Ренат харис??м татар шигърияте (стр. 2 )

Син кабат минем янымда.

Нигә торыйм мин чыдап?! –

Мин сөюемә сокланам

иңнәреңә ятып елап...

(“Күпме елау елгаларым...”)

“Дөньям минем матур анда синең нурың булганда...” (“Минем дөньям”), “...һәрбер зәңгәр күздә Зәңгәр чаткы булып яшим мин...” (“Зәңгәр моң”) дип лирик зат шатлык катыш моңая да, нечкә психологик метафора ярдәмендә сөйгәнен “кисәтеп” тә куя: “мин сукыраям, күзең суыгы күземә тисә...” (“Салкын буранда...”).

Мәхәббәт лирикасы (мәхәббәт турында түгел) Р. Харисны дөнья әдәбиятының, бигрәк тә Көнчыгыш классикасының Хәйәм, Сәгъди, Хафиз, Руми, татар шигъриятенең Кандалый, Тукай, Такташ, Туфаннарның лаеклы дәвамчысы итеп бәяләргә мөмкинлек бирә. Якын кешеңне ярату фани дөнья бизәге генә түгел, ахирәт ачкычы да аның кулында икән:

Ә җәннәт ишеген ачучы бер генә кеше –

бар –

Сөйгән яр!

(“Дантега ияреп...”)

Р. Харисның күләмле әсәрләренең нигезендә мәхәббәт һәм каһарманның бу олы хискә мөнәсәбәте ята. Аның һәр герое диярлек кем булуына карамастан, “мәхәббәт сынавын” үтәргә тиеш була. Шул сынауны үтсә генә ул чын кеше, матур кеше.

Хәзерге шигърияттә хатын-кыз портретын тудыруда аның кебек чагыштыру, метафораларны берсе өстенә икенчесен тыгызлап тутырып, образ тудыра алучы, хыялга бай сүз осталары күп түгел. Такташның “Мәхәббәт тәүбәсе” әсәренә нәзыйрә, дәвам, бәхәс кебегерәк язылган “Тәүбәсез мәхәббәт” поэмасында ул Зөбәйдәне түбәндәгечә сурәтли:

Теле бал-май, күзе чакма,

буй-сыны – Зөя камышы.

Ә йөреше – ак он иләү,

куллары – ак каз муены...

Шул рәвешле, мәхәббәтне Р. Харис кешене үстерә, күтәрә торган олы, табигать матурлыгына тиң нәзакатьле, бар нәрсәдән өстен серле һәм гүзәл хис буларак сурәтли. Бу төр әсәрләрендә шигъри теленең гаҗәеп төрле яңа тасвири чараларга, метафора-чагыштыруларга, ритмик аһәңнәргә баюы күзәтелә. Р. Харисның мәхәббәт лирикасы нигезендә эшләнгән “Шашкын мәхәббәт” телевизион фильмы озак еллар экраннан төшмәде. Шагыйрьнең либреттолары буенча опералар (“Идегәй” Р. Гобәйдуллин, “Тукай мәхәббәте” Р. Ахиярова) языла, “Йосыф кыйссасы” (Л. Любовский) балеты Русия Федерациясенең еллык (2005) премиясенә лаек була. Күләмле әсәрләренең нигезендә дә ахыр чиктә мәхәббәт хисе, киң мәгънәсендәге мәхәббәт сынавы ята.

