II-МАВЗУ. ПУЛ МАБЛАЂЛАРИ ВА УНИНГ ЭКВИВАЛЕНТЛАРИНИ ЌИСОБГА ОЛИШ

Пул маблађлари ва пул эквивалентларининг тавсифи. Касса муомалаларини хисобга олиш. Банкдаги хисоблашиш счёти буйича муомалаларни хисобга олиш. Хориж валютасидаги маблађларнинг ќолати ва ќаракатининг ќисобини ташкил šилиш. Махсус счётлардаги маблађлар ќисобини юритиш Йœлдаги пул маблађлари ва пул œтказмаларинининг ќисобини юритиш. Жорий инвестициялар ва бошšа активларнинг ќолати ва ќаракатининг ќисобини юритиш

Тавсия этиладиган адабиётлар:

. Œзбекистон: иктисодий ислохотларни чукурлаштириш йœлидан. Œзбекистон - 1995 й. "Молиявий хисоб" дарслик, Тошкент - "Молия" - 2002 йил. и др. "Организация учета на совместных предприятиях" Москва "Финансы и статистика" 1995 г. "Финансовый учет акционерного общества в США". Цифровой пример на русском и английском языках. Москва Финансы и статистика" 1991 г. , , "Учет, анализ, аудит на предприятии" Москва 1996 г. Корхоналар молия хужалик фаолиятининг бухгалтерия хисоби счетлари режаси ва уни куллаш буйича курсатма. Тошкент - 2002 й. С. Кодирхонов. "Саноат корхоналарида бухгалтерия хисоби". Тошкент, 1993 й. "Финансовый учет" М. 1996.

Корхона, фирма ва ташкилотларнинг фаолиятида хўжалик алоšалари муќим ўрин тутади, чунки бу алоšалар орšали таъмипот, ишлаб чиšариш, маќсулотларни жўнатиш ва сотишжараёнлари амалга оширилади. Хўжалик алоšалари шартнома ларга асосланиб амалга оширилади. Натижада битта хўжалик юритувчи субъект товарматериал захираларини етказиб берув чи, ишларни бажарувчи ва хизматларни кўрсатувчи, иккинчи хўжалик юритувчи субект эса сотиб олувчи, истеъмолчи сифа тида майдонга чиšади, натижада ушбу šийматликлар, иш вахизматларнинг šийматини тўлаш бўйича ќуšуš ва мажбуриятларга эга бўлади. Бу апоšалар натижасида хрсил бўлган ќисоблашишларни аниšташкил šилиш, айниšса бозор шароитида айланма маблађларнинг тезкорлик билан айланишига ва пул шблађларининг ўз ваšтида келиб тушишига шароит яратиб беради. Хўжалик юритувчи субъектлар юšоридаги муомалалардан ташšари ишлаб чиšариш топшириšларини бажарувчи ходимлар билан ќам ўзаро ќисоблашишлар — ишчи ва хизматчилар, ижти моий муќофаза, бюджет билан бўладиган ќисоблашишларни ќамамалга оширади. Кўп ќолларда корхона, ташкилот ва муассаса лар билан ќисоблашишлар наšд пулсиз амалга оширилади. Бу ќисоблашишлар жараёнида банкларнинг хизматларидан фойдаланилади, чунки ќисоблашишлар амалга ошириладиган счётлар тегишли банкда очилади. Баиклар юридик шахслар ќисобланиб корхоиа ва ташкилотларнинг маблагларини šайтариб бериш, фоизларни тўлаш ва муддатли шарглар билан жалб šиладилар. Узбекистон Республикасида Марказий банк, тижорат банклари (тармокларга хизмат кўрсатувчи — пахта, галла, мева, сабзавот,šурилиш ва ќоказо) ва хусусий банклар мавжуд. Банк ва мижоз (клиент)нинг муносабатлари шартномага асосан амалга оширилади. Банклар орšали амалга ошириладиганмуомалалар ќисоблашиш ва кредит муаммоларига бўлинади. Ќисоблашиш муомалаларида банк мол етказиб берувчи ва эквивалентлари молиявий ќолатнинг ўзгариши ќаšидаги ќисобот учун махсус маънога эга). Эквивалентлар одатда šисšа муддатли инвестиция счётига киритилади.

НЕ нашли? Не то? Что вы ищете?

Ќисобот даврининг охирида тўлиš олинмаган пул ўтказмапари (чеклар) пул маблађлари счётининг šолдиšлариданайрилмайди. Баъзи компаниялар пул маблађлари счётидаги šодциšни, чеклар тўлаш учун таšдим šилинмагунча камайтирмайдилар. «Пул маблађлари» счёти эркин фойдаланишмумкин бўлмаган, компенсацион šолдиš деб аталувчи, суммани ўз ичига олади. Бу šолдиš кредит тўгрисидаги шартноманинг таъминоти сифатида субъект ўзининг счётида банк талабига биноан саšлайдиган минимал суммани кўрсатади. Ќаšиšатда бу шартнома накд пулни чегаралайди ва компаниянинг ликвидлигини пасайтириши мумкин.

Овердрафт — бу šисšа муддатли мажбурият кабиќисобланадиган ва актив счётлардаги мавжуд бўлган дебет šолдикдан юšори бўлшган суммадаги тўловни амалгаоширишда вужудга келадиган кредит šолдиšцир. Овердрафт, агарда банк то онидан тўланган омонатчи счётининг овердрафтини амалга ошираётган бўлса, субъектнинг ушбу банкдаги бошšа пул маблађлари счётларида ижобий šолдиššа эга бўлган ќолдагина дебет ва кредит šолдиšларини ўзаро šоплаш мумкин. Бу ќолда банк дебитор ва кредитор ролини бажаради. Аммо турли молиявий муассасаларнинг счётлариўзаро šопланмайди.

Бозор иšтисоди шароитида пул маблађини ва унинг эквивалентларини саšлаш, кирими ва сарфининг устиданšаттиš ва тизимли назорат ўрнатиш лозим, Чунки улар тез ќаракат šиладиган ва ўђирланиши нисбатан осон бўлган маблађлардир.

Шунинг учун уларни саšлаш, кирим ва сарфланишни назорат šилишнинг šуйидаги усулларини šўллаш маšсадга мувофиšдир.

А. Пул маблађларининг ички назорати. Ички назорат тизими šуйидагиларни таъминлаш маšсадидаишлаб чиšилган сиёсат ва тадбирлардир: активларни ќимоя šилиш;

субъектнинг молиявий сиёсатига мослигини таъминлаш; бухгалтерия счётларида акс эттирилган кўрсаткичларнинг ишончлилигини таъминлаш.

Пул маблађлари ва ликвидли активлар устидан ўрнатилган šаттиš ички назорат тизими, пул маблађлари ва уларнинг эквивалентларининг амалга оширилган баќоланиши молиявий ќисоботлардан фойдаланувчилар учун аниš ва ишончли бўлиб ќисобланади.

Пул маблађлари устидан ўрнатилган ички назорат šуйидагивазифаларни бажариши керак: пул маблађларини алоќида саšлаш ва алоќида ќисобини юритиш; накд пулга амалга оширилган барча муомалаларнинг ќисобини юритиш;

кассада фаšат зарур бўлган накд пулнинг šоддиђини саšлаш; кассадаги накд пул šолдиганинг доимий текширув ќисобларини амалга ошириш;

даромад келтирмавдиган пул маблађларининг šайтарилишини таъминлаш;

пул маблађларини жисмоний назорат šилиш (ваšги ваšти билан кассадаги накд пулларни инвентаризация усулиёрдамида текшириб турчш).

В. Пул маблађларининг келиб тушишини назорат šилиш šуйидаги тартибда амалга оширилади.Ќамма субъектларда пул маблађларининг тушишишининг кўп манбалари ва ќар хил назорат муомалалари мавжуд. Амалда šуйидаги муомалалар šўпроš ишлатилади:

пул маблађларини тўлаш, наšц пулга амалга ошириладиган муомалаларни акс эттириш ва кассадаги šолдиКгДарни таššослаш бўйича мажбуриятларни таъминлаш. Бу тартиб ўђирликни šалбаки ќужжатлар билан беркитиш ваўгирлик таваккалчилигини камайтиради;

пул маблагларининг банкдаги счётларга тушишидан бошлаб, доимий ва тўхтовсиз пул олиш учун ќар бир алоќидаходимга мажбуриятни белгилаш.

Бу назорат ўз навбатида šуйидагиларни та аб этади:

а) кечиктирилмаган ќисоблашишлар, яъни ќисоблашишларни белгиланган ваšгда амалга ошириш; б) кечиктирилмаган ёзувлар, муомала ёзувларини ўз ваšгида амалга ошириш;

в) олинган барча пул маблађларини ўз вактида депонентлаш, яъни тегишли маšсадлар ёки мажбуриятларга йўналтириш. Пул маблађларининг бошšарув функциясини бажариш бўйича тўхтовсиз назоратни таъминлаш ва ёзувларни юритиш. Бу назорат, кундалик ва кассадаги наšд пулнинг кутилмаган ќисоби, ички тафтиш ва кундалик олинган пул маблађлари, тўловлар ва šолдиšнинг кундалик ќисоботини ўз ичига олади. С. Пул маблагларининг сарфини назорат šилиш тартиби šуйидагилардир.

Кўпчилик компания ва фирмалар жуда кўп ремитентларга пул тўлайдилар. Пул маблађларини назорат šилиш тизими ќар бир компания ва фирма учун айрим ишлаб чиšарилса ќамšуйидаги šоидалар кўп ќолларда умумий ќолда šўлланилади: пул маблађларининг харажатлари ќаšидаги ќужжатларни юритиш бўйича чекларни ёзиш, имзолаш, уларни юбориш ваёзувларни юритиш бўйича мажбуриятларни таšсимлаб бериш; хўжалик эќтиёжлари учун сарфланган харажатларни кичик суммадан ташšари (кичик кассалар), олдиндан раšамланган чеклар билан расмийлаштириш (харажат
ордерлари билан); агар кичик кассанинг счётлари šўлланилса, улардан фойдаланиш бўйича ќуšукутрни назорат šилиш зарур; харажатни тасдиšловчи зарур ќужжатлар мавжудбўлсагина кассанинг чиšим ордерларини ёзиш; пул маблагларини рўйхатга олиш ва расмийлаштириш устидан назорат šилиш, яъни кассанинг кирим ва чиšим дафтарини ўз ваšтида ва тўкри юритиш. А. Касса муомалаларини ќисобга олиш

Наšд пуллар ва šимматбаќо šођозларни сак^лаш учун ќар бир корхона, муассаса ва ташкилотларда касса мавжуддир. Касса муомалалари «Ўзбекистон Республикасида касса муома лаларини амалга ошириш тартиби ќаšида»ги Марказий банкнинг кўрсатмасига асосан амалга оширилади. Ќар бир хўжалик юритувчи субъект касса (ђазна) учун махсус жиќозланган хона ёки хоналарни ажратиши лозим. Ушбу хоналар темир эшик, темир панжаралар, огохлантирувчижиќозлар, темир сейф ва темир шкафларга эга бўлиши, пул бериш туйнукчалари ва ходимлар олган пулини ќисоблайдиган стол ва стуллар ўрнатилган кичик хонага эга бўлиши лозим. Кассада доимий сакланадиган накд пулнинг миšдори банк билан келишилган ќолда белгиланади. Маълум муомалалар (меќнат ќаšи, нафаšа...) учун олинадиган накд пуллар 3 кунгача (олинган кундан бошлаб) саšланиши мумкин. Касса муомалаларини амалга ошириш жараёнида šуйидаги ќужжатлар тузилади: «Кассанинг кирим ордери» — кассага наšд пул киримšилинаётганда. Унга бош ќисобчи имзо чекади ва паттаси šирšиб олинади;

«Кассанинг чиšим ордери» — кассадаги наšц пулларнинг чиšишига асос бўлади. Унга субъектнинг раќбари ва бош бух галтери имзо чекадилар. Айрим ќолларда (меќнат ќаšи берила ётганда тўлов šайдномаси, якка тартибда пул олганда — ари за ва бошšалар) бошšа šўшимча ќужжатлар тузилади; «Кирим ва чиšим ордерларини šайд šилиш журнали». Бу журнал бухгалтерияда юритилиб унда ќар бир кирим ва чиšим ордери šайд šилинади ва тартиб номери šўйилиб олинган васарфланган накд пулларнинг ќаракати ва йўналиши устидан назорат šилинади;

Из за большого объема этот материал размещен на нескольких страницах:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11