Состояное и Тенденции Развития Теории Финансового Законодательства (стр. 11 )

в) шетелдік және бірлескен шаруашылық субъектілерінен;

г) жеке тұлғалардан;

2) Қаржылық қызметтің әдісі бойынша:

а) қайтарылмайтын негізде (салық және басқа міндетті төлемдер);

б) қайтарымды негізде (мемлекеттік ішкі және сыртқы заемдар);

3) Міндеттеу дәрежесі бойынша:

а) мәжбүрлі (салық);

б) ерікті (мемлекеттік заемдар, қайырымдылық көрсету).

4) Меншік нысанына қатысты:

а) меншік нысаны алмасуымен көрініс табатын төлемдер (салықтар, т. б.)

б) ақша қозғалысы тек мемлекеттік меншік нысанының шегінде жүзеге асырылатын төлемдер.

5) Баламалық дәрежесі бойынша:

а) баламасыз (салық);

6) біршама баламалы (алымдар, баждар).

Бюджеттің шығысының бағыттары нақты кезеңде мемлекет алдында тұрған мәселелерге байланысты анықталады.

“Шығыс” – бекітілген бюджет шегінде, бюджеттен қайтарылмайтын негізде бөлінетін қаражаттар.

Шығыс бюджеттің деңгейіне байланысты айрықшаланады.

Республикалық бюджеттің қаражаттары мына негізгі бағыттарды: Қазақстан Республикасы Президентінің, Парламентінің, конституциялық Кеңестің, Есеп комитетінің, Орталық сайлау комиссиясының, жалпы мемлекеттік басқару міндеттерін атқаратын атқарушы және басқа да органдардың қызметтерін;

- сот жүйесін;

- сыртқы саясат қызметін;

- қаржылық және салықтық қызметті;

- іргелі және қолданбалы ғылыми қызметті;

- қорғаныс және қауіпсіздікті;

- республикалық деңгейдегі төтенше жағдайлар бойынша жұмыстарды ұйымдастыруды;

- республикалық деңгейдегі құқық қорғау қызметін;

- юстиция (әділет) аясындағы қызметті;

- жоғары білімді;

- республикалық деңгейдегі білім беру саласындағы арнаулы бағдарламаларды;

- республикалық деңгейдегі денсаулық сақтау саласындағы арнаулы бағдарламаларды;

- орталық атқарушы органдардың мамандандырылған ауруханаларын;

- республикалық клиникалар мен ғылыми-зерттеу институттарындағы мамандандырылған медициналық көмек көрсетуді;

- заң актілерімен белгіленген зейнетақылық төлемдерді, мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыларды, арнаулы мемлекеттік жәрдемақыларды;

- республикалық деңгейдегі мәдениет, спорт және ақпарат аясындағы қызметтерді;

- көші-қон аясындағы қызметтерді;

- ауыл, орман, су және балық шаруашылығының басым бағдарламаларын;

- жерге орналастыруды;

- республикалық деңгейде жүргізілетін қоршаған табиғи ортаны қорғау жөніндегі шараларды;

- республикалық деңгейдегі нысандар құрылысы және өнеркәсіп саласындағы арнаулы бағдарламаларды;

- жер қойнауын пайдалануды;

- гидрометеорологиялық мониторингті;

- үкімет қарызын өтеу бойынша шығындарды;

- үкімет кепілдіктері бойынша міндеттемелерді орындауды;

- республикалық бюджеттен жергілікті бюджеттерге берілетін ресми трансферттерді қаржыландыруға жұмсалады.

Бюджеттік қаржыландыру: жоспарлы, мақсатты, қайтарылмайтын және ақысыз түрде бюджеттен берілетін ақша қаражаттары.

Жергілікті бюджеттің қаражаттары:

- мектепке дейінгі, жалпы бастауыш, жалпы негізгі, жалпы орта, қосымша орта және орта кәсіптік білім беруді;

- әскери қызметке тіркеу және шақыру бойынша шараларды;

- жергілікті деңгейдегі төтенше жағдайлар бойынша жұмыстарды;

- жергілікті деңгейдегі құқық қорғау қызметін;

- халыққа тегін медициналық қызмет көрсетудің кепілдендірілген көлемін;

- жергілікті деңгейдегі арнаулы медициналық бағдарламаларды;

- мәслихаттардың шешімдеріне сәйкес әлеуметтік қамсыздандыру аяларында адресті әлеуметтік көмек көрсетуді;

- жұмыспен қамту бағдарламаларын;

- тұрғын үй бағдарламасын;

- жергілікті деңгейдегі мәдени және ойын-сауық бағдарламаларын;

- жергілікті деңгейдегі өнеркәсіпті және нысандар құрылысын;

- жергілікті деңгейде қоршаған ортаны қорғауды;

- жергілікті деңгейде жобалау-іздестіру жұмыстарын жүргізуді;

- елді мекендерді көркейтуді, қала жолдары мен құрылыстарын;

- жергілікті маңызы бар жолдарды пайдалануды және қайта жөндеуді;

- жергілікті бюджеттен республикалық бюджетке берілетін ресми трансферттерді;

- жергілікті атқарушы органдардың қарыздарын өтеуді;

- арнайы экономикалық аймақтарды дамыту жөніндегі бағдарламаларды қаржыландыруға жұмсалады.

Салық мемлекеттің басқа да атрибуттары сияқты (мысалы, өкімет билігі, мемлекет аумағы, егемендігі, қарулы күштері қаржысы және тағы басқа) мемлекеттер құрыла бастаған кезде пайда болған және ол әрқашанда мемлекеттің мемлекет болып қалыптасуының, сондай-ақ оның өсіп-өркендеуінің негізгі материалдық тірегі болып табылған.

Алғашқы кездерде мемлекетті ұстауға қажетті қаражаттар мемлекет тұрғындарынан заттай немесе ақшалай күйінде алынған болса, кейіннен олар тұрақты, жүйелі түрде ақшалай алынатын міндетті төлемдерге – салыққа айналған.

Салықтың, салықтық құқықтың мемлекеттермен қатар пайда болуы оның құқықтық табиғаты мен мәнін ашып көрсетеді.

Негізінен алсақ, салықтың экономикалық мәні – мемлекет қажеттілігін қанағаттандыру, қамтамасыз ету мақсатында шаруашылық субъектілерінен немесе жеке тұлғалардан Ұлттық табыстың белгіленген мөлшерін (үлесін) алу процесіндегі өндірістік қатынастардың бөлігі.

Сонымен мемлекеттегі барлық міндетті төлемдер – олардың қалыптастырылуы және алыну тәртібіне байланысты, негізгі үш топқа бөлінеді. Олар: салық, алым және баждар деп аталады.

Салық дегеніміз – жалпы мемлекеттік мұқтаждықтарды қанағаттандыру мақсатында, мемлекеттік жоғарғы өкілді орган қабылдаған нормативтік құқықтық акті – заңның негізінде, сондай-ақ заңда белгіленген мөлшерде және уақытта заңды және жеке тұлғалардан міндетті түрде, қайтарылмайтын және жекелей ақысыз негізде бюджетке алынатын ақшалай төлемдер[131]. Осы берілген түсінікті (ұғымды) жан-жақты талдап, салыстыру мақсатында басқа да авторлардың көзқарасына тоқталамыз.

Мысалы, В. И. Гуреев  салықты “міндетті жарна”деп атайды және мынадай түсінік береді: “міндетті жарна дегеніміз – заңды және жеке тұлғалардың кәсіпкерлік қызметтерінен және басқа түсім көздерінен тапқан табыстарының бір бөлігін заңмен белгіленген тәсілмен ақшалай түрде алу”.[132]

Ал салық жөнінде мемлекеттің заңды және жеке тұлғалардан тиісті деңгейде бюджетке (федералдық, аймақтық, жергілікті) алатын міндетті жарнасы деген анықтама берген.[133] С. Г. Пепеляев  салыққа мынандай анықтама береді “салық – мемлекеттік өкімет билігі субъектілерінің төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету мақсатында, мемлекеттік мәжбүр етумен қамтамасыз етілген міндетті, қайтарылмайтын және дербесақысыз түрінде заңды және жеке тұлғалардан заңда белгіленген тәртіппен алынатын меншіктері[134].

Осы автордың айтуы бойынша, егер қандай да болмасын міндетті төлемді алу – заңда белгіленіп, негізделмеген жағдайда, оларды алу заңсыз болып табылады. Ал салық төлеуші бұл жерде тек азамат ретінде емес, сонымен қатар меншік иесі де болғандықтан, салықты төлеу – оның жеке меншік жөніндегі құқығынан шығатын әлеуметтік міндеті[135].

Қазақстандық белгілі экономист-ғалым Г. Ж. Қарағұсова  “салық деп – жалпы мемлекеттік мұқтаждарды өтеуге жұмсалатын және қабылданған заң негізінде мемлекетке алынатын еріксіз немесе ерікті алымдарды айтады”[136] – деген анықтама береді.

В. Д. Мельников  салыққа өте қысқа ұғым берген. Оның пікірінше, “салық – белгілі бір көлемде және мерзімде алынатын заң жүзінде көзделген (қарастырылған) міндетті төлемдер”[137].

Қаржылық құқық саласының Қазақстан бойынша бірден бір ғалымы А. И. Худяков  өз еңбегінде салықтың түсінігін беріп қана қоймай, оның басқа төлем түрлерінен ажыратуға қажетті ерекшеліктерін де ашып көрсеткен. Бұл ерекшеліктер салықтың өз құқылық және экономикалық табиғатына тән белгілер болып табылады:

1. Салық – әрқашанда мемлекет тарапынан енгізіледі және алынады. Бұл жерде мемлекет саяси билік субъектісі ретінде көрінеді.

2. Салық – мемлекеттің біржақты түрде белгілейтін төлемі. Бұл жерде мемлекет салық төлеушілердің келісімін қажет қылмайды.

3. Салық – әрқашанда ақшалай түрдегі төлем. Осы белгісі бойынша салықтар әртүрлі мүліктік міндеттемелерден – тәркілеу, реквизициялау және т. б. ерекшеленіп тұрады.

4. Салық – әрқашанда ақшаларды еріксіз алу: Бұл жерде салық төлеушіге оның ақшаларын еріксіз алу механизмі құрылады.

5. Салық – заң жүзінде белгіленген ақшаларды алу. Мемлекет салықтарды ашықтан ашық, заңда негізделген күйінде алады. Яғни жеке меншіктегі ақшалар мемлекет меншігіне ауысады.

6. Салық – міндетті төлем. Салық төлеушінің салық төлеу жөніндегі міндетті салық қызметі органдарының төленген салықты қабылдау жөніндегі міндетімен ұштасады.

7. Салық – тек құқықтық формада кездесетін төлем. Салық нормативтік сипаттағы заң актілерімен белгіленеді.

8. Салық – тек мемлекеттік кіріске түсетін төлем.

9. Салық – тұрақты ақша міндеттерін туғындататын төлем.

10. Салық – баламасыз төлем. Яғни, салық қандай да болмасын көрсетілген қызметке немесе сатып алған тауарларға төлейтін төлем емес, ол тек ақысыз төлем.

А. И. Худяковтың айтуы бойынша, салықтың басты белгісі – салық нысанының ауысуы, меншік иесінің ауысуы болып табылады.

Мемлекеттік емес заңды тұлғалар мен жеке тұлғалардың салық төлеу кезінде мемлекет қарамағына өтетін ақшалары мемлекет меншігіне айналады.

Ал мемлекеттік заңды тұлғалардың салығы мемлекет қарамағына түскенімен, олардың (заңды тұлғалардың, ақшалардың) иесі мемлекет болып қала береді. Бұл жерде мемлекет салықты белгілеу және алу процесінде саяси субъект ретінде болады. Салықты алу кезінде мәжбүрлі (еріксіз) түрде меншік формасы өзгертіледі. Қорыта келіп айтқанда, міндетті төлемдер – өз кірістерінің бір бөлігі, ал салық – бөтен кірістердің бір бөлігі.

А. И. Худяковтың кезінде осы айтқан көзқарас, тұжырымдарына жаңаша сипаттама бере отырып, салықтың мына келесідей: “Салық – бұл мемлекеттік өкілетті орган тарапынан біржақты тәртіппен және жеткілікті құқықтық нысанда белгіленген мерзімде және белгілі мөлшерде төлеуді жүзеге асыратын қайтарымсыз, баламасыз және тұрғылықты түрдегі, төленуі мемлекеттік мәжбүр ету шараларымен қамтамасыз етілген, мемлекет кірісіне төленетін ақшалай немесе натуралды міндетті төлем” деген түсінігін берген және оның өзіне тән белгілерін экономикалық, сондай-ақ құқықтық тұрғыдан атап көрсеткен.

Салықтың белгілері тығыз байланыста болады және арақатынастары өте жақын. Сондықтан олар кейбір жағдайларды есепке ала отырып бөлуге мүмкіндік береді. Сонымен, А. И. Худяков салықтың экономикалық сипаттарына мына белгілерді жатқызған:

1. ақша түрінде жүзеге асырылатын төлем;

2. қайтарымсыз төлем;

3. баламасыз төлем;

4. салық салу объектісінің болуы;

5. салық субъектісінің айқындалуы;

6. салық мөлшерінің айқындалуы;

7. төлеу мерзімдері;

8. салық қатынастарының тұрақты сипатта болуы;

9. салықтың мемлекет кірісі болып табылуы.

Салықтың заңи (юридикалық) белгілеріне мыналарды жатқызуға болады:

1. салықты мемлекеттің белгілеуі;

2. салықтың тек құқықтық нысанда болуы;

3. салықтың мәжбүрлі сипатта болуы;

4. ақшаны алудың құқыққа сай болуы;

5. салықтың тиісті органмен және актісімен белгіленуі, тиісті құқықтық нысанда болуы;

6. салықты төлеу кезінде мемлекеттік бақылаудың болуы;

7. салықтың төленуін мемлекеттік жауапкершілік шараларымен қамтамасыз ету;

8. салықтың тұрақты қаржылық міндеттемелерді туындатуы;

9. салық – міндетті төлем;

10. салықтарды төлеу – бұл заңды міндет;

11. салық мемлекеттің бір жақты ерік білдіруінің нәтижесі болып табылады.

Жоғарыда келтірілген ғалымдардың пікірлері мен көзқарастарын салыстырып және талдай отырып, сондай-ақ салықтың экономикалық, құқылық табиғатына мән бере отырып мына тұжырымға келдік.

Көбінесе А. И. Худяков мырза сипаттап өткен ерекшеліктерді өте дәл, дұрыс деп таба және қосыла отырып салықтың тек өзіне тән белгілерінің өзіміз тұжырымдаған түрлерін ұсынып отырмыз[138].

Салықты басқа міндетті төлемдерден ажырататын белгілер мыналар:

- Салық – мәжбүрлі түрдегі төлем. Салық төлеушілер мемлекеттік біржақты-өктем ерік білдіруінің нәтижесінде салықты еріксіз түрде төлеуге мәжбүр болады;

- Салық – міндетті төлем. Салық заңда белгіленген тәртіп бойынша, ұзаң мерзімде және міндетті түрде бюджетке аударылады;

- Салық – ақшалай төлем. Заңды және жеке тұлғалардың табыстарының белгілі бөлігі бюджетке ақшалай түрде аударылады;

- Салық – меншік нысаны ауысатын төлем. Мемлекеттің емес заңды тұлғалар мен жеке тұлғалардың меншігіндегі ақшалар мемлекет меншігіне айналады;

- Салық – заңды төлем. Мемлекетті жоғарғы өкілді органы шығарған заңның негізінде белгіленген төлем;

- Салық – нақты заңды және жеке тұлғалардан алынатын төлем.

- Салық – заңды және жеке тұлғалардың бәрінен бірдей, жаппай алынбай, тек нормативті актілерде белгіленіп, көрсетілген табыстары, мүліктері және т. б. жағдайда төленеді;

- Салық – тек мемлекеттік емес заңды және жеке тұлғалардан алынатын төлем[139].

Салық әрқашанда мемлекет пен халықтың жан-жақты мұқтаждықтарын қанағаттандыру және өндірісті дамыту мақсатында ұлттық табысты және ішкі өнімді, сондай-ақ жалпы қоғамдық өнімді қайта бөлуге байланысты экономикалық қатынастарды көрсетеді. Сондықтан олар мемлекеттің заңды және жеке тұлғалармен арасындағы экономикалық (қаржылық) қатынастарын сипаттайтын экономикалық категория болып табылады[140].

Салық пен басқа да міндетті төлемдердің (алымдар, баждар) экономикалық-құқықтық маңызы олардың құрамындағы қаржылық‑экономикалық және құқылық қатынастар арқылы көрініс табады. Қаржылық-экономикалық қатынастар – салық төлеушілердің тиісті бюджетке белгіленген ақша қаражаттары сомасын берулері кезінде, ал құқылық қатынастар – салық заңдарымен белгіленген салықтық қатынастарға қатысушы мемлекеттік салық қызметі органдары мен салық төлеушілердің арасында туындайды.

Әрқашанда салықпен қатар аталатын алым мен баждар заң жүзінде міндетті төлемдер болып есептелгенімен, оларда салыққа тән басты ерекшеліктердін жоқ екені байқалады.

Алым мен баждар заңды және жеке тұлғаларға көрсеткен белгілі бір қызметтері үшін заңда немесе заңға сәйкес қабылданған нормативті актілерде белгіленген мөлшерде, кейбір кездерде қызмет көрсету процесінде жұмсалған шығындарды өтеу мақсатында сол қызмет көрсетілген заңды және жеке тұлғалардан мемлекеттік өкілетті мекемелер мен органдардың алатын төлемдері. Сонда алым мен баждар белгілі мақсатқа, ақылы, кейде біршама баламалы түрде көрсетілген қызметке байланысты алынады.

Осы төлемдерден түскен қаражаттар мемлекеттік мекемелердің (қызмет көрсеткен) шығындарын өтеуге ғана жұмсалып қоймай, құқықтық актілермен негізделген мөлшерде тиісті бюджетке аударылады. Салық төлеушілер тапқан табыстарының белгілі бір мөлшерін төлейтін болғандықтан, салық сомалары әртүрлі болып келсе, алым мен баждар көрсетілген қызметке байланысты нақты сомада белгіленетіндіктен төлеушілердің төлеу қабілеттілігі есепке алынбайды. Көбінесе белгіленген ақшалай сомалар мекемелер жұмсаған шығынын өтемейді, яғни баламалы бола алмайды.

Алымдардың көп жағдайда жергілікті деңгейде алынуы – әкімшілік‑аумақтық бірліктердің қаржылық қызметтерінің мүдделеріне сай келіп отыр.

Жергілікті алымдар – заңды және жеке тұлғалардан, жергілікті әкімшілік-аумақтық бірлік аясында, көрсетілетін немесе көрсетілген қызметке байланысты (жергілікті өкілді және атқарушы органдар белгілеген мөлшерде) жергілікті бюджетке алынатын нақты ақшалай төлемдер болып есептелінеді.

Тұрғылықты халықтан және заңды тұлғалардан, оларға берілген құқыққа көрсетілген немесе көрсетілетін қызметтерге байланысты жұмсалған шығынды өтеу мақсатында алынатын осы алымдар мемлекет тарапынан, оның жоғарғы өкілді органдары қабылдаған заңдарға негізделгенін естен шығармау қажет. Алымдар туралы айта кететін тағы бір маңызды жай, алымдардың түрлері мен жалпы принциптері – заңмен бекітілген болса, ал осы төлемдердің мөлшерін (ставкасын) және төлену мерзімін белгілеу тәртібі – жергілікті өкілді және атқарушы органға жүктелген. Алымдардың кейбір өзіне тән белгілері мыналар: бұл біршама баламалы төлем; міндетті төлем; арнайы мақсатты төлем; біржолғы төлем; ақшалай төлем.

Баж да арнайы маңызы бар төлемдерге жатады. Қазақстан аумағында баж екі түрге бөлінеді: мемлекеттік баж, кедендік баж.[141] Баж алатын арнайы, мемлекеттік өкілетті мамандырылған органдар – кеден мекемелері, соттар; нотариалдық мекемелер; азаматтық хал актілерін тіркеу мекемелері; ішкі істер органдары, оның ішінде шет елге шығуды рәсімдеу және рұқсат беру бөлімі. Сонымен мемлекеттік баж дегеніміз – мемлекет тарапынан уәкілділік берілген мамандандырылған органдардың заңды тұлғалар мен азаматтарға қатысты жүргізген белгілі бір жұмыстарына немесе көрсетілген заңды маңызы бар қызметтеріне байланысты сол азаматтар мен заңды тұлғалардан алатын ақшалай төлемдері.

Мысалы, мемлекеттік баж алынатын нысандар мына төмендегідей болып келеді: сотқа берілген талап қойылған арыздар, кассациялық шағымдар, сот құжаттарының көшірмесін беру; уәкілдік берілген мекемелерде кез келген нотариалдық жұмыстар жүргізу; нотариалдық тәртіппен куәландырылған құжаттар көшірмесін беру; азаматтық хал актілерінің тіркеу туралы куәліктерін қайта беру; тұрғылықты жерін тіркеу, аң аулауға құқық беретін рұқсаттар үшін; шетелге шығуға құқық беретін құжаттарды рәсімдеу, басқа мемлекеттің адамдарын Қазақстанға шақыруды рәсімдеу, Қазақстан Республикасы азаматтығына қабылдау туралы арыздар, Қазақстан Республикасы азаматтығынан шығу туралы арыздар және т. б.

Кедендік баж деп, мемлекеттің кеден шекарасы арқылы тауарларды, өнімдерді әкелетін және әкететін заңды немесе жеке тұлғалардан оларға көрсетілген немесе көрсетілетін қызметке байланысты кедендік органдар алатын міндетті ақшалай алымды айтамыз[142].

Әкелінетін және әкетілетін тауарларға салынатын кеден бажы мөлшерлемелерін кеден-тариф кеңесінің ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасы Үкіметі белгілейді.

Кеден бажының кейбір мынандай түрлері бар: маусымдық кеден бажы; арнайы кеден бажы; адемпингкке қарсы баж; өтемдік баж.

Баждың өзіне тән белгілері міндетті түрде, біршама балама немесе көрсетілген қызметке байланысты алынуы және т. б.

Ресейлік оқулықтарда бажды басқаша топтастырған.

Мысалы, мемлекеттік баж екіге бөлінген: кедендік-шекаралық баж және ішкі мемлекеттік баж[143]. Ресей заңдары бойынша баждың үш түрі көзделген; мемлекеттік баж, тіркеу үшін алынатын баж, кедендік баж. Белгілі бір қызмет аясында алынатын баждары: сот бажы, кеден бажы, нотариалдық және т. б. баж деп бөлінген[144].

Қалған қызметтер үшін алынатын баж біздің елдің төлемдерімен ұқсас келеді.

Салықтың функционалдық сипаттамасын нақтыландыру, яғни функцияларына талдау жасау арқылы салықтың тікелей мәнін және экономикалық табиғатын, сондай-ақ атқаратын қызметтерінің негізгі бағытын көруге болады. Салықтың функциялары белгілі кезеңде өзі атқаратын рөліне байланысты, мемлекет алдында тұрған негізгі мәселелерді шешуге себін тигізуге қажетті экономикалық тұтқа және реттеуші құрал болып табылады. Салықтың қалыптасқан түрдегі негізгі үш функциясы бар. Олар: фискальдық, қайта бөлу және реттеуші функциялар.

Негізінде экономикалық теория және басқа тиісті оқулықтарда осы негізгі үш функция көрсетілгенімен, кейбір белгілі экономист-ғалымдардың еңбектерінде оларға қоса тағы бірнеше функциялар аталады[145].

Бірінші, фискальдық функция – салықтың және басқа да міндетті төлемдердің бюджетке толығымен және уақтылы (мерзімінде) түсіп отыруын қамтамасыз етеді. Фиск – латын тілінде мемлекеттік қазына деген мағынада айтылған. Сондықтан, фискальдық қызмет – салықтық-бюджеттік қызмет, яғни мемлекеттік қазына – бюджетті түсім көздері – салық пен басқа да міндетті төлемдер арқылы ақшалай қаражаттармен қамтамасыз ету жөніндегі қызмет болып табылады. Қысқаша айтқанда – қаражаттарды бюджетке жұмылдыру қызметі. Тауарлық-ақшалай қатынастардың, өндірістің дамуына байланысты бұл функция мемлекет қарамағына түсетін ақшалай кірістерді ұлғайта түседі[146].

Ал қайта бөлу функциясы – әртүрлі шаруашылық субъектілері табыстарының белгілі бөлігін мемлекет пайдасына қайта бөлу қызметі. Бұл қызметтің барысында жалпы ұлттық өнім көлеміндгі салықтың үлесі анықталады, яғни ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу арқылы оның қандай бөлігінің мемлекет меншігіндегі қорға қосылғанын көрсетеді. Үшінші функция – салықтық реттеу, яғни реттеуші функция – салық нарықтарының мөлшерін өзгерту, салық түрлерін азайту және негізделген салық жеңілдіктерін енгізу арқылы заңды және жеке тұлғалардың рынокқа бағытталған экономикалық белсенділіктерін (қызметтерін), сондай-ақ мүдделерін қамтамасыз ету. Бұл функция өзінің осындай сипаттамасына байланысты ынталандыру функциясы деп те аталады.[147] Салықтық реттеу (салықпен реттеу десек те болады) мүмкіндігінше тиімді салық түрлерін таңдау, олардың мөлшерін өзгерту, сондай-ақ жеңілдік көрсету, кейде кейбір түрлерін алу тәсілін өзгерту сияқты әрекеттерден тұрады. Әсіресе бұл функцияны ғылыми-техникалық процестерді ынталандыру кезінде қолдану өте тиімді болады.

Енді осы функциялар жөнінде қалыптасқан, дәстүрлі көзқарастармен шектеліп қана қоймай басқа да авторлардың пікіріне тоқталайық. Г. Ж. Қарағұсованың  пікірінше салықтың атқаратын функциялары мына төмендегідей болып келеді:

- фискальдық немесе жұмылдыру функциясы арқылы – мемлекет тиісті шығындарын қаржыландыруға қажетті салықтарды жиыстырады;

- қайта бөлу функциясы арқылы – мемлекет экономика аясының әртүрлі саласына ықпал етеді, әлеуметтік саясатты жүзеге асырады, табыстарды халық арасындағы әлеуметтік топтарға қайта бөледі, табысы өте төмен топтарға жәрдем береді;

- ынталандыру функциясы – экономиканы дамыту, техникалық жаңарту және т. б. әртүрлі жағдайлар жасауды жүзеге асырады;

- шектеу функциясы, салық саясаты арқылы – мемлекетке тиімсіз (пайдасыз) өндірістердің дамуын шектеу немесе тоқтата тұру болып табылады;

- бақылау-есептеу функциясы – кәсіпорындар мен азаматтардың табыстарын, өндірістің құрылымы мен көлемін және қаржы қозғалысын есептеп, бақылаудан тұрады[148].

Соңғы аталған функцияның маңызы салықтың дәстүрлі қалыптасқан функцияларының атқаратын рөлдерінен кем емес екенін көрсетеді. Оны тағы бір еңбектегі көзқараспен дәлелдеуге болады. Н. И. Химичева  салықтың мынадай бірнеше функциясын атап өткен: фискальдық функция, реттеуші функция және бақылау функциясы. Фискальдық функцияның атқаратын рөлі бізге мәлім болғандықтан, оны қайталамай, реттеуші функциясына тоқталамыз. Салықтың реттеуші функциясына автор баса назар аударған. Бұл функция өндірісті, тұтынуды, халықтың табыстарын, демографиялық процестер мен жастар саясатын реттеуде өте маңызды рөл атқарады, сондай-ақ қоғам алдында ерекше еңбегімен көзге түскен азаматтар категориясына жеңілдік жасау да осы функцияға жатады.

Салықтың бақылау функциясы – салық салу кезінде мемлекет тарапынан кәсіпорындар мен мекемелердің қаржылық-шаруашылық қызметтеріне, азаматтардың табатын табыстарына және осы табыстардың түсім көздеріне, мүліктерді, оның ішінде жерді пайдалануға бақылау жүргізуден тұрады[149].

Тағы басқа да экономист-ғалымдардың айтуынша негізгі функциялар ретінде салықтың өзімізге белгілі үш функциясы: фискальдық, қайта бөлу, реттеуші функциялар аталған[150].

Осыған қарағанда келтірілген пікірлердің, кейбір өзгешеліктерге қарамастан, бір жерден шыққанын көріп отырмыз.

Сондықтан негізгі үш функцияға қоса төртінші, объективті түрде негізделген, функцияны енгізу салық атқаратын рөлді толықтыра түсері сөзсіз. Ол – салықтың бақылау функциясы[151]. Салықтың фискальдық, қайта бөлу, реттеуші және бақылаушы функцияларының жиынтығы жемісті салық саясатын қамтамасыз ете отырып, салықты еліміздің экономикасына ықпалын тигізетін тиімді механизмге айналдыратынына сенеміз.

Салық салу кезінде мемлекет белгілі бір принциптерді[152] қолданады. Салық салу принциптері салық теориясының басты элементі болып табылатынын ұмытпауымыз қажет. Кезінде салық жүйесін құрудың төрт қағидасын Адам Смит ұсынған болатын[153]. Олар күні бүгінге дейін (әрине дамыған елдерде) салық салуды ұйымдастыру принциптері ретінде қолданылады.