Структура организации и управления самостоятельной работой студентов (стр. 11 )

ӘДЕБИЕТ

1. Түсіпқалиева Р.Қ. Деңгейлік оқытудың тиімділігі. Тіл және әдебиет: кешегісі мен бүгіні / Язык и литература: прошлое и настоящее. Халықаралық ғылыми-теориялық конференциясының материалдары. 5 сәуір, 2006 жыл. – Алматы: Арда, Қайнар университеті.

2. Қадашева Қ. Жаңаша жаңғыртып оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері: өзгетілді дәрісханадағы қазақ тілі (пед.ғыл. докт. диссерт.) – Алматы: 2001 ж.

3. Күзекова З. С. Екінші тіл ретіндегі қазақ тілі оқулығы теориясының лингвистикалық негіздері. – Алматы: 2005 ж.

4. Кез келген ана тілін шетел тілі немесе екінші тіл ретінде үйрету үрдісі./ «Жоғарғы мектеп жүйесінде көптілді білім беру: өзекті мәселелері мен болашағы» атты ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Астана. 2008ж.

5. Көптілді меңгеру барысында қазақ тілін коммуникативті тұрғыдан үйрету әдістемесі. / «Жоғарғы мектеп жүйесінде көптілді білім беру: өзекті мәселелері мен болашағы» атты ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Астана. 2008 ж.

УДК 81:80

РОЛЬ ХУДОЖЕСТВЕННЫХ ТЕКСТОВ В ФОРМИРОВАНИИ МЕЖКУЛЬТУРНОЙ КОМПЕТЕНЦИИ

, к. ф.н., доц.

Алматинский технологический университет, г. Алматы, Республика Казахстан

Политическая, экономическая, культурная интеграция, происходящая в процессе глобализации в современном мире предполагает формирование у студента способности ориентироваться в мировом пространстве.

Одним из средств, обеспечивающих достижение этой цели, является межкультурная коммуникация, взаимодействие представителей различных культур. Приобретение межкультурной коммуникативной компетенции, которая представляет собой функциональные умения понимать взгляды и мнения представителя другой культуры, корректировать свое поведение, преодолевать конфликты в процессе коммуникации, признавать право на существование различных ценностей, норм поведения становится максимально востребованным для современного специалиста. Она создает основу для профессиональной мобильности, подготовки к быстро меняющимся условиям жизни, приобщает специалиста к стандартам мировых достижений, увеличивает возможности профессиональной самореализации на основе коммуникативности и толерантности.

Качественные изменения в социально-экономической сфере Казахстана, которые приобрели общемировые тенденции развития по всем направлениям жизнедеятельности государства, в корне изменили требования к образованию.

В создавшихся условиях расширения международного сотрудничества от специалиста требуется владение родным языком на принципиально новом уровне — как инструментом профессиональной межкультурной компетенции.

Овладение межкультурной коммуникацией на занятиях предполагает максимальный учет национальных особенностей культуры носителей языка. Среди них особое внимание уделяется традициям и обычаям, как устойчивым элементам культуры. Художественные произведения относят к национальным сокровищницам в силу их культурно-эстетической ценности. Художественная литература как отражение культурных традиций играет важную роль в формировании межкультурной компетенции.

Художественные тексты несут в себе ценные сведения о нормах культурного общения, включая этикет. Также через них можно ознакомиться с бытовой культурой того или иного народа. Таким репрезентативным (от фр. материалом является повесть легендарного героя Великой Отечественной войны, казахского писателя Баурджана Момышулы «Наша семья». Как видно из названия, произведение посвящено детским впечатлениям и зрелым суждениям автора о своей семье. Семья имеет огромное значение не только для отдельного человека, но и для общества. Она передает традиции, обычаи основных ценностей человечества от поколения к поколению.

Повествование ведется от первого лица, что позволяет проникнуться духом времени, почувствовать себя членом большой семьи, радуясь и переживая вместе с рассказчиком.

