир неча бўлакларга ажраган. Шундай қилиб, бу жараён натижасида Тошкўмир даврига келиб, жанубда Австралия ва Антарктида, Америка эса ғарб томон узоқлашиб борган. Бундай бўлинишлар бир неча миллион йиллар давом этган. Натижада Евроосиё материгидан Шимолий Америка, Африкадан Жанубий Америка материклари ажралиб чиққан деб аталган назарияни яратади. Бу жараён ҳозирги кунда Гренландияда давом этаётганлиги юқоридаги назариясини маълум даражада тасдиқлайди.

· Антропоген таъсир. Инсон таъсирида кўплаб, тирик организмлар турлари онгли ва онгли бўлмаган ҳолда бир ҳудуддан, иккинчи ҳудудга олиб ўтилган. Хозирги вақтда фанга маълум бўлишича Европадан шимолий америкага 175 турб америкадан европага эса 50тур келиб қолганлиги маълум ёки австралияга европадан 58 тур, шимолий амеркадан 18, африкадан 42 тур жанубий америкадан 22 тур, осиёдан 2 тур ўсиликлар австралияга келтирилган. Демак, инсон фаолияти туфайли биринчи мамлакатдан иккинчисига ўсимлик ва ҳайвон турларини тарқалишига таъсир кўрсатилган. Инсоннинг онгли фаолияти натижасида хозирда Дуне мамлакатларида қўриқхоналар, ҳайвонот боғлари, тажриба станциялари, миллий боғлар, яъни махсус табиий ҳудудлар ташкил этилган. Масалан, Елустон, Корбет, Канна, Массаимари, Серингети.

· Ўсимлик ва ҳайвонларнинг табиатда ўзлари турли воситалар ёрдамида тарқалиши. Масалан, Автохтор, Анимахор, Гидрохор тарқалиши.

· Организмларнинг насл қолдириши ва яшовчанлик хусусияти. Организмларнинг қанчалик яшовчанлиги паст бўлса, бундай организмлар табиатда ниҳоятда кўп насл қолдириади. Масалан, шўра ўсимлиги, пашшалар, чивинлар, тараканлар. Организмларнинг яшовчанлиги қанчалик юқори бўлса, бундай организмлар табиатда ниҳоятда кам насл қолдиради. Масалан, фил. Ареалларнинг майдони қандай бўлишидан қатъи назар шу тур ўз ареалини имконияти даражасида кенгатиргач, маълум вақтгача у зонада ёки ҳудудда ўзгартирмай туради. Бундай ареаллар барқарор ареаллар деб аталади.

Хозирги замон биогеография фани турлар ареаллари ҳақидаги тушунчани мукаммал билиш учун уларнинг келиб чиқиш марказларини, яни шу турнинг ер шарида пайдо бўлган экологик жойини аниқлаш муҳим аҳамиятга эга.

Турлариннг келиб чиқиш марказларини кўплаб олимлар томонидан ўрганилган. Биринчи бўлиб рус олими Н. Вавилов 1926 йилда, кейинчалик унинг шогирдлари Жуковский ва Синскаялар томонидан ўрганилган.

Н. Вавилов классификациясига кўра етти марказга:

1.  Жанубий Осиё тропик маркази- хинди-хитой, жанубий хитой, жанубий шарқИй осиё ороллари киради. Ушбу марказдан хозирги кунда фанга маълум бўлган мавданий ўсимликларнинг 1/3 қисми шу марказдан келиб чиққан. Улардан шоли, шакарқамиш, ғалладошлар ва сабзавотларнинг айрим турлари.

2.  Шарқий Осиё маркази. ШарқИй хитой, кореа ярим ороли, Япония, тайван ороллари ва узоқ шарқ киради. Бу марказдан хозирги замон ўсимликларининг 20 %и келиб чиққан. Масалан, соя, тариқ, сабзавотлар.

3.  Жанубий-Ғарбий Осиё: ҳиндистон, кичик осиё, покистон, афғонистон, эрон ҳудудлари киради. Бу марказда асосан бошоқли ўсимликлар буғдой, ловия, ток ва бошқа резавор ўсимликлар ватани. 14%и маданий ўсимликлардан кеслиб чиққан.

4.  Ўрта ер денгизи маркази. Бунга ўрта ер денгизи атрофида жойлашган мамлакатлар киради. Барча маданий ўсимликларнинг 11%и шу марказдан тарқалган. Масалан, карам, лавлаги, зайтун ва ем-хашак экинлари.

5.  Абиссиния маркази. Африканинг шимоли, арабистон ярим ороли, олд осиё киради. Маданий ўсимликлардан буғдой, жўхори, банан, тола берувчи нут каби ўсимликлар ҳисобланади. Масалан, финик палмаси.

6.  Марказий Америка маркази. Америка қитъасининг маркази ва бир қанча вест индия ороллари киради. Бу марказ майдони кичик булишига қарамай кўплаб хозирги замон ўсимликлари, масалан, Ошқовоқ, помидор, ингичка толали ғўза, какао ва бошқалар.

7.  Жанубий Америка маркази. Анд тоғ тизмаси ва унинг олди мамлакатлари киради. Бу марказда ерости туганакли ўсимликлар масалан, картошка, наркотик ўсимликлардан тамаки, бўёқ берувчи хинин дарахтининг маркази ҳисобланади. Айрим маданий ўсимликлар бирнеча марказларда келиб чиққан бўлиб улар кенг маданийлашган. Масалан, пахта, шоли, қовун ловия. Улар кўп томирли маданий ўсимликлар ҳисобланади.