IV

Р. Харис шигъриятнең әйдәп баручы жанры – поэма үсешенә җитди өлеш керткән сүз осталарының берсе. Сан ягыннан да, тематик киңлек, төрлелек җәһәтеннән дә аның тәҗрибәләре И. Юзеев белән С. Хәким эзләнүләренә якын тора. Хәзерге иҗатчылардан З. Мансуров кына берише нокталарда аны бәйгегә чакыра ала кебек. Р. Харис иҗатында вакыйганың эзлекле үсешенә яисә язмышлар бәрелешенә, эчтәлекнең бер юнәлештә тирәнәюенә нигезләнгән эпик яисә драматик поэма белән янәшәдә шәхеснең уй-кичерешләрен үзәккә алган, лирик монологлардан торган ирекле композицияле, лирик-фәлсәфи поэма да үстерелә. Татар тарихында тирән эз кадырган шәхесләргә, әйтик, Ф. Кәримгә, Җәлил һәм Җәлилчеләргә багышланган әсәрләрендә героик, патетик нота өстенлек итсә, күпчелек поэмаларында аналитик башлангыч һәм психологик анализ төп гомумиләштерү чарасы булып китә.

Шагыйрь лирик төрдә үзен раслаганнан соң, җитмешенче еллар башында поэмага килә һәм бу четерекле, катлаулы жанрда эзләнүләрен, ачышларын туктаусыз дәвам итә.

1972 ел корылыгын нигез канва итеп алган “Җитмеш икенче ел икмәге” поэмасы Р. Харис мөмкинлекләренең тирәнлеген раслаучы әсәр булды. Бертөкне әдәби персонаж дәрәҗәсенә күтәргән шартлылыкка корылган бу әсәрендә автор икмәкне, җир кешесен олылап, иҗтимагый нәтиҗәләргә килә.

Сәнгати югарылыкка ирешеп, үзен поэма жанрында раславы “Рәссам” һәм “Ат иярләү” әсәрләре белән бәйле. Беренчесе лирик-психологик поэма төренә караса, икенчесендә автор эпик-фәлсәфи башлангычка өстенлек бирә.

Беренче поэма чынбарлыкны икеләтә “проекцияләү” алымын үзәккә куеп, рухи дөнья белән тышкы, предметлы сурәтләр арасында якынлык эзләүгә корылган поэма. Бер яктан, бер-берсен кысырыклап килгән, катлаулы мәшәкатьләр белән тулы тышкы дөнья сиземле-тоемлы образлар аша реаль бөтенлегендә тасвирланса, икенче яктан, әле генә күз алдыннан үткән вакыйгалар, күренешләр яшәешне, рухи дөньяны камилләштерү, бизәү нияте белән илһамланган рәссамның сиземләве, күрүе аша сынландырыла. “Эретеп иркәли торган серле” күзләр хуҗасы гүзәл кыз һәм аның киндердәге рәсеме, рәссамның табигый сынга һәм үзенең иҗат җимешенә мөнәсәбәте, кинәт уянган мәхәббәте, сугыш һәм художникның бу афәтне күзаллавы – барысы бергә аралашып зиһенне зирәкләндерерлек, хисләрне кузгатырлык катлаулы структура һәм өслүб бердәмлеге тудыралар. Шагыйрь күпертү һәм шартлылык алымына таянып, рәссамның фикерләү рәвешенә, рухани дөньясына тирән үтеп керә.

Һәр төсне кырыкка яра белүче,

Һәр сызыкта җан хәрәкәте сизүче,

Һәр хәрәкәттә кырык мәгънә күрүче күзләр

Сокланудан каушап калдылар

Беравыкка йомылудан туктадылар.

(Р. Харис “Рәссам”)

“Ат иярләү” поэмасының төп персонажлары – Кәрам белән кешегә хас хис-кичерешләр ярдәмендә тасвирланган ат. Кәрам сугыштан читтә, тылда калу нияте белән фронтка үзе урынына атын озата. Хуҗасының хәйләсен “сизеп” алган ат ярты юлдан качып кайта. Аның да үләсе килми. Кәрам үзен мәсхәр иткән өчен атын котырына-котырына кыйнау аша хатасын таный һәм сугышка китеп, җиңүче-батыр булып кайта. Авторның уңышы, әлбәттә, Кәрамны шулай тиз “төзәтүдә” түгел, ә психологик анализ тирәнлегендә, куркаклыкны, хәйләне фаш итүнең күчерелмә алымын табып, эчке дөньяның катлаулылыгын ачуның мөмкинлекләрен киңәйтүдә иде.