С первых же страниц книги мы сталкиваемся с коммуникативными стереотипами. Например, у отца Момыналы было множество прозвищ: Момыш (по-аульному), Тарамыс (жилистый), Молда-бала (грамотный малый), Уста-бала (мастеровой малый), Кара-катба (черный сухарь). Хорошие прозвища заслуживали только люди, отличившиеся каким-либо делом.

Другой пример связан с подчинением и беспрекословным выполнением воли бабушки – хранительницы очага: «Помню, как мой дядя, младший брат отца, однажды резко оборвал бабушку: «Довольно, апа!» Бабушка вспыхнула: «Даже Момыш ни разу не повысил голоса на меня. Откуда ты взялся, щенок?! Вон с моих глаз!» – и прогнала его из юрты» [1, с.11].

В художественном тексте речь героев отличается своей образностью, индивидуализирован-ностью, колоритностью, эмоциональностью. Из предыдущего отрывка нетрудно также сделать вывод о характере хозяйки дома.

В следующем эпизоде мы становимся свидетелями социально-политических изменений в ауле в связи с приходом Советской власти:

«– Зачем ты, апкэ, мне родила такого племянника?

– Как же, милый, – растерянно и виновато отвечала бабушка, – сам народился, уж аллах дал…

– Да! Своя рука – не отрежешь, черт бы его побрал! Эти незнатные бедняки на голову мне лезут, как мошкара, – кричал Серкебай,– даже родной племянник мне говорит: «Ваше время прошло». Каково мне это слышать?!

– Ты уж прости его, Серкеш, парень просто проговорился, – боязливо шептала бабушка…

–Я ему проговорюсь! …Эй, ишак! Войди-ка в юрту… Встань на колени и проси у меня прощения! – приказывал старик…

Дядя, преодолев самолюбие, становился на колени.

Серкебай, разбрызгивая весь яд своего гнева, прощал его…

Так в моей детской памяти запечатлелась классовая борьба того времени в нашей семье» [1, с.55].

Одна фраза, направленная в адрес богатого дяди Серкебая (он также брат бабушки Баурджана) – «Ваше время прошло» – наделала много шума для семьи отца Баурджана, но семейные традиции, стереотипы, связанные с почитанием старших, оказались выше социальных революций.

Так произошло и с калымом невесты: «После официальной отмены калыма бывало, что получивший калым нарушал слово. Тогда обиженный находил в ауле обидчика какую-нибудь свою родственницу, которая была замужем за родственником обидчика, заманивал ее к себе в аул в гости и тогда бедную женщину всем аулом уговаривали не возвращаться домой, остаться в заложницах, пока обидчик не удовлетворит иск. Из-за сочувствия к обиженному, борясь за честь своего девичьего рода и за то, чтобы «не унижать свою кость», та соглашалась. Эта своеобразная барымта женщинами была одним из средств заставить получившего калым сдержать слово или оплатить неустойку» [1, с. 72-73].

«Очень трудно было порвать сложившиеся веками традиции», – чистосердечно пишет автор.

Момышулы «Наша семья» примечательна тем, что в ней можно прикоснуться к давним традициям казахского народа, начиная с рождения человека до его смерти.

Приведем один эпизод: «Все дети на вопрос, сколько им лет, не без гордости отвечают: исполнилось столько-то. В наше время по календарю ежегодно отмечают дату рождения, а тогда, в дни моего детства, у нас отмечался не год рождения, а своеобразная «веха». Первая «веха» младенца – считалась по истечении сорока дней, следующая – «пошел седьмой год», что означало: ребенок окончательно встал на ноги. Недаром у нас говорят: «До семи лет землей будет бит», – то есть дитя до семи лет ползает, падает. Настоящая «веха» исполнялась, когда мальчику шел тринадцатый год – год зрелости, то есть когда его переставали водить за руку, или, как казахи говорят, он «овладел собственными поводьями». И, наконец, – двадцатипятилетний джигит» [1, с.25]. Здесь автор ненавязчиво делится размышлениями по поводу празднования дня рождения тогда и сейчас, оставляя за читателем право выбора.