Айрим ўсимликлар борки - улар кўп марказлардан келиб чиқмасдан, маълум бир марказлардан келиб чиққан ва энг муҳими уланинг ёввойи аждодлари йўқолиб кетган. Ҳозирги кунда фақат маданийлашганлари қолган. Маккажўхори, зиғир, анор, тарвуз каби ўсимликлар бир томирли ўсимликлар деб аталади. Жуковский ва Синскаялар 5 та марказ қўшиб жами 12 та марказ ажратишган.

1.  Австралия

2.  Потогания

3.  Африка

4.  Европа-сибир маркази

5.  Ҳиндистон ярим ороли маркази

Олимлар индивидларнинг хозирги пайтда инсонга ҳизмат қилаётган турларини Яна бир қанча систематик гуруҳларга бўлиб ўрганадилар. Озиқ-овқат сифатида ишлатиладиган ўси мликларни энг қадимги экинлар қаторига буғдойғ арпа, тариқ, гилос, узум, ёнғоқ, ўрик, банан, маккажўхори киради. Кейинчалик ўзлаштирилган ўсимликларга помидор, турп, лавлаги, шолғом кабилар киради.

Назорат учун саволлар

1.  Ареаллар деганда нимани тушунасиз?

2.  Ареаллар нима ва уни узилиб қолиш сабабларини тушунтиринг?

3.  Ареаллар узилиб қолишнинг антропоген омил сабабларини тушунтиринг?

4.  Ареаллар қандай шаклларда бўлади?

5.  Ареаллар қандай турларга бўлинади?

Таянч иборалар

Биогеография, геоботаника, генетика, географик тарқалиш, тадқиқот усуллари, Опарин назарияси, Космополит, эндем, палеоэндем, неоэндем ареаллар, ареалларни узилиши, биомасса.

МАЗУ-3. МУҲИТ ВА ЭКОЛОГИК ОМИЛЛАР

·Экологик омиллар ҳақида тушунча. ·Абиотик омиллар. ·Ўсимликларни ёруғликка бўлган муносабати. ·Терморегуляция. ·Ўсимликлар сув билан таъминланиши. ·Сув муҳитидаги ҳаёт ва Океанларнинг экологик зоналари. ·Биотик омиллар. ·Антропоген омиллар. ·Организмларнинг ҳаёт шакллари.

Ерда ҳаёт пайдо бўлганига 1 миллиард 700 миллион йил бўлган деб фараз қилинади. Шу давр ичида вужудга келган барча тирик организмлар ҳаёти доимо ташқи муҳит билан боғлиқ ҳолда қатор ўзгаришларга дуч келган. Ташқи муҳит кўпгина экологик омиллардан иборат. Бу омиллар одатда уч гуруҳга бўлиб ўрганилади: абиотик (ёки ўлик омил), биотик (тирик омил) ва антропоген (ёки инсон омили). Одатда экологик омиллар барча тирик организмларга бир вақтда комплекс равишда бевосита ёки воситали таъсир кўрсатади. Аммо бу омилларнинг ҳар бирининг таъсирини аниқроқ, яхшироқ тасаввур этиш учун улар алоҳида-алоҳида олиб ўрганилади. Организмнинг теварак атрофини ўраб олган ва воситали ҳамда воситасиз таъсир этувчи бу омиллар йиғиндиси шу организмнинг яшаш муҳитини ташкил этади. Демак, муҳит экологик тушунча бўлиб, кўпроқ география фанларида қўлланилади, экологик омил эса биологик тушунчадир. Экологик омил тушунчаси ташқи муҳит тушунчасига нисбатан бирмунча торроқ маънога эга бўлиб, муҳитнинг айрим унсури ҳисобланади, Экологик омил хиллари қуйидаги жадвалда кўрсатилган (1-жадвалга қаранг).

Муҳитнинг айрим экологик омиллари ҳар бири биргаликда яшаётган организмларнинг барчаси учун ёки ҳар хил турлар учун турлича таъсир этиши мумкин ва турлича аҳамият касб этади. Масалан, тупроқдаги тузлар миқдори ва таркиби ўсимликларнинг озиқланишида муҳим аҳамиятга эга бўлса, ҳайвонлар учун унинг аҳамияти унча катта эмас. Ёки қишки кучли шамоллар очиқ ҳавода яшовчи йирик ҳайвонларга салбий таъсир кўрсатса, инида ёки қор остида яшовчи кичик ҳайвонларга деярли таъсир этмайди ва ҳоказо. Аммо шуни айтиш керакки, экологик омилларнинг организмга таъсир этиш характери қанчалик хилма-хил бўлмасин уларнинг барчаси учун қуйидаги бир неча умумий қонуниятларни кўрсатиш мумкин.

1- жадвал

Экологик омил хиллари

Абиотик омиллар	Биотик омиллар	Антропоген омиллар
1. Иклим омилларя (ёруғлик, ҳарорат	1. Фитоген (ўсим-	Инсон фаолияти
,намлик, шамол, атмосферадаги газлар	ликлар оламининг	билан боғлиқ
босими, СО2).	таъсири).	бўлган ҳар қан-
		дай таъсирлар.
2.Эдафик-тупроқ омили'(тупроқнинг	2. Зооген (ҳайвонот
табиий, кимёвий ҳамда бошқа	оламининг таъсири).
хусусиятлари).
3. Рельеф-орографик омил(денгиз	3. Микоген (замбуруғлар
сатҳидаги баландлиги, экспозиция )	оламининг таъсир).
кабилар).
4. Геологлк ёки тарихий	4. Микробиоген
омил (ер қимирлаши, вулканлар отилиши, емирилиш, музликларнинг	(микроорганизмлар, вируслар оламининг таъ-
силжиши ва бошкалар).	сири).
5.Гидрологик (сувда яшовчи организмлар учун: тиниқлиги, ёруғлик
тушиш даражаси, босимнинг ўзгари-
- ши)
6. Ёнғин

: