Состояное и Тенденции Развития Теории Финансового Законодательства (стр. 13 )

Салық салу бірлігі – есептеу үшін берілген салық объектісінің өлшем бірлігі. Бұл жерде салық салу бірлігі деп – салықты есептеу негізіне салынған салық объектісінің бір бөлігін айтамыз.

Мысалы, жер салығында – 1 гектар, 1 шаршы метр, 1 акр; акциздерге – 1 бөтелке, 1 қорап шылым; табыс салығында – теңге, доллар, марка, рубль және т. б.

Салық мөлшерлемесі – салық салу бірлігіне қатысты салық мөлшері немесе салық нарқы. Салық мөлшерлемесі салық салу нормасын сипаттайды. Құрылу әдісіне байланысты салық мөлшерлемесі тұрақты және проценттік болып екіге бөлінеді. Тұрақты мөлшерлемелер – түсетін табыс мөлшерін есепке алмай, салық салу объектісіне (мүлікке, жер телеміне) тікелей, нақты салық бірлігінің шекті сомасымен белгіленеді. Проценттік мөлшерлемелер: пропорционалды, прогрессивті және регрессивті болып үшке бөлінеді.

Салықты есептеу тәртібі әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, кәсіпорындардың жеке тұлғаға табысын төлеу кезінде, бұрынғы тапқан табыстарын есепке алмай, сол төлеп жатқан табыстан ғана салық сомасын есептеуі.

Кейбір әдіс бойынша, төлеушінің жылдың нақты мезгілінде тапқан табысының сомасын және осы мезгілге қатысты салық төлеушінің жеңілдіктерінің жалпы сомасын есептеу арқылы жүзеге асырады. Әрбір кәсіпорынның бухгалтериясында нақты салық төлеушінің бір жыл бойындағы табысының жалпы сомасын анықтап, осы жалпы сомадан, жеңілдіктер сомасын алып тастау арқылы да салық есептелінеді.

Салықтың есептелген сомасын төлеу кезінде бұрын осы табыстан ұсталған салық сомасына азайтылады.

Салықты төлеу тәсілдері. Салықты төлеудің үш негізгі тәсілі бар: декларация бойынша салық төлеу; салық төлеудің кадастрлік әдісі; табыс көзі (жұмыс орны) бойынша салық төлеу әдісі.

Салық төлеу мерзімі – салық пен басқа да міндетті төлемдердің бюджетке алыну уақыты. Мысалы, қосылған құнға салынатын салық бойынша салық төлеуші ағымдағы он күндік төлемдерін мына мерзімдерде: есепті айдың он үші; жиырма үші; келесі айдың үші күндері төлейді. Көлік құралдарының иелері салықты ағымдағы жылдың 1‑қыркүйекке дейінгі мерзімінде төлейді.

Ал кәсіпкерлік қызметпен айналысатын заңды және жеке тұлғалар мүлік салығының ағымдағы сомасын салық жылының жиырмасыншы ақпанында, жиырмасыншы мамырында, жиырмасыншы тамызында және жиырмасыншы қарашасында тең үлеспен төлейді. Салық жеңілдіктері – төлеушілердің заңда көзделген жағдайда, салық төлеуден ішінара (кейбір түрлерінен ғана) немесе толығымен босатылуы. Салық жеңілдіктеріне мыналар жатады: салық төлеуден толығымен босату; салық төлеуден ішінара босату; салық салуға жатпайтын объектілерді анықтау; салық мөлшерін төмендету; мақсатты салық жеңілдіктерін беру; уақтылы төленбеген (берешек) салықтарды есептен шығарып тастау; салық төлеу мерзімін кейінге қалдыру.

Мысалы, табыс салығы бойынша – мынадай заңды тұлғалардың табысы салық салудан босатылады: мүгедектердің ерікті қоғамы; зағиптар қоғамы; Ауғанстан соғысы ардагерлерінің республикалық ұйымы және т. б.

Салықты әртүрлі белгі-нышандарына қарай топтастыру жөніндегі экономист-ғалымдардың көзқарастары мен пікірлері бір жерден шығады деп айтуға болады.

Енді, осы ғылыми қалыптасқан көзқарастар бойынша, салық былайынша топтастырылады:

1. Салық салу объектілері бойынша;

2. Салықты алуды жүзеге асыратын органдар бойынша;

3. Салықтың пайдалануына қарай;

4. Салық салу объектісінің экономикалық белгісіне байланысты;

5. Салық салу объектісін бағалау дәрежесі бойынша;

6. Салық мөлшерлемелерін (нарқын) белгілеу әдістері бойынша.

Топтастыру кезінде аталған белгілердің әрқайсысына сипаттама беруге болады.

1. Салық салу объектілері бойынша. Салық объектісі – заң жүзінде негізделген табыс, мүлік, қызмет көрсету, ақшалай операциялар т. б. көптеген салық салуға негіз болатын тауарлық-материалдық игіліктер.

Салық салу объектілері бойынша салық: тікелей және жанама болып екіге бөлінеді:

а) тікелей салық, яғни заңды және жеке тұлғалардың табыстары мен мүліктеріне тікелей, нақты белгіленетін салық (табыс салығы; мүлікке салынатын салық; жер салығы және т. б. жатады). Бұл салықтың нақты төлеушілері заңды және жеке тұлғалар болғандықтан Г. Қарағұсованың пікірінше, мынадай өзіне тән артықшылықтары бар:

1. Тікелей салық мемлекетке тұрақты белгіленген кірістер береді.

2. Тікелей салық салық төлеушілердің шынайы төлеу қабілеттілігін дәл есептей (анықтай) алады.

3. Тікелей салықты төлеу кезінде мемлекет салық төлеуші мен тікелей (көзбе-көз) жолығып, оның мемлекет азаматы ретіндегі міндеттемелерін дәл анықтап береді.

4. Тікелей салық – негізінен жеке табыстардан алынғандықтан, тұтас алғанда экономикаға әсерін (ықпалын) тигізе алмайды[174].

а) Жанама салық – яғни тауарлардың бағасы немесе көрсетілген қызметтердің тарифтері арқылы алынатын салық. Бұл салық күрделі конструкциялы салық болып табылады. Өйткені негізгі салық төлеушілер тауарларды өндіретін және сататын, сондай-ақ белгілі бір қызмет көрсететін заңды тұлғалар болғанымен, шынайы салық төлеушілер сатып алушы немесе қызмет көрсетілген тұлға болып есептелінеді.

Салық сомасы тауар бағасына немесе көрсетілетін қызмет тарифіне қосылғандықтан, соның нәтижесінде салық төлеуші сол соманы сатып алушылар есебінен өндіріп алады және бюджетке төлейді. Жанама салыққа қосылған құнға салынатын салық, акциздер жатады.

Енді жанама салықтың тікелей салыққа қарағандағы артықшылығына тоқталайық.

1. Жанама салық, оларды ұтымды және тиімді қолдану нәтижесінде, мемлекет қазынасына өте мол қаржылық түсім әкеле алады.

2. Жанама салық аздап және шамалы мөлшерде алынғандықтан төлеушіге айтарлықтай ауыртпашылық түсірмейді.

3. Жанама салықты төлеушінің (сатып алушынын) ақшасы бар кезде ғана жүргізіледі. Бұл жерде күнделікті тұтынуға қажет емес заттарды сатып алу кезіндегі жағдай ескеріледі.

4. Жанама салықтың мемлекетке тигізер пайдасы – іс жүзінде бұл салықтан ешқандай салық төлеуші жалтара алмайды.

5. Жанама салықты жинау оңайға түседі, өйткені өндіруші және сатып алушы тұлғалардың саны аз болғанымен, бұл процеске өте көп адамдар қатысады.

Бұл жерде жанама салықтың тауар бағасын үнемі өсіріп отыратын үрдісі бар екенін естен шығармау қажет. Сондықтан, мүмкіндігінше, бірінші кезектегі халық тұтынатын тауарларға бағаны төмендетіп белгілеу керек. Ал екінші кезектегі халық тұтыну тауарларының (теледидар, тоңазытқыш, т. б.) бағасын көтеруге болады. Егер жанама салықты көп және барлық жерлерде қолданған жағдайда, тауарлардың қымбаттайтынын ескерсек, соның нәтижесінде халықтың табысының төмендейтінін, ал табыс төмендесе, салықтан түсетін кірістің азаятынын естен шығаруға болмайды[175].

2. Салықты алуды жүзеге асыратын органдар бойынша:

а) мемлекеттік салық, бұл жерде – жалпы мемлекеттік салық;

ә) жергілікті салық, бұл жерде – жергілікті салық;

б) мемлекетаралық салық, бұл жерде – келісім бойынша алынатын халықаралық салық, мысалы қосылған құнға салынатын салық т. б.

3. Салықтың пайдалануына қарай:

а) жалпылай салық – мемлекет қарамағына түсіп пайдалану кезінде, белгілі бір кіріс қарамағына бекітілмей мемлекет көлемінде жалпылай пайдаланылады.

ә) арнайы салық – қатаң белгіленген мақсатқа, көзделген бағытта пайдаланылады (көлік құралдарына салынатын салық және т. б.)

4. Салық салу объектісінің экономикалық белгісіне байланысы:

а) табысқа салынатын салық – салық төлеушінің қандай да болмасын салық салу объектісінен, табатын (алатын) табысынан алынатын салық;

ә) тұтынуға салынатын салық – тауарларды (қызметтерді) тұтыну кезіндегі төленген (жұмсалған) шығындарға (шығыстарға) салынатын салық.

5. Салық салу объектісін бағалау дәрежесіне байланысты:

а) мүліктік салық – шынайы түсетін кірістері есепке алынбай тек сыртқы белгілері бойынша нақты мүліктерге, жерлерге салынатын салық;

ә) жекелей салық – заңды және жеке тұлғалардан, олардың қаржылық жағдайларын есепке ала отырып алынатын салық. Бұл салықты алудың үш тәсілі бар:

Кадастрлік, салық төлеушінің декларациясы (жариялы анықтамасы) және жұмыс орны бойынша салық алу әдістері.

1) Кадастрлік әдіс – бұл жерде қолға тиетін (түсетін) таза табыс есептелінбей, тек салық салу объектісінің табыстылығы нормасының негізінде салық алу жүзеге асырылады.

2) Салық төлеушілердің декларациясы (жариялы анықтамасы) бойынша салық алу әдісі – бұл жерде табыс мөлшері, салық жеңілдіктері және шегерілген шығындары көрсетіліп, төленетін салық сомасы есептелініп шығарылады.

3) Жұмыс орны бойынша салық алу әдісі – салық төлеушінің тапқан табысының белгіленген мөлшері ол жұмыс істейтін заңды тұлғаның бухгалтериясы арқылы есептелініп, ұсталынады.

6. Салық мөлшерлемелерін (нарқын) белгілеу әдістері бойынша:

а) тұрақты ставкалар; ә) пайыздық мөлшерлемелер;

а) Тұрақты мөлшерлемелер – түсетін табыс мөлшері есепке алынбай салық салу объектісіне тікелей, нақты салық бірлігінің шекті сомасымен белгіленеді.

ә) Пайыздық мөлшерлемелердің үш түрі бар: пропорционалды прогрессивті (үдемелі) және регрессивті (шегермелі) пайыздық мөлшерлемелер.

1) Пропорционалды пайыздық мөлшерлемелер салық объектісінің көлемі ескерілмей бірыңғай пайыз түрінде белгіленеді;

2) Прогрессивті (үдемелі) пайыздық мөлшерлемелер табыс немесе мүліктің көрсеткіштерінің өсуіне қарай алынатын салық процентінің дереу өсіп отыруын көрсетеді. Алынатын пайыздар үдемелі шкала түрінде белгіленген. Осы прогрессивті мөлшерлемелердің өзінің екі түрге бөлінетінін білеміз.

Олар: қарапайым және күрделі прогрессивті мөлшерлемелер.

1. Қарапайым прогрессия бойынша табыстың немесе мүлік құнының ұлғаюына (өсуіне) байланысты салық мөлшерлемесі да арта береді.

2. Күрделі прогрессия бойынша, табыс екіге бөлініп, олардың әрқайсысына үдемелі (көбейтілген) салық мөлшерлемесі белгіленеді, яғни салық мөлшері табыстан гөрі тез өседі. (Салық салу шкаласында белгіленген).

3. Регрессивті (шегермелі) пайыздық мөлшерлемелер керісінше, салық салу объектісінің ұлғаюына қарамастан төмендетілмей беріледі. Біздің салық заңдарында бұл салық мөлшерлемесі көзделмеген.

Қазақстан аумағында, әр деңгейдегі бюджеттердің түсім көздері болып табылатын, салық жүйесінің құрамына кіретін мына төмендегідей салықтар бар:

1. заңды және жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы;

2. қосылған құнға салынатын салық;

3. акциздер;

4. бағалы қағаздар эмиссиясын тіркегені үшін алынатын алым;

5. жер қойнауын пайдаланушылардың арнаулы төлемдері мен салығы;

6. әлеуметтік салық;

7. автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы бойынша жүріп өткені үшін алынатын алым;

8. жер салығы;

9. заңды және жеке тұлғалардың мүліктеріне салынатын салық;

10. көлік құралдарына салынатын салық;

11. кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғаларды және заңды тұлғаларды тіркегені үшін алынатын алым;

12. қызметтің жекелеген түрлерімен айналысу құқығын бергені үшін алынатын лицензиялық алым;

13. аукциондық сатудан алынатын алым;

14. Қазақстан Республикасының базарларында тауарларды сату құқығын бергені үшін алынатын алым;

15. Қазақстан Республикасының радиожиілік ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем;

16. заңды және жеке тұлғалардың Алматы қаласының рәміздерін өз фирмалық атауларында, қызмет көрсету таңбаларында, тауар таңбаларында пайдаланғаны үшін алынатын алым;

17. жеке тұлғалардың қолма-қол шетел валютасын сатып алғаны үшін алынатын алым.

Осы баптың 1‑тармағының 7), 11-15 және 17-тармақшаларында көзделген алымдарды төлеу тәртібін және олардың мөлшерлемелерін Қазақстан Республикасының Үкіметі анықтайды, ал 16) тармақшасында көзделген алымдарды төлеу тәртібін және олардың мөлшерлемелерін Алматы қаласының өкілді органы белгілейді.

Қазіргі кезеңде, мемлекет алдында тұрған бірден-бір күрделі мәселе – салық салмағын (ауыртпашылығын) халық арасында ойдағыдай етіп бөлу. Әзірше осы мәселе жөнінде екі принцип барын білуіміз қажет.

- Біріншісі, тапқан (алған) игіліктерге негізделген, яғни мемлекет тарапынан көрсетілетін қызметтердің бәрі оның азаматтарына кәдімгі тауар ретінде берілуге тиісті. Бірақ, мемлекеттен алынатын игіліктердің сапасы әртүрлі болуы мүмкін, ал сол үшін бәрі бірдей төлейді. Нарық кезеңінің көрінісі ретінде қоғамымызда байлар мен кедейлердің пайда болғаны баршаға мәлім. Сондықтан мемлекеттен берілетін жәрдемақыларды, субсидияларды тек табысы төмен, тұрақты табыс көзі жоқ адамдарға беру қажет.

- Екіншісі, төлеу қабілеттілігі принципіне негізделген. Бұл жерде салық ауыртпашылығы салық төлеушілердің нақты табыстарына және тұрмыс деңгейлеріне байланысты болады.

Сонымен салық жүйесінің өте маңызды және күрделі құрылым екенін білдік. Салық жүйесінің мемлекеттің нақты тарихи ұлттық даму кезеңдерімен шартталатыны белгілі. Сондықтан қандай да болмасын дамыған елдің салық жүйесі бізге эталон бола алмайды. Бірақ өркениетті елдердің салық жүйесінің даму үрдісін және жалпы сипаттамасын қарастыру және талдау жасап отыру – біздің міндетіміз.

Енді мемлекеттің қаржылық қызметіне, оның жүзеге асыру әдістері мен құқықтық негіздеріне және формаларына тоқталып, қарастырамыз.

Мемлекеттің қаржылық қызметі – жоғарыда айтып өткеніміздей, басқару қызметінің бір түрі болғандықтан, сондай-ақ басқару термині бұл аяда кең мағынада, яғни мемлекеттік өкілді органдар мен басқару органдарының қызметін қамтитындықтан көрініс табады. Мемлекет мақсатты және жоспарлы түрде өзінің және қоғамның мұқтаждығын қанағаттандыруға, қамтамасыз етуге қажетті орталықтандырылған және орталықтандырылмаған ақша қаражаттарын қалыптастыру, бөлу және пайдалану процесін жүзеге асырады, сондай-ақ осы ақша қаражаттары қорларының, яғни қаржының иесі болып табылады.