“Ат иярләү”дә әдәби персонаж дәрәҗәсенә күтәрелгән ат образы Р. Харисның яратып сурәтләгән объектларының берсе. “Кыздырма атның аягын”, “Ат”, “Ярсыган ат” шигырьләрендә ат татар кешесенең ярдәмчесе, таянычы, өмете булу өстенә миллилекнең бер билгесе буларак та сурәтләнә.

Р. Харис татар тарихына һәм аның барышында уңай яки хәзерге вәзгыять яссылыгыннан бәяләгәндә, тискәре эз калдырган шәхесләр язмышына игътибарлы. Большевизмның явыз гамәлләре киң җәмәгатьчелеккә билгеле булганчы иҗат ителгән, заманында радиодан, телевидениедән уңышлы яңгыраган “Мулланур”, “Камил Якуб”, яшь Ленинның психологик халәтен аңларга тырышкан “Борылышта” поэмалары сурәтле фикерләү үзенчәлекләре, шәкли ачышлары белән хәзер дә заманча яңгырыйлар. Автор большевикларның ялган, ялтыравык шигарьләренә ышанган Мулланур Вахитов, Камил Якубов кебек гаярь татар егетләренең тормышын иң фаҗигале мизгелләрендә үзәккә алып, табынган идеалларының тар тыкырыкка алып чыгуына басым ясый. Андый үзфикерле, максималист шәхесләрне аклар юк итмәсә, большевикларның яшәтмәячәге көн кебек ачык иде ди автор.

“Мулланур” поэмасы композицион яктан уйланылган, “Сыктау”, “Ату”, “Суга батыру” дип аталган бүлек исемнәре үк фаҗига мантыйгын тудырса, аны үтерүнең котылгысызлыгына ишарә ясаса, “Камил Якуб” поэмасында солдатларның алдакчы коммунистларга булган үчләрен командирларына күчереп, аны җәзалаулары турында бара. Ошбу поэмалары сәяси җәһәттән язылган чордагы актуальлекләрен югалтсалар да, халкыбыз, ил үтәргә мәҗбүр булган тарих баскычларын искә төшерү һәм сәнгати үзенчәлекләре белән хәзер дә кызыклы әсәрләр.

Тарихи дөреслек ачыла бару белән бәйле рәвештә Р. Харис иҗатында тематика үзгәрә, каһарманнар галереясе яңара. 60-80 елларда иҗади эзләнүләрендә Якубов, Мулланур Вахитов, Ленин кебек Октябрь фетнәсен оештырган, шуңа ихластан хезмәт иткән шәхесләр урын алса, акрынлап анда татар халкы тарихында мөһим роль уйнаган затларга түрдән урын бирелә. Бу юнәлештәге эзләнүләре аны әүвәл Җәлил һәм Җәлилчеләр, Ф. Кәрим кебек фаҗигале язмышлы шагыйрьләр турында уйлануларга алып килсә, ул чорда әле Р. Харис күбрәк ошбу шәхесләрнең батырлыгы белән рухланса, соңрак ул һәр вакыйганың икенче, өченче мәгънәләрендә яткан һәм күбрәк татар халкының үз язмышы белән бәйле төшенчәләр турында уйлана башлый. Әйтик, башка милләт язучылары кебек, татарның да Җәлил, Кәрим, Кутуй, Алиштай олы сүз осталары тылда калдырылырга лаеклы түгелләр идеме? Яисә аларның батырлыгы татар халкының шөһрәтенә яңа дан төсмерләре өстәсә дә, аның мөстәкыйльлеккә, бәйсезлеккә ирешүенә булыштымы? Изелгән халыклар олы җиңүдән соң да шул ук хәлләрендә калмадылармы? Бу хакта киеренке уйлануларга Р. Харис соңрак, татар, аерым алганда Казан ханлыгы тарихын объектив тасвирлаган галим Худяковка багышланган шул исемдәге поэмасында килә. Тарихчылар, иҗтимагый фән белгечләре Михаил Худяковның “Очерки по истории Казанского ханства” дип тыйнак кына аталган хезмәтенә югары бәя бирсәләр дә, татар әдәбияты рус кешесе каршында бурычлы иде. Ш. Мәрҗани, Г. Гобәйдуллин, Р. Фәхретдин, Г. Исхаки, Х. Атласи кебек үз милләтебез галимнәренең Казан чорына дөрес бәя бирүләре, татарлар һәм гомумән төркиләр арасында бердәмлек булмау сәбәпле юкка чыгарылган Казан дәүләте тарихын торгызулары, аның яшәргә хаккы булганлыгын раслаулары бер хәл. Башка милләт әһеленең Казан ханлыгының яшәргә тиешлегенә ышанып һәм фәнни дәлилләп язуы өчен корбан булуы, фаҗигасен сизенә торып та бу фидакарьлеккә баруы башкарак гамәл. “Худяков” поэмасында Р. Харис рус галимен олылый, аның тиңсез батырлыгы, рухи көче алдында баш ия һәм бөтен татар кавеме исеменнән аңа рәхмәтен иңдерә.

Тормышның төрле якларыннан хәбәрдар булуы, “өстә” утыручыларның идарә алымнарын, эчке серләрен белүе аның иҗатында тәнкыйди башлангычның көчәюенә, хәтта сатирик гомумиләштерү алымнарына еш мөрәҗәгать итүгә алып килә. Чорыбызның ифрат катлаулы төеннәрен үзәккә алган Г. Тукай, Ш. Бабич, Ә.Фәйзиләрнең шул рухтагы поэмалары белән янәшә куярлык, дәвамы дип кабул итәрлек сатирик һәм метафорик рухлы, дини мифологиягә яңа эчтәлек салган “Һарут” белән “Марут” поэмасы, күпчелек әсәрләре кебек үк, сискәндерә һәм үсешебезнең дөрес юлдан читкә китүен ачып тәшвишкә сала. Шул ук сатирик юнәлешне дәвам иткән “Чехов базары”, “Бүре күзе” поэмалары үткен яңгырашлары, кыю күзәтүләре, төгәл метафоралары, шәкли ачышлары белән җәлеп итәләр.

Сәяси җәһәттән киеренке чорыбызда ни нәрсә турында язсаң да, халәте рухиятебезгә, киләчәкне сиземләргә омтылуыбызга бәя бирмичә булмый. Замана сейсмографы – шагыйрь йөрәге бигрәк тә. Казан шәһәренең уртасына оялаган, күбрәк түрәләрне, депутатларны, “яңа рус” белән “иске татарларны” тукландыра торган Чехов базары башка алып сату урыннарыннан аерылып тормый кебек. “Тукай базары”, “Дәрвишләр базары”, “Кош-корт базары” һ.б. шул ук ыгы-зыгы белән яши: берәү алдый икенчесе алдана, өченчесе сата дүртенчесе ала, бишенчесе тамаша карый...

Шагыйрь сатып алучы буларак үзенә таныш базарны үзәккә алса да (“Дәрдмәнд күк, мин базарга чыгам”), аның җыелма, гомумиләштерелгән образын тудыруга ирешә:

Мич капкачы, юшка сата Сократ,

Кадак сата – Хуҗа Насретдин.

Аурупа белән Азия акыл ияләре янына Әфләтуннар, Наполеоннар, Чыңгыз хан һәм Батыйлар, Маэстро һәм Бисквитлар килеп өстәлә. Әлеге тарихи шәхесләр турында җитди итеп сөйли автор, алар белән чәйләр-мәйләр эчә, тиз арада оешкан мәҗлесләрдә катнаша. Заманында дөнья тетрәткән, шәһәр-авылларны көлгә әйләндергән, бөтен бер халыкларны юкка чыгарган шәхесләрдән курыкмыйсың, мыскыл итү дип тә уйламыйсың, чөнки алар безнең арада яшәгән майор, биохимик, кандидат, күзен йомып юк-бар белән сату иткән доцент, рәссам булып чыгалар, һәркайсының үз кушаматы, башкалардан аерып торган “йөзе” бар. Тәхәллүсне олыдан, истә калырлык итеп бирәләр. Шагыйрь чәчәк эзли. Голландиядән килгәне ясалма чәчәк, ифрат матур, әмма иссез икән, туган як гөленә, чәчәгенә ни җитә. “Тел” эзләү вакыйгасын сүз остасы сәяси дәрәҗәгә күтәрә. Мөселман кешесе суйган ризык – тел эзләү татар теленең акчалар суккан, калалар тоткан бөеклеге, бүгенге матурлыгы, нәзакатьлеге турында уйлануларга алып килә. Милли телебез “Базар теле” генә булып калмасын, “базарлы тел” дәрәҗәсенә күтәрелсен иде. Сүз уйнату кебек күренгән “базар теле” һәм “базарлы тел” мәгънәви төсмерләре белән бер-берсеннән нык аерылалар. Поэманың үзәк мәгънәсе түбәндәге гыйбарәдә ачыла:

Башка илләр – дәүләт, ә Россия,

Ә Россия – Чехов базары...

Шагыйрь Россиягә бәяне, “үз өстенә” алмыйча, геройларының берсеннән әйттерә. Россиянең уртасында урнашкан Татарстан өлкән агасыннан кайсы ягы, нәрсәсе белән аерыла соң? Биредә дә акыл ияләреннән килгән хәйлә коткара:

Татарстан нәрсә – әйтә алмыйм,

Мин техникум гына бетердем.

Татарстан Дәүләт советы депутаты үзе яшәгән төбәкне хурлый алмый, ә мактанырлык нәрсәне, Россиядән кискен аерылып торган үзгәлекне табуы кыен.

“Чехов базары” поэмасын тәфсилле анализлаган профессор Н. Хисамов мондый нәтиҗәгә килә. “Шул рәвешле әлеге тәвәккәл поэмасында шагыйрь чорның иң үзенчәлекле фикер-борчуларын, үткен мәсьәләләрен бер көлтәгә туплаган. Ренат жанрның яңа серләрен ача, Ренат җигелеп эшли, Ренат эзләнә, җитди уңышларга ирешә”[3]. Чыннан да, композиция төзелеше һәм сурәтле фикерләү җәһәтеннән шактый уйланылган “Чехов базары” Р. Харис һәм хәзерге татар поэмасының казанышы саналырга лаеклы. Дөрес, мин укучы буларак, поэмага мәшһүр язучы – Чехов образы килеп керер, ул үз исемен таккан базар белән йә гарьләнер, йә мактаныр һәм һәрхәлдә гаять акыллы, реалист кеше буларак, “үз базарына” шәхси бәясен бирер дип көткән идем.

Р. Харисның “Идегәй” дастанына, татар халкының язмышы сыналган, киләчәге кыл өстендә торган көннәргә мөрәҗәгать итүе очраклы түгелдер. Чөнки халыкның сүз һәм фикер кодрәте тудырган бу әсәрнең нигезендә бер чорда да искерми, тутыкмый торган сөземтә – хакыйкать ята. Ул – халык, туган җир язмышы һәм шул төшенчәләргә хезмәт итәргә тиеш булып та үзенең тар мәнфәгатьләре белән мавыгып, ил турында кайгыртасы урынга бер-берсеннән үч алу турында гына уйлап, милләтләрен бәхетсез иткән ханнар һәм түрәкәйләр турында хәбәрне думбралы карт хәтерли, серне чишә, шуның аркасында ике көчле шәхес арасында мөнәсәбәт киеренкеләнә, үзара кылыч аша “аңлашу” дәрәҗәсенә барып җитә, соңыннан җырчы Субра үкенә, хаталарны “Кылыч төзәтә алмас, кылыч үзе кәкере”, дип карый, мәгәр эш узган, төзәтә алмаслык хәлгә килгән була.

Үч алу дәрте кабынган Идегәй улы Норадын белән ил өстенә Шаһтимер гаскәрен алып килә һәм хан Туктамышны тәхетеннән куып җибәрә. Үз иленә яу чапкан кеше беркайчан бәхетле була алмый: улы белән аралары бозыла, үзен яраткан кыз Җаникәне үтерәләр, шул ук Субра аңа иң хаклы сүзләрне әйтә: “Мондый чакта исән калу, Идегәй, бәхет түгел...”

Иҗтимагый коллизияләр янына поэмада мәхәббәт тирәсендә барган каршылыклар килеп өстәлә. Хан кызы Идегәйгә гашыйк, әмма бу мәхәббәтнең уңышлы була алуы шикле. Җаникәне атасын үтерер дәрәҗәгә җитеп, Норадын ярата, мәкер үзәге, буталчык Вәзир дә аңа гашыйк һәм үзе белән качарга өнди. Горур Җаникә мәхәббәтенә турылыклы кала һәм Көнчыгыш поэзиясенең романтик калыплары буенча, үлемен таба. Җаникәнең олы мәхәббәтен сурәтләү юлында Р. Харис табигать символларына мөрәҗәгать итә: кыя, таш-тау, ак бәхет, лачын, ак бүре, болыт образлары тукымага килеп керә. Җаникәнең Идегәйне очраткач әйткән монологы тоташ шундый куе төсле романтик буяуларга манчылган:

Мин сине шундый көттем!

Кара дулкын арасыннан

ап-ак кош көткәндәй,

Кара таулар арасыннан

ак лачынны көткәндәй.

Килерең белеп көттем,

тилереп тилмереп көттем –

ак бәхет өмет иттем.

Мондый олы мәхәббәт, тирә-юньне мәкер, хәйлә, явызлык чолгап алганда, бәхетле була, яши алмый. Үлеп яткан Җаникәне кулына алган Идегәй теленә кайгылы, караңгы образлар килеп керә: “Таралды алсу болыт, Каралды кара болыт, Башым кара болытта...” .

Р. Харис лирик төрнең төп таләбен – үзәктә шагыйрьнең үз шәхесе, үз мине (төрле исемнәрдә, чагылышларда) торырга тиеш дигән таләпне бер мизгелгә дә онытмый. Хәтта “Чехов базары” кебек сатирик, “Һарут белән Марут”тай мифологик, “Ант суы” тарихи поэмаларында да үзәктә шагыйрь кабул итүе, бәясе тора.

Таш ташладым мин Иделгә.

Һәм, табигый, таш батты.

(“Ант суы”)

Яшәү яме бераз тоныкланса,

йә коргаксып куйса язарым.

Дәрдмәнд күк, мин базарга чыгам

урап кайтам Чехов базарын.

(“Чехов базары”)

Базардагы хәлләрне сурәтләү белән генә чикләнеп, “Наполеон”, “Чыңгыз хан”, “Хуҗа Насретдин”, “Борис патша, Горбачев, Ельцин” кушаматы белән йөртелгән мескеннәрдән көлүгә кайтарып калдырса, ул Ренат Харис булмас иде. “Базар күренешләре белән аерым-аерым танышу ил тормышының мөһим яклары турында уйлану рәвешен ала”, – дип яза проф. Н. Хисамов “Базар һәм шагыйрь җаны” исемле мәкаләсендә[4].