Семья словно общество в миниатюре. Она имеет свой порядок и уклад жизни, обычаи, традиции, взаимоотношения с другими семьями. Среди семейно-родовых торжеств не менее значительным было проведение свадеб.

Национальная культура казахов ярко отражена в эпизоде, связанном с проводами невесты: «…Женщины были одеты в ослепительные кимешеки, расшитые кораллами–маржанами. Под подбородками у них висели тумарша (серебряные треугольники, украшенные резьбой), на шпильках которых были нанизаны красные кораллы с круглой подвеской или монетой. Кундык-жаулык наматывается из десяти-пятнадцати метров материи, с кокардой-вышивкой в центре. Намотать кундык – это целое искусство; материю наматывали так складно, что вечером кундык снимался, как корона, и не терял формы. Длинный хвост кимешека сзади висел как фата» [1, с. 80-81].

Автор описал только наряд сопровождающих невесту женщин. Сама невеста отличалась более ярким нарядом: «Светло-розовое со множеством широких оборок платье в тяжелых сборках, синий бархатный бешмет сидели на ней хорошо. Совиные перья качались на меховой шапке. В косах, еще более удлиняя их, серебряными каплями звенели шолпы. Убианна обулась в расшитые сапожки на высоких каблуках. На шее было столько бус, что, казалось, их нельзя сосчитать. Грудь была покрыта множеством серебряных украшений разного размера и узора. На всех пальцах было по нескольку колец, браслеты сжимали запястья рук. Тут я впервые заметил, что ногти сестры были покрашены красной хной. Для казахов этот обычай не был типичным, и только наш район перенял его от узбеков» [1, с. 81]. Из данных отрывков можно почерпнуть ценные сведения о национальной одежде и различных украшениях, как “кимешек”, “ кундык”, “ бешмет”, “тумарша ”, “шолпы” и т. д.

Далее внимательный читатель может узнать о неписаных законах степи, как неприкосновенность жилища, в котором преследуемый мог найти убежище; о запрете нападать на безоружного; о торжественных похоронах, ритуалах погребения и раздаривания вещей покойного; о поминальных церемониях: “конил айту” (дословно: говорить успокоительные слова, т. е. выражать соболезнование), “бата оку” (чтение молитвы по покойнику), “жиртыс тарату” (раздавание отрезов ткани), “бата окырлык” (скот или деньги для чтения молитвы), “ас беру” (устраивать поминки в знак уважения к предкам рода) и т. д.

Таким образом, чтение и анализ художественных текстов развивают способность студентов к самостоятельному мышлению, интерес и уважение к родному языку и культуре. По своей сути межкультурная компетенция обучающихся — это основа для формирования национального самосознания, для развития способности видеть собственную национальную перспективу.

Межкультурная коммуникация как предмет решает также задачу формирования зрелой личности, поскольку её становление тесным образом связано с процессом самоидентификации, обретением личного и национального достоинства.

ЛИТЕРАТУРА

1. Момыш-улы Б. За нами Москва. Записки офицера (Изд. 3-е) – Алма-Ата: Казгослитиздат, 1962. – 498 с.

ӘОЖ 372.8:811.11

ЖЕҢІЛ ӨНЕРКӘСІП ЖӘНЕ ДИЗАЙН ФАКУЛЬТЕТЕРІНІҢ СТУДЕНТТЕРІНЕ ШЕТ ТІЛІН ОҚЫТУДАҒЫ ОЗЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР ЖӘНЕ ОНЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ

Алматы технологиялық университеті, Алматы қ., Қазақстан Республикасы

Қазіргі білім беру сапасындағы тәрбие мен қатар оқытудың озық технологияларын меңгермейінше сауатты, жан-жақты маман болу мүмкін емес. Педагогикалық технологиялардың мән - мағынасы туралы пікірлер де алуан түрлі, түсіндірме сөздікте: «Технология – бұл қандай да болсын істегі, шеберліктегі, өнердегі амалдардың жиынтығы» деп көрсетілген.