Қаржының көмегімен мемлекет өзіне жүктелген міндеттер мен функцияларды іс жүзінде жүзеге асырады. Осы қаржы мемлекеттің материалдық базасы екенін және оның өсіп дамуына ықпал тигізетінін білеміз. Мемлекеттің қаржылық қызметінің барысында мемлекет (немесе оның өкілетті органы) экономикалық қаржылық қатынастардың субъектісі болады, сондай-ақ осы қатынастар қаржылық-құқықтық қатынастарға айналғаннан кейін де сол мәртебелері сақталып қала береді[176]. Сондықтан қаржылық-экономикалық қатынастар әрқашанда императивтік нысанда, яғни өктем ұйымдастыру түрінде болады. Осы жөнінде танымал ғалым Э. А. Вознесенскийдің былай: “Құқықтық актімен (заңмен) бекітілмеген қандай да болмасын бір қаржылық қатынастарды көргендерің бар ма?” деп айтқанын еске түсіргеніміз жөн шығар[177]. Л. К. Воронованың айтуынша, “Қандай да болмасын қаржылық қатынас заңға қарсы сипатта туындаса да оны құқықтық нысаннан тыс туындады деп айта алмаймыз”[178].

А. И. Худяков жоғарыдағы жағдайларға байланысты неліктен қаржылық-экономикалық қатынастар тек императивтік нысанда, яғни өзінің құқықтық көрінісінде тек өктем ұйымдастыру сипатында болатыны жөніндегі сауалға жауап беруге тырысқан, сондай-ақ бұл қатынастарда екі жақтың заң жүзінде тең құқықты емес екендігін дәлелдеп көрсеткен. Біріншіден, қаржы – мемлекеттің өмір сүруімен шартталған. Қаржыға байланысты туындайтын экономикалық-қаржылық қатынастардың тұрақты субъектісі – мемлекет немесе оның өкілетті органы болып табылады. Қаржылық-құқықтық қатынастарда да бір жағында әрқашанда мемлекет тұрады. Демек бұл жағдай осы қатынасқа қатысушылардың арасында заң жүзіндегі тең құқықтық болмайтынын дәлелдейді, – дейді А. И. Худяков[179].

Екіншіден, экономикалық қаржылық қатынастардың өзіне тән ерекшелігі әрқашанда олардың субъектісі болып табылатын мемлекет – бір уақытта осы қатынастарды нормативтік тәртіпте реттеуге құқы бар субъект ретінде танылады. Бұл жерде екінші жақтың біржақты өктем талаптарына бағыну міндеттілігі екі жақтың заң жүзіндегі тең құқықтығы жоқ екенін анықтайды.

Үшіншіден, қаржыға тән қасиет – ол әрқашанда бөлу және бақылау сипатында болады. Бөлуді және бақылауды жүзеге асыру үшін қаржылық қызмет органдарында өктем өкілеттіктің болуы қажет.

Төртіншіден, мемлекет қаржы жүйесін ұйымдастыруды және қаржыны басқаруды жүзеге асырады. Дәлірек айтсақ, мемлекеттің қаржылық қызметі –басқарушы қызмет болып табылады. Оның нәтижесінде қаржылық қатынастардың туындайтыны белгілі. Ал қолда қажетті өктем өкілеттік болмаса – онда мемлекеттік басқаруды жүзеге асыру мүмкін емес. Бұл жерде тағы айта кететін жәйт, мемлекет – жинақталған түрде қаржы деп аталатын ақша қорларының меншік иесі болып табылады. Осыған байланысты, мемлекеттік меншікті басқару мәнін талдай отырып Ю. И. Козлов мемлекет пен оның меншігі арақатынастарының мынадай сызбасын берген: “мемлекет – басқару – меншік” және мынадай қорытындыға келген “өз қарамағындағы мүліктерді иелену, пайдалану және жұмсау кезінде мемлекет өзіне қажетті заңды өктем сипаттағы өкілеттіліктермен қамтамасыз етілген”[180].

Бесіншіден, мемлекет – дәлірек айтсақ, мемлекеттік аппарат ақша шығармайды. Мемлекет ақша қаражаттарын тек басқа жақтан ала алады. Мысалы, салық арқылы. Салық салу аясында мәжбүр ету механизмінің іске қосылатыны белгілі. Сондықтан бұл жерде де екі жақтың теңсіздігі байқалып тұр. Негізінде қоғамдық қатынастарға мемлекеттік-өктем сипат беретін құқық салалары: мемлекеттік (конституциялық), әкімшілік және қаржылық болып саналады. Бұл жөнінде А. И. Худяков қаржылық экономикалық қатынастар – құқықтық реттеу пәні болғандықтан, оларды реттеу – теория және практика бойынша, тек қаржылық құқыққа жүктелген дейді[181]. Осы көзқарастың қисындылығы мен дәстүрлігі жағынан қолдап және қосыла отырып өз пікірімізді мына түрде қалыптастырғымыз келеді. Басқару – атқару қызметтері тек мемлекеттік органдарға тән болғандықтан, сол қызметтерді жүзеге асыратын мемлекеттік органдарға өктем өкілеттілік берілгендіктен және қаржы саласындағы басқаруды жүзеге асыратын мемлекеттік органдардың басым көпшілігі басқару (атқарушы) органдары болғандықтан, сондай-ақ қаржылық қатынастар мемлекеттік қызметтің процесінде туындайтындықтан, қаржыны басқару аясындағы қатынастар – белгілі бір шекті межеге дейін әкімшілік құқық нормалармен реттелуі қажет деп тұжырымдаймыз. Тағы бір реті келіп тұрған жәйт, әкімшілік және қаржылық құқықта, негізінен, мемлекеттік-өктем-императивтік құқықтық реттеу әдісі қолданылатыны. Сонымен қатар көңіл аударатын тағы бір маңызды жай – мемлекеттік басқару және қаржылық қызмет процестерінде туындайтын қатынастар. Әдетте мемлекеттік басқару процесінде – әкімшілік-құқықтық қатынастар туындаса, ал мемлекеттің қаржылық қызметінің нәтижесінде – әкімшілік-құқықтық және қаржылық құқықтық қатынастар пайда болады. Мемлекеттің қаржылық қызметі аясында мемлекеттік өкілетті органдармен қатар мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдар да іс-қимыл атқарады. Кейбір ғалымдардың айтуынша, оның ішінде С. Н. Братусь “мемлекеттің қаржылық қызметі мемлекеттің өзі қатысатын бюджеттік қатынастар аясымен шектеледі” дейді[182]. Бұл пікірдің өзінше құндылығы да бар сияқты. Себебі мемлекеттердің алғашқы даму кезеңдерінде қарж – тек мемлекет қазынасы (бюджет) нысанында көрініс табатын болған.

Сондықтан қаржы мен бюджеттің арасына теңдік белгісі қойылған болатын. Кейінірек мемлекет ауқымды түрде елдегі шаруашылық өміріне араласа бастағандықтан, сондай-ақ мемлекеттік банктер мен басқа да мекемелердің құрылуына орай, мемлекеттік қаржы аясы да кеңейе түскен еді. Қаржылық қызметтің объектісі ретінде тек орталықтандырылған мемлекеттік қорлар ғана емес, сонымен қатар орталықтандырылмаған ақша қорлары (мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың және т. б. ақша қаражаттары) болып табылады Атақты оқымысты ғалым Поль Мари Годме қазіргі Францияның қаражаттарына сипаттама бере отырып, былай деген болатын: “Мемлекеттің функциясын жүзеге асыруға арналған ақша қаражаттары мемлекеттік ұйымның қарамағына берілген қаражаттар, не мемлекеттің функцияларын орындайтын немесе орындамайтын әртүрлі ұйымдардың қарамағындағы мемлекеттік қазынадан берілген қаражаттар болып табылады”[183]. Мемлекет өзінің қаржылық қызметін нақты қаржылық қатынастарда біртұтас өзі немесе өз органдары арқылы жүзеге асырады. Мемлекеттің өкілетті органдары мемлекет атынан немесе мемлекет тапсыруымен және мемлекет мүддесін көздей отырып өзінің атынан іс-қимылдар атқарады. Осы өкілетті субъектілердің өздеріне тән белгілері бар[184]:

1) Бұл субъектілердің қызметтері мемлекеттің қаржы жүйесіне кіретін ақша қорларын жиыстыру, бөлу және пайдалануды ұйымдастыру процестерімен көрсетіледі;

2) Субъектінің тиісті өкілеттілік берген мемлекеттік органы ретінде көрінуге тиіс;

3) Субъектінің іс-қимылдарынан мемлекет функциясын жүзеге асыру кезіндегі жалпы мемлекеттік мүдде көрініс табуы қажет;

4) Осы субъектілердің қызметтеріне байланысты қатынастар өздерінің экономикалық және құқықтық белгілері бойынша қаржылық қатынастар болып табылады.

Қазіргі кезенде нарықтық қатынастарға көшуімізге байланысты, мемлекеттік уәкілетті органдардың дені көңілден шықпай отыр. Олар мемлекет мүддесін көздеудің орнына өздерінің жеке сипаттағы мүдделерін, пайдаларын қуалап кетуде. Сонда олар екі бағытта қызмет атқарып отырғаны байқалады: мемлекеттің басқару органы ретінде және кәсіпкерлік қызметтің субъектісі ретінде. Бұл жағдай, біздің ойымызша, не мемлекеттік басқару немесе шаруашылық жасау принципіне сай болмай отыр. Мемлекеттік басқару органдары өз салаларында немесе қызмет аяларында мемлекеттің функцияларын жүзеге асыратын мемлекеттік орган болуы керек. Олардың ақшалай қызметтері қаржыға байланысты мемлекеттік қызмет болуға тиісті.

Мемлекеттің қаржылық қызметі мемлекеттік басқарудың бір түрі ретінде дәл осы жерден көрініс тауып отыр. Мемлекеттің қаржылық қызметі барысында жинақталған ақша қаражаттары мемлекеттік басқарушылық ісін айтарлықтай дәрежеде жүзеге асыруға атсалысатын қаржы екені баршаға мәлім.

Сонымен қаржылық қызмет деп – өз қарамағына, меншігіне ақша қаражаттарын жұмылдыру арқылы оларды ақшалай қорларға қалыптастыру, осы қорлардан қаражаттарды қажетті тараптарға бөлу, сондай-ақ ақша қаражаттары қорларын пайдалануды ұйымдастыру жөніндегі мемлекеттің біртұтас өзінің немесе өзі уәкілдік берген мемлекеттік органдардың іс-әрекеттерін айтамыз. Мемлекеттің қаржылық қызметі аясынан ешбір мемлекеттік органдар тыс қала алмайды және бұл қызмет іс жүзінде барлық шаруашылық субъектілерін қамтиды. Материалдық мағынасы бойынша, мемлекеттің қаржылық қызметі – ақша каражаттарын жинастыру және оларды жұмсау процесі болып табылады. Мемлекеттің қаржылық қызметі белгілі бір әдістерді қолдану арқылы жүзеге асырылады.

Қаржылық қызметтің әдістері дегеніміз – қаржы жүйесінің құрамына кіретін ақша қорларын қалыптастыру, бөлу және пайдалануды ұйымдастыру кезінде мемлекет жүзеге асыратын нақтылы жолдар мен тәсілдер.

Ақша қорларының әртүрлі болуына байланысты оларды қалыптастыру, бөлу және пайдалануын ұйымдастыру барысында да әртүрлі әдістер қолданылады. Жалпылай алғанда олар үш түрге бөлінеді:

1) ақша қорларын қалыптастыру әдістері;

2) ақша қорларын бөлу әдістері;

3) ақша қорларын пайдалануды ұйымдастыру әдістері.

Ақша қорларын қалыптастыру әдістеріне мыналар жатады:

1) ақша қаражаттарын олардың иелерінен мәжбүрлі және қайтарылмайтын түрде алу. Мысалы, салық салу кезінде;

2) ақша қаражаттарын олардың иелерінен мәжбүрлі, бірақ қайтарылатын түрде алу. Мысалы, кәсіпорындар мен ұйымдардың балансындағы өз қаражаттарын міндетті түрде банк мекемелерінде сақтаулары (олар көбінесе қарыз беру көзі ретінде пайдаланылады);

3) ақша қаражаттарын ерікті және қайтарылмайтын түрде жұмылдыру (өз еркімен, ақысыз, тегін түрде). Мысалы, азаматтардың және заңды ұйымдардың әртүрлі қорлар арқылы мемлекетке өз ақшаларын берулері, сондай-ақ қайырымдылық көрсетулері;

4) ақша қаражаттарын ерікті және қайтарылатын түрде жұмылдыру. Мысалы, бюджет кірістерінің түсім көзі болып есептелетін мемлекеттік заемдар; халықтық жинақ банкілерінде сақталатын қарыз (ссуда) беру көзі болып табылатын халықтың ақшалай аманаттары (салымдары); халықаралық несие (кредит) негізінде ақша қаражаттарын жұмылдыру;