Р. Харис бер әсәрендә дә кабатланмаска тырышып, һәр шигыренә, поэмасына яңа композицион төзелеш, чишелеш, бетем эзли. Шул ук вакытта аның сынала килгән, әмма һәр очракта да укучы күңелен җәлеп итеп, аны әсәргә алып керә, кызыктыра торган алымы бар. Аны шартлы рәвештә беренче җөмлә эффекты дип атап булыр иде. Көй уйнауны башлап җибәргәндә уен коралына тәүге чиертүнең әһәмияте зур булган шикелле, Г. Ибраһимовның “Тирән тамырлар” романының беренче җөмләсе әсәрне детектив агымга кертеп җибәргән мисле, Р. Харисның поэмаларының беренче юлларын сайлап алуга игътибар бирүе, аның бу юнәлештә туктаусыз уйлануы, эзләнүе турында сөйли. “Рәссам” поэмасының беренче җөмләсе үк укучыны “сискәндереп, әсәрнең дәвамын укырга мәҗбүр” итә:

Сарафанын салды да ул.

Көтмәгәндә бөтенләй ялангач калды.

“Ат иярләү” поэмасы түбәндәгечә башлана:

Качып кайтты Кәрам аты...

Киткәннән соң ун көн узгач...

“Бүре күзе”нең беренче җөмләсе дә гаҗәеп эффектлы:

Көтмәгәндә килеп кадалдылар

Күзләремә бүре күзләре...

Р. Харис иҗатын өйрәнүгә күп көч куйган Ф. Хәсәнова фикеренчә, “шагыйрьнең соңгы елларда язылган поэмалары гади халык тормышын кырыс реализм пыяласы аша чагылдыра, фәлсәфи тирәнлек һәм сәнгатьчә нәфислеге белән сокландыра. Шагыйрь җитлеккән сүз остасы тәвәкәллеге белән кешенең тарихи барыштагы урыны турында уйлана, укучыны тәэсирләндерә, уйландыра”[5].

V

Р. Харисның бөтен иҗаты буйлап сузыла килгән бер мәүзугы – замана героен эзләү. “Исемсезләр” шигъри романын да ул шул хыялын калкытып куюдан башлый:

Герой эзлим! Герой эзлим

күз бетереп, җир ертып –

әйтерсең лә татарда мин

Байрон, Пушкин, Лермонтов...

Остазларының исемнәре шигырь юлларын тутыру өчен аталмый. Аларда “Дон Жуан”, “Евгений Онегин”, “Герой нашего времени” кебек атаклы әсәрләрендә үз чорларына хас сыйфатларны җыеп алган замана героен эзләгәннәр. Р. Харис ХХI гасыр поэзиясе казанышы саналырга лаеклы “Исемсезләр” әсәренә керешкәнче үк, уңай шәхесне татар мәдәниятенең үзе яхшы белгән, аралашып яшәгән кешеләре арасыннан эзли. “Исеңдәдер...” бәйләменә кергән ике дистәгә якын шигырьнең һәркайсы берүк сүз белән (“Исеңдәдер”, “Исеңдәме”) башланып китеп, мәгълүм шәхес белән очрашуны, күрешүне, төрле дәрәҗәләрдәге аралашуны искә төшерә.

Бу әсәрләрне аңлау, кабул итү, мәгънәләренә төшенү – укучыдан рухи һәм әхлакый әзерлек таләп итә. Безнең арабызда шундый нәзберекле, тирән тоемлы элитар шагыйрь булу – татар поэзиясенең бәхете һәм, дөнья бизмәненнән килеп, үсеш дәрәҗәсен билгеләүче бер үр. Р. Харис каләме тудырган шигъри портретлардан, “җанлы сын”нардан җитди күргәзмә оештырырлык. Б. Урманче, Г. Бәширов, С. Хәким, Ә.Еники, Н.Җиһанов, Р. Яхин, С. Садыкова... кебек татар мәдәниятенең сүнмәс йолдызлары турында уйлана, һәр шәхеснең кабатланмас үзенчәлекләрен эзли, очрашу-күрешү мизгелләрен яңарта. Әйтик, композитор Нәҗип Җиһанов белән “терсәкләнеп ак рояльгә ике яклап” туган көнен билгеләп торганда, “татар җиле тәрәз” кага. Нәрсә ул, нинди ул татар җиле дигән сораулар туа, шуңа җавап эзләгәндә, яңа көй иҗат ителә һәм аңлатма да табыла:

–  Йә, нәрсә соң татар җиле?