Шет тілін оқыту үдерісінде ана тілі басты рөл атқарады. Егер студент өз ана тілінде грамматикалық құбылыстарды, олардың ерекшеліктері мен айырмашылықтарын, дыбысталу жүйесін білмесе немесе түсінбесе, ол шет тілін оқығанда да түсінбейді. Екі тілді оқытудағы тәрбиелік негіз қалмайды.

Қазіргі кезде жоғарғы оқу орындарында шет тілін оқытудың тәрбиелік мәнін қарамастан бұрын шет тілін оқытатын мамандарға қойылатын талап - технологиялық әдістерді қолдана отырып сапалы және терең білім беру, оларды ойлау, есте сақтау, көру қабілеттерін жетілдіру. Шетел тілін оқытуда ғылыми тұрғыдан негізделген және практикалық түрде қолданылатын жаттығулар кешенін құру - күрделі мәселе. Шет тілінде сөйлеуге арналған жаттығулар кешені деп әдістемелік әдебиеттерде экспрессивті сөздің қалыптасуын ескере отырып ұйымдастырылған, бір - бірімен байланысты, тілдік және операциялық қиындықтардың өсуіне сәйкес қалыптасқан әрекеттерді айтады.

Неміс ғалымы Габриел Нойф Мюнкел жаттығуларды төрт типке бөлген:

-  сөйлеу үдерісін дайындауға бағытталған жаттығулар;

-  сөйлеу үдерісін құрастыруға бағытталған жаттығулар;

-  сөйлеу үдерісін жүйелеуге бағытталған жаттығулар;

-  ауызша коммуникацияны іске асыруға арналған жаттығулар.

Тіл үйренушіге жаңа сөздердің түсіндіруді тиімді жолдары көп. Тіл дамытудағы басты мәселе – сөздік қорды байыту. Сөздік қорды байыту сөздік жұмысы арқылы жүзеге асырылады. Сөздік жұмысын әрбір сабақ үстінде, жыл бойына жүргізілуі тиіс. Сөздік жұмысын дұрыс ұйымдастырудың пайдасы зор. Біріншіден, студенттер сөз байлығын молайтып байытса, екіншіден, сол үйренген сөздерін қатесіз, сауатты жазуға бейімделеді. Үшіншіден, сөзді үйрену арқылы студенттер әдеби тіл нормасында сөйлеп үйренуге машықтанады.

Студенттердің сөздік қоры белсенді және пассив болып бөлінеді. Белсенді қор студенттердің күнделікті сабақта немесе басқа ситуациялық жағдайда қолданылатын сөздері болса, пассив сөздер – белсенді түрде қолданылмайтын, бірақ студенттер түсінетін сөздер.

Аударма – сабақта сөздік жұмысын жүргізудің, жаңа сөздікті семантикаландыру, яғни, мағынасын жете түсіндіру үшін жиі қолданылатын тәсілдің бірі. Бұл жөнінде ғалым былай дейді: «Что касается перевода с иностранного языка на родной, то эпозодическое его использование при семантизации или в чтении вряд ли можно рассматривать как упражнение». Сондықтан сөздердің мағынасын түсіндіру тек аударма тәсілі ғана емес, басқа да тәсілдер арқылы жүргізілгенде нәтижелі болады.

Тіл үйретуде негізгі мәселелердің бірі – мәтіндерді іріктеу және оған ұйымдастырылатын жұмыстың түрлерінде. Мәтінмен байланысты жұмыстың бірнеше түрі жүргізіледі. Мысалы, мәтін оқу, аудару, мәтіннің мазмұнын ауызша әңгімелеу, мәтінді сұрақ - жауап ретінде екі кісі әңгімелеу, диалог құру, т. б.

Адам тәрбиесі отбасынан басталады. Отбасы – белгілі бір ұлт өкілдерінің ошағы. Ондағы тәрбие сол ұлттың қалыптасқан қастерлі игі іс - әрекеттері арқылы әдет-ғұрыпқа айналып, әдеп болып негізделеді. Отбасындағы тәрбие баланы имандылыққа, ізетілікке, қамқорлыққа еңбекке адамгершілікке тәрбиелейді. Егеменді ел болып, тілімізді, ділімізді, дінімізді иелендік.

Жоғары оқу орындарында шет тілін оқытудың тәрбиелік негіздерін жалпы тілдің тәрбиелік функциясы арқылы қарастыруға болады. Тәрбие де оқыту сияқты түрлі арналар мен құралдар арқылы іске асырылады. Соның ішінде маңыздысы тіл болып табылады, тілдің тәрбие үдерісіндегі рөлі мен қызметін жоққа шығаруға болмайды.

Адамның сөйлеу қызметінің тәрбие үрдісіне қатысын тәрбиенің өзінің тұлғаны қалыптастырудың саналы және жоспарлы түрде қалыптастыру үрдісі деп тану арқылы айқындауға және де тәрбиені адамның өмірін қалыптастырушы және оның өміріне көмектесуші деп қарауға болады.

Шет тілі пәнін оқыту барысында білім алушыларды тәрбиелеудің оңайлығы да, қиындығы да бірдей жүреді. Оңайлығы: тіл – адамға берілген керемет қасиет екенін түсіндіре отырып, тіл арқылы ғана адамның адамдық бейнесі қалыптасатындығын, дүниедегі адамға байланысты бар өрістің тек тіл арқылы жүзеге асырылып жатқандығын дәлелдеу мүмкіндігі. Қиындығы: тіл - білім алушылардың күнде пайдаланып жүрген құралы болғандықтан, оған деген құндылық көзқарасты қалыптастырудың мүмкіндігі аздығынан туындайды.

Бүгінгі күні шет тілін жоғарғы оқу орындарында оқытудың тәрбиелік қырлары дұрыс негізделмегеніне байланысты оқу материалдарының шашыраңқы және белгілі бір тәрбиелік мақсатты көздемей таңдалғанын көруге болады. Жазбаша және ауызша сөйлеу сауаттылығын қалыптастырудан бастап, тілді дамыту бүгінгі күні жоғарғы оқу орындарында шет тілін оқыту арқылы мүмкін болады.

Дидактиканың тәрбиелеп оқыту принциптеріне сәйкес шет тілінің тәрбиелік әлеуетін қойылған мақсаттарға сәйкес іске асырып отыруға үлкен мүмкіншіліктер бар. Шет тілін жоғарғы оқу орынында оқытудың білімділік, коммуникативтік, тәрбиелік, соның ішінде ақпараттық мәдениет қалыптастыру мақсаттарының сабақ беру барысында дұрыс және нақты қойылып, олардың шынайы түрде іске асырылып отыруының өзі белгілі бір деңгейде тәрбиелік мақсат пен міндеттерді шешудің жолы деуге болады.

Жоғары оқу орындарында шет тілін интерактивті – мультимедиялық оқытудың тәрбиелік негіздерін педагогикалық ынтмақтастық тұрғысынан қарастыру дұрыс деп ойлаймын.

Студентті болашақ маман және қоғамымыздың белді мүшесі ретінде қалыптастыру мен тәрбиелеуде маңызды рөл атқаратын шет тілінің әлеуеті болып табылады. Сол ішкі тәрбиелік әлеуетті сыртқа шығарып, оны тілді үйренушінің бойында қалыптастырудың тиімді жолдары мен оқу үдерісіне енгізу білім берудегі ынтымақтастық және педагогикалық ынтымақтастық қарым – қатынаста ғана іске асады.

Білім алушы мен білім берушілер арасында өзара қарым – қатынастарды қарастыруда және олардың қызметтерінің тәрбиелік мәнін ашуда зерттеушілер «топтық жұмыс», «біріге жасалатын оқу қызметі», «өзара бірге бөліскен оқу қызметі», «ұжымдық бөліскен оқу қызметі», «оқу ынтымақтастығы» деген атаулар қолданады.

Шет тілін үйрету арқылы, жаңа мәтіндер, жаңа сөздер, грамматиканы түсіндіре отырып, сол елдің мәдениетімен, қысқаша әдебиетімен, өмірімен таныстыру. Тәрбиелік негізін түсіндіру үшін студенттер шет тілінде ойлап, өз ойларын сөз арқылы жеткізуге тырысу қажет. Студенттердің тәрбиелік, сөйлеу деңгейін көтеру үшін жоғарыда айтылған әдіс – тәсілдерді қолданып, жетілдіре түсу қажет.

Студенттерге жаңа мәтін өткенде, тек қана ол мәтін не жайында екендігін ғана айтпай, оны жан-жақты кең қарастырған жөн. Сол мәтінде қандай тәрбиелік мән жатқандығына студенттердің назарын аудару. Яғни, сол мәтінде қандай тәрбиелік негіз жатқандығын анықтап, студенттерге жеткізу.

Мысалы, ағылшын тіліндегі « Outstanding people » тақырыбындағы мәтінді алып қарайық. George Washington()

He was the first President of the United States. He became president after the American War of Independence

His early life

George was born in Virginia. His family owned a big farm and had slaves. George didn`t have much education. During his life he had three jobs: he was a farmer, a soldier, and a politician. He loved the life of a farmer. He grew tobacco and owned horses. He worked hard but he also liked dancing and going to the theatre. In 1759 he married a widow called Martha Custis. They were happy together, but didn’t have any children.

His later life:

He was Commander – in Chief of the army and fought the British in the War of Independence. When the War ended in 1781 he was happy to go back to the farm, but his country wanted him to be President. Finally, in 1789, he became President, and gave his name to the new capital city. He started the building of the White House, but he never lived in 1797 he was tired of politics. He went back to his farm and died their to years later.

Бұл мәтін Америка Құрама Штаттарының бірінші президенті Джордж Вашингтон туралы. Бұл мәтінде бірінші президенттің өмірі баяндалған. Ал енді осы мәтіннен қандай тәрбиелік негіз алынған? Мәтінде оның өмірінде үш жұмыс болғаны айтылады: фермер, әскери, саясатшы. Ол бәрінен де фермер болғанды жақсы көргендігі оның еңбекқор болғандығын көрсетеді. Ол соғысқы қатысқан, яғни ол өз елінің патриоты болған. Оның көп білімі болмаса да АҚШ-тың президенті болды, яғни оны халық құрмет тұтқан. Ол өз еліне Ақ үй салдырған, яғни халқы үшін аянбай қызмет жасаған. Осы кішкене ғана мәтіннен біз Джордж Вашингтонның үлгі тұтарлықтай президент болғанын түсінеміз.

Әрбір мәтіннің тек аудармасын ғана оқып қоймай, оның тәрбиелік негізін, мәнін, мағынасын түсініп, санаған сіңірген жөн.

ӘДЕБИЕТ

1. Асанбайқызы С. « Шет тілі сабақтарында жаңа технологияны қолданудың маңыздылығы» , Алматы, «Қазақ тілі мен әдебиет» ғылыми - педагогикалық әдістемелік журнал. 2010, № 7.

2. психология обучения иностранным языкам в школе. –М.,1991

3. Құрманова Б. «Қазақ тілін оқытудың әдістері» , Алматы, «Қазақ тілі мен әдебиет» ғылыми - педагогикалық әдістемелік журнал. 2009, № 12.

4. «Мектептегі шет тілі», Алматы, 2005.