.Бозор иšтисодиёти шароитида субъектлар имконияти борича ўз маблађларидан самарали фойдаланишга, яъни кўпроš даромад олишга ќаракат šиладилар. Ушбу усуллардан биттаси ваšгинча, ортиšча маблађларини бошšа субъектларнинг фаолиятига šўйиш ва келишилган ќолда ушбу маблађлардан олинган даромадга шерик бўлишдир. Буни амалиётда инвестиция дейилади.

Инвестициялар — маълум давр давомида иšгисодий фойда кўриш маšсадида бошšа субъектнинг фаолиятига šўйилган капитални биддиради.

БХМС «Молиявий инвестицияларнинг ќисоби» šимматбаќо šогозларга šўйилган инвестициялардан фоиз роялти, дивидендлар ва ижара ќаšи шаклида даромад олиш, инвестиция šилинган капиталнинг ўсиши ёки инвестиция šилаётган компания томонидан бошšа манфаатларни олиш маšсадида хўжалик юритувчи субъектнинг ихтиёрида бўлган активлар сифатида таърифлайди, ќамда уларни жорий ва узоš муддатли инвестицияларга ажратади.

Жорий инвестициялар — эркин сотиладиган ва бир йилдан кўп бўлмаган муддатда эгалик šилишга šаратилган šимматбаќо šођозлардир. Улар одатда бозорнинг (ликвидли) šимматбаќо šођозлари деб аталади. Бозорнинг šимматбаќо šођозлари кўп ќолларда ваšтинча бўш турган наšд пуллар ва пул маблађларининг ваšгинча šўйилмаси бўлади. Улар, шунингдек, бино, асбоб-ускуналарга ва бошšа узоš муддатли активларга šўйилиши кутилаётган капитал ќам бўлиши мумкин.

Жорий инвестициялар улушлар, šарзлар ва šимматбаќо šођозлар кўринишида амалга оширилган бўлиши ќам мумкин.

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

Акциялардан ташšари улушлар ва šимматбаќо šођозлар сифатида эгалик хуšуšини ва мулк улушини (šапитал) сотиш ёки шундай хуšуšини тасдиšловчи ќар šандай молиявий инструмент хизмат šилиши мумкин. Конвертация šилинадиган облигациялар, субъект яъни эмитент томонидан чиšарилган ва šайта сотиб олинган акциялар, шунингдек тўланишга таšдим

этилиши мумкин бўлган имтиёзли акциялар бундан мустасно. Улушли šимматбаќо šођозлар одатда одций ва имтиёзли акциялар кўринишида ифодаланган бўлади:

а) оддий акциялар — уларнинг эгалари субъектга эгалик šилишда иштирокчи эканлиги ва устуворликка эга томонларнинг талаблари šондирилгандан кейин, активларга даъвогарлик хз^šуšига эгалигини тасдиšловчи šимматбаќо šођозлардир;

б) имтиёзли акциялар — одатда олдиндан кафолатли ра-вишда белгиланган дивидендлар даражасига эга бўлган акцияларнинг махсус даражали гуруќидир. Эгаларининг субъектнинг фойдасига ёки активларига даъволари оддий акциялар эгаларининг даъволарига нисбатан устун туради.

Šарзни билдирувчи šимматбаќо šогозлар одатда облигациялар, хазина васиšалари, депозит сертификатлари ва ќоказо билан ифодаланади. Облигация — инвесторлар орасида жойлаштирилган, эмитентнинг мажбуриятининг шаклини тас-диšловчи ва акс эттирувчи молиявий инструментдир. Облигациялар маълум муддатгача тўланиши лозим ва фоизларнинг даврий тўланиб боришини талаб šилади.

Облигацияларнинг эгалари субъект унга šарздор эканлигини тасдиšловчи сертификат олади.

Облигациялар šуйидаги шаклларда бўлиши мумкин:

а) таъминланган - эмитент тўловга šодир бўлмай šолган ќолларда фоизларни ва облигациянинг номинал šийматини тўлашнинг кафолати маълум активлар билан таъминланиб ва тасдиšпаниб чиšарилган облигациялардир;

б) таъминланмаган — одций кредит каби чиšарилган ва мулкий ќуšуš даъволарини келтириб чиšармайдиган, лекин šарздорлик мажбуриятини тасдиšловчи облигациялардир;

в) šайд šилинган — бир чиšарилишдаги (сериялар, гу-руќларнинг ќаммаси) ќамма облигациялартшг šиймати бир ваšгнинг ўзида тўланадиган облигациялардир;

г) серияли (гуруќли) тўланадиган - облигацияларнинг šиймати маълум давр давомида šисман (алоќида сериялар (гу-руќлар) билан) тўланадиган облигациялардир;

д) рўйхатдан ўтказиладиган — эгасининг номи ёзиладиган ва эмитентнинг китобида рўйхатдан ўтказиладиган облигациялардир — ушбу облигацияларни бошšа шахсларга сотиш мумкин эмас;

е) купонли (рўйхатдан ўтказилмайдиган) - тегишли бўлган фоиз суммалари ва уларнинг тўланиши куни ќаšида ахборот берувчи, šирšиб олинадиган купонли облигациялардир;

ж) конвертация šилинадиган - ўзида šарз мажбуриятини тасдиšповчи ва эмитентнинг мулкида улушли иштирок этиши элементларини бирлаштирувчи ва эгасига кейинчалик шу эмитентнинг оддий акцияларига алмаштириш имконини берувчи облигациялардир.

Субъектнинг ихтиёрида бўлган šимматбаќо šогозларнинг барчаси инвестиция портфели дейилади ва ушбу инвестиция портфели шу субъектнинг эмитент мулкидаги улуши ва мулкий ќуšуšининг даражасини билдиради.

Бошланишида жорий инвестициялар хисобда сотиб олиш šиймати бўйича акс эттирилиб, ушбу сумма šимматбаќо šођозларнинг келишилган баќоси, сотиб олиш харажатлари, жумладан, брокерларга берилган мукофотлар, божхона тўловлари ва йиђимлари ва банк хизматлари учун тўланган суммалардан иборат.

Кейинчалик жорий инвестициялар šуйидаги тартибда баќоланади:

1. Ќаšиšий (бозор) šиймати; ёки

2. Сотиб олиш ва ќаšиšий (бозор) šийматларидан энг кичиги бўйича ќисобга олиниши мумкин.

Ќаšиšий šиймат - хабардор бўлган ва битимга тайёр томонларнинг ўртасида активнинг айрибошланаётган суммасидир. Бозор šиймати - бу šимматбаќо šођозлар бозорида акцияларнинг келишилган ќолдаги олинадиган ва со-тиладиган šийматидир. Ушбу šийматга šуйидаги омиллар таъсир šилади:

а) умумиšтисодий шароитларга таъсир šилувчи омиллар;

б) инвесторларнинг мавжуд субъектга бўлган муносабатига (субъектнинг обрўси, имиджи);

в) субъектнинг олаётган фойдасининг ќажмига бођлиš.

Агарда субъект инвестицияларни ќаšиšий (бозор) šиймати бўйича ќисобга алса, ушбу бозор šийматининг ўзгаришларини даврий равишда ќисобга олиши лозим.

Танланган усулга мос равишда, šийматнинг кўпайиши šайта баќолашдан олинган даромад сифатида хусусий капиталга олиб борилади, šийматнинг камайиши эса молиявий натижалар тўгрисидаги ќисоботда харажат деб тан олинади.

Узоš мудцатли инвестициялар šуйидагича таърифланади:

Узоš муддатли инвестициялар - бир йилдан узоš муддатда эгалик šилишга мўлжалланган šимматбаќо šођозларга кўйилган инвестициялардир. Улар, одатда инвестиция портфелида улушли (акциялар) ва šарз (узоš мудцатли облигациялар) šимматбаќо šођозлар кўринишида ифодаланган бўлади.

Узоš муддатли инвестициялар ќисобда аввал сотиб олиш šиймати бўйича тан олинади ва сўнгра балансда šуйидаги šийматларда ќисобга олиниши мумкин:

1. Сотиб олиш šиймати бўйича - келишилган бозор šийматида сотиб олиш ва тегишли сарфларнинг йикиндиси;

2. Šайта баќолаш šиймати бўйича — ќозирги даврда бозор-биржадаги белгиланган šиймати;

3. Бозорда ташкил топган ва амал šилинаётган бозор šийматига эга šимматбаќо šођозлар бутун инвестиция портфели асосида аникланадиган сотиб олиш ва бозор šийматларининг энг кам šиймати бўйича хисобга олиниши мумкин.

Жорий ва узоš муддатли šўйилмалар сифатида сотиб олинадиган šимматбаќо šођозлар, иккита алоќида šимматбахр šођозлар портфелини акс эттиради ва сотиб олиш ва ќаšиšий (бозор) šийматларидан энг кичиги бўйича баќолаш усули ќар бир портфел учун алоќида šўлланилади.

Инвестииияларни сотиб олиш тартиби šуйидагича белги-ланган:

Šимматбаќо šођозларни сотиб олиш, ќисобда 5800-«Šисšа муддатли инвестициялар» счётларининг дебетида сотиб олиш šиймати ва ушбу муомала билан бођлиš харажатларни ќисобга олган ќолда акс эттирилади. Инвестиция šимматбаќо šођозлар, жумладан акцияларнинг šиймати бўлиб, уларнинг номинал šиймати эмас, балким ќаšиšий šиймати ќисобланади. Агар инвестициялар бошšа активларни šўйиш орšали амалга оши-рилса, у ќолда уларнинг šиймати берилган активнинг ќаšиšий šийматига тенг бўлади.

Облигациялар ва шу каби šимматбаќо šођозлар инвестор томонидан балансда активлар гуруќидаги счётда сотиб олиш šиймати бўйича акс эттирилади. Агар сотиб олиш šиймати номинал šиймат (тўлаш šиймати) дан фарš šилса, у ќолда сотиб олиш šиймати ва номинал šиймати орасидаги фарš (устама ёки чегирма) суммаси, облигациялар чиšарилган муддат давомида тегишли тартибда ќисобдан чиšарилади. Устаманинг ќисобдан чиšарилиши šисšа муддатли

инвестициялар счётининг кредитланиши билан, чегирмалар эса ушбу счётнинг дебетланиши билан амалга оширилади. Чункй, облигацияларнинг тўланиши давригача уларнинг баланс šиймати номинал šийматга тўђри келиши керак. Облигациялар бўйича устамалар ва чегирмаларнинг ќисобдан чиšарилишининг даврийлиги улар бўйича ќисобланган фоиз даромадларининг даврийлигига мос келади. Берилган ќисобот даврида ќисобдан чиšарилиши лозим бўлган чегирма, устама суммалари фоиз даромади ёки харажати деб туркумлаштирилади.

Масалан:

1 январда 6 ойлик муддатга номинал šиймати 100000 сўм бўлган, 10% ли облигация ќар ойлик фоизлар тўлови шарти билан 82.000 сўмга сотиб олинди. Облигациянинг šиймати ќисоблашиш счётидан тўланди.

Дебет 5810-«Šимматбаќо šођозлар (облигациялар)»..........

82.000 сўм

Кредит 5110-«Ќисоблашиш счёти.......................... 82.000 сўм

I январда 6 ойлик муддатга номинал šиймати 100000 сўм бўлган, 10% ли облигация ќар ойлик фоизлар тўлови шарти билан 112.000 сўмга сотиб олинди. Облигациянинг šиймати валюта счётидан тўланди.

Дебет 5810-«Šимматбаќо šогозлар облигациялар)».........! 12.000 сўм

Кредит 5210-«Мамлакат ичидаги валюта счёти» $1120 = ... 112.000 сўм

31 январда:

Šисšа муддатли инвестициялар бўйича фоиз даромадларини ќисоблаш счётларда šуйидаги тартибда šайд šилинади:

Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11