Һәм син әйттең:

–  Кичтем еллар, кичтем илләр,

Бөекләрен өскә чөя башка җилләр...

Көйченең кинаяле, төртмәле фәлсәфи җавабында дөньяны яхшы ук танып-белүе хакында хәбәр, аз-маз рәнҗү катыш үпкә дә бар. Иҗат кешесе гадәти һәм һәр нәрсәдән канәгать була алмый.

Буыннар яшәешендә рухи якынлыкны, сәнгать төрләре арасындагы керешүне, үткәндәге үрләр белән бәйләүче җанлы җепләрне искә төшерүе, олы шәхесләребезгә сүз энҗеләреннән һәйкәлләр торгызуы, ягъни “Исеңдәдер...” шигъри гөләндәме өчен генә дә Р. Харис ихтирамга лаеклы шагыйрь. Исән-имин килеш арабызда яшәп иҗат иткән сәнгать әһелләреннән И. Газиев, Р. Ахиярова һәм адашлары Ренатлар гына шагыйрьнең каләм очына эләгүгә лаек булдылар. “Исеңдәдер...” циклыннан гайре дә Р. Харис күренекле мәдәният әһелләребезне онытмый. “Ключарев”, “Сәйдәш”, “Рәссам Харис Якупов”, “Дирижер Фуад Мансуровка” кебек багышлаулары да югарыда каралган бәйләмгә тартылып, шагыйрьнең югары зәвыгының бер күрсәткече булып торалар.

Шигъри романын “Исемсезләр” дип атаса да, түрәләр белән беррәттән, русның С. Михалков, В. Кузнецов, Н. Старшинов, Б. Ахмадулина, Ю. Друнина, милли шагыйрьләр Мостай (Кәрим), Гамзат (Р. Гамзатов), үзебезнең Мотыйгуллина, Гайнуллина кебек артистлар исемен, җырчы Зилә Сөнгатуллинаны яратып телгә ала. Бу – киң күңеллелек күрсәткеченнән бигрәк, олы исемнәрне укучы күңеленә сеңдерә бару алымы да[6].

“Мин тәрҗемәче түгел” дип язса да, җиде том “Сайланма әсәрләр”енең (2006) алтынчы китабының яртысыннан артыгын Р. Харисның тәрҗемәләре алып тора. Сүз сәнгатенең бу катлаулы төренә мөрәҗәгать итүенең сәбәбен ул “Тәрҗемә турында” исемле мәкаләсендә болай аңлата.

“...минем татар телендә ишетәсем килгән, башка телләрдә иҗат ителгән шигырьләрем күп. Аларны хәтта яраткан, зәвыгымны тәрбияләшкән шигырьләрем дип тә әйтергә була. Ул шигырьләр күңелем сандыгында балачактан бирле саклана”[7].

Р. Харисның тәрҗемәләре белән танышканда ике төп үзенчәлеге күзгә ташлана. Беренчедән, араларында шагыйрьнең зәвыгына, шигъриятне күзаллавына туры килмәгән очраклы әсәрләр булмаса, икенчедән, тәрҗемәче вакыт һәм милли чикләр белән “санашмый”. Рус поэзиясе янәшәсендә балкар, лак кебек аз санлы халыклар поэзиясе үрнәкләре дә урын ала. Аның рухына Гавриил Державин, Федор Тютчев, Валерий Шамшурин кебек философ һәм элитар шагыйрьләр иҗаты якын. Р. Харис “Казан утлары”, “Ватаным Татарстан”, бигрәк тә “Мәдәни җомга” битләрендә рус, украин, белорус һ.б. элеккеге СССРга кергән халыкларның әдәби уңышлары, хