Бозор иšтисодиёти шароитида ќисоблашишнинг ќар хил турлари, яъни субъект маблагининг айланишини тезлаштириш-га ёрдам берадиган омиллар šўлланилади.
Амалга оширилаётган муомаланииг моќияти ва аќамиятига мувофиš хўжалик субъектлари ќисоблашиш жараёнида šуйидаги вазифаларни бажарадилар.
- товар муомалалари юзасидан ќисоблашишлар, агарда субъект тайёр маќсулотларини харидорларга сотса, иш бажарса ва хизмат кўрсатса — маблаг олувчи сифатида;
- агарда мол етказиб берувчилар ва хизмат кўрсатувчилардан хом ашё ва моддий šийматликлар олса ёки улар бажарган иш ёки хизматни истеъмол šилса - тайёрловчи субъект ёки мажбурият эгаси сифатида;
- бундан ташšари нотовар муомалалари бўйича ќам турли муомапалар — маблаглар билан амалга ошириладиган šарз олиш ёки šарз бериш, инвестиция муомалалари ќам амалга оширилади.
Хўжалик юритувчи субъектлар — мол етказиб берувчилар ва харидорларнинг жойлашиш манзилига мувофиš битта шаќар ичидаги ва шаќарлараро ќисоблашишни ќам амапга оширадилар. Ушбу ќисоблашишларнинг шакли Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки томонидан белгиланади.
Ќозирги даврда ушбу субъектлар ўзаро мажбуриятларини бажаришда ќисоблашишларнинг šуйидаги шаклларидан фойдаланадилар:
- тўлов топшириšномаларига асосан, айрим ќолларда инкасса шаклида;
- аккредитивлар ва махсус счётлар ёрдамида;
- режали тўловлар тартибида;
- ўтказмалар — алоšа вазирлиги корхоналарининг ёрдамида ўтказиладиган пул маблађлари;
- чек дафтарчаларидаги чеклар ёрдамида ва бошšалар.
Хўжалик фаолиятини юритиш жараёнида ушбу юšорида šайд šилинган шаклларнинг муšобил шаклини šўллаш ќисоблашишларни тезлаштириш, мажбуриятларининг камайиши, товар моддий šийматликларни олиш муддатининг šисšариши ва дебитор ва кредитор šарзларнинг камайишига, оšибат натижада пул маблагларидан самарали фойдаланишга олиб келади.
Хўжалик юритувчи субъектнинг махсус счётларидан миллий ва хорижий валюталардаги пул маблађларининг ќолати ва харакати устидан назоратни ўрнатиш ва кучайтириш маšсадида уларнинг ќисобини юритиш учун 5500-«Банкдаги махсус счётлар» счётларининг гуруќи šўлланилади. Ушбу маблађлар-актив счётларда субъектнинг махсус маблађлари ќаšидаги ахборотлар умумлаштирилади.
5500-«Банšдаги махсус счётлар» счётларида аккредитивлар, лимитланган ва лимитланмаган чек дафтарчалари, махсус маšсадлар учун ажратилган ва бошšа шунга ўхшаш маблађларнинг ќолати ва уларнинг ќаракати — кирими ва сарфи šайд šилиб борилади.
Аккредитивлар ва чек дафтарчалари билан ќисоблашишлар
Айниšса ќозирги давр таšозо šиладиган ќисоблашиш тур-лари дебиторлар šарзининг кўпайиб бориши шароитида ак-кредитив ва чек билан ќисоблашишлардир.
Аккредитив шаклдаги ќисоблашиш олдиндан šийматини тўлаш учун маблагларни ажратиш усули асосан олган маќсулотнинг šийматини ўз ваšтида тўлай олмайдиган ис-теъмолчиларга šўлланилади (айрим ќолларда истеъмолчининг тўлаш šобилиятига ишонч бўлмаса ќам).
Аккредитив — бу мол етказиб берувчиларнинг счётига тегишли тузилган шартномада кўрсатилган шартларга кўра олинган товар-моддий šийматликларнинг šийматини истеъмолчининг аккредитив аризасига мувофиš ўтказиб бериш тўђрисидаги ўзининг банкига берган топшириђидир. Аккредитив очилишидан аввал мол етказиб берувчи билан махсус шартнома тузилиб унда олинадиган хом ашё ва материалларнинг номи, микдори, сифати, баќоси ва етказиб бериш ваšтлари кўрсатилади ва шунга мувофиš тегишли сумма ќисоблашиш ёкм валюта счётидан ушбу счётга ўтказилади, яъни аккредитив очилади. Ќар бир аккредитив фаšат тегишли мол етказиб берувчи ва олинадиган товар-моддий захиралари-нинг аниš турлари учун очилади ва ушбу молларга тегишли тўлов счётлари банкка топширилгандан кейин ушбу сумма харидорнинг счётидан мол етказиб берувчининг счётига ўтказилади.
Аккредитив очилаётгаНда мол етказиб берувчининг номи ва манзили, аккредитивнинг муддати, товарнинг номи, тўловни
олиш учун зарур ќужжатлар (транспорт юкхати, муќофаза по-лиси, сифат сертификати, товар белгиси ва хрказолар) ва бошšа шартлар хизмат šилувчи банкка топширилиши лозим. Олинган товарнинг šийматини тасдиšловчи ќужжатлар банкка топширилгандан кейин истеъмолчига хизмат šилаётган банкка бу хакда хабар берилиб, истеъмолчининг счётидан тегишли сумма олинади.
Муддати ўтгандан кейин аккредитивнинг фойдаланилмай šолган суммаси истеъмолчига хизмат šилаётган банкка šайтарилиб, унинг ќисоблашиш ёки валюта счётига ўтказилади.
Чек дафтарчалари олинган хом-ашё ва материаллар, бажа-рилган ишлар, кўрсатилган хизматлар бўйича ќисоблашишни осонлаштириш учун хизмат šилади. Ќисоблашиш чеки бу чек берувчининг чекни таšдим šилувчининг счётига ушбу чекда кўрсатилган суммани ўтказиб бериш тўђрисидаги банкка берилган топшириђидир. Чек дафтарчаларининг ќисоблашиш муддати банк билан келишилган ќолда ўрнатилади ва ушбу муддатдан кейин фойдаланилмай šолган сумма банкка šайтарилиб топширилиши шарт. Бу дафтарчалар чегараланган ва чегараланмаган суммада бўлади. Бу чек дафтарчаси — айрим тўлов чекларидан ташкил топади ва ќар бир тўлов учун чек ёзилади ва унинг тасдикловчи šисми чек дафтарчасининг эга-сида олиб šолинади. Ќар бир очилган аккредитив ва тўлов чеклари махсус карточкаларда šайд šилиб борилади.
Мамлакат ќудудида ва хорижда сўм ва валютада саšланаётган маблагларнинг мавжудлиги ва ќаракатини назорат šилиш учун 5500-«Банкдаги махсус счётлар» šўлланилиб ундан юšоридаги šайд šилинган маблађларнинг ќаракати тўђрисидаги маълумотлар умумлаштирилади.
Бу 5500 счётларда аккредитивлар, лимитланган ва лимит-ланмаган чек дафтарчалари, бошšа тўлов ќужжатлари (ва-сиšалардан ташšари) алоќида жорий ва бошšа махсус счётдаги пул маблађлари, маšсадли тушумлар ва молиялаштиришга алоšадор пул маблагларининг харакати ќисобга олинади.
5500 -«Банкдаги махсус счётлар» синтетик счётларида ушбу маблађларнинг ќолати ва ќаракати устидан назоратни кучайти-риш маšсадида šуйидаги счётлар очилади.
5510-«Аккредитивлар» счётида аккредитивлардаги маб-лађларнинг \олати ва ќаракати ќисобга олиб борилади. Бу маб-лаглар билан ќисоблашишни амалга ошириш тартиби банккўрсатмаларига асосан таршбга солинади. Аккредитиапарга маб-лаглар асосан 5110-«Ќмсоблашнш счёти», 5200-«Хориж валютаси счёти», 6910-«Банкниш' šисšа муддатли кредитлари», 6940-«Šисšа муддатли šарзлар» каби счётлардан кслиб тушади ва ушбу счёгларнинг кредтида бсрил! ан маблаглариинг суммаси ёзилади. Аккредитивлар асосаи мол етказиб берувчи ва пудрачилар билан олинган материаллар ва бажарилган ишлар бўиича ќисоблашиш учун маълум муддатга очшади. Ушбу муддат туга-гандан кейин фойдаланмай šолган маблаг те!^ишли счё'1ларга šайтариладм.
- 5010 - «Кассадаги миллий валютадаги пул маблаглари»
- 5020 - «Кассадаги хориж валютасидаги пул маблаглари»
- 5110 - «Банкдаги ќисоблашиш счёти»
- 5210 - «Мамлакат ичидаги валюта счёти»
- 5220 - «Хориждаги валюта счёти»
- 6910 - «Банкнинг šисšа муддатли кредитлари»
- 6940 - «Šисšа муддатли šарзлар» ва бошšа счётлар.
5510-«Аккредитивлар» счёти бўйича аналитик ќисоб ќар бир аккредитив бўйича айрим олган ќолда юритилиб борилади, чуики очилган аккрсдитив бўйича маблардан фойдманиш да-ражаси устидан назорат ўрнатиш зарурдир. Аккредитивдаги пул маблагларининг ќолати ва ќаракатини счётларда šайд šилиш тартибини šуйидаги чизмада келтирилади.
5510 - «Аккредитивлар» счёти
Счётлариинг крсдитиданДсбст | Счётларнинг дебстиданКрсдит | ||
Сальдо- | N | ||
5110- 5220 | Узиниш маблаглари хисобидан аккрсднтшиарн» очиш | Аккредитив маблагларидан мол стказиб бсруичмларга олинган хом-ашс ва матсриачларнинг šийматини тулаш | -6010 |
6910- | Банкнит šисšа муддатли крсдитлари хисобндан аккрсдмтшнар очиш | АТБларнинг оликишп | -1210 |
6940- | Šнсšа муддапи šарлар ќисобидан аккрсдитивлар очшл | Рсал1пнция сарфларининг туданишм | -9410 |
7510- | Узок муддатли кредитлар ќпсобидан аккрсдптпк очиш | Мо1 сгкашб бсрунчи |арг,1 бу|гаи šарпарниш ту кшиши | -6010 |
7690- | Уюš муддатли šарллар ќисобидан аккрсдитми очиш | Пудратчиларга бунакнпн бсрилмши | -4310 |
4210- | Бсрилган даъио еумматариипнг кслиб тушиши | Мулк сугуртасннннг тупаниши | -6510 |
6320- Акция обуначиларидан отинган бунаклар | Аккрсдитпцдан фоизлар - -6820 нинг туланпшн | ||
4690- Маšсадли йуналншдагн маблагларнинг кслиб тушиши (ота-оналарнинг бадаллари ва ќоказо) | Дам о. игш уйлари ва са - -5910 Натория йўлланмапарининг туланиши | ||
Банкдан олинган šисšа -6910 муддатли кредитларнинг тўланиши | |||
Банкдан олпнган узоš -7510 муддатли крсдитларнинг тўланиши | |||
Олинган šисšа муддатли -6940 šармарнпнг тўланиши | |||
Олинган у_!ОŠ муддатли -7690 šарзларнинг тўланишн | |||
Фойдаланилмаган сумма - -5110 нинг ќпсоблашиш счстпга šайтармлпши | |||
Фойдамнилмаган сумма - -5200 нинг хорпж иалютаси валюта счётпга šайтарилиши | |||
5520-«Чек дафтарчалари». Банкдан олингаи чек дафтарча-ларидаги маблакларнинг ќолати ва ќаракатини \исобга олиб бориш ва назорат šилиш учун šўлланилади. Чеклар билан ќисоблашишлар банкнинг кўрсатмасидаги šоидаларга асосан амалга оширилади. Чек дафтарчаларини бсришда депонент-лаштирилган 5520-«Чек дафтарчалари» счётига маблађлар, 5110-«Ќисоблашиш счёти», 5200-«Хориж вапютаси счётлари», 6910-«Банкнинг šисšа мудддатли кредитлари», 6940-«Šисšа муддатли šарзлар» ва бошšа счётлардан олинади.
|
Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 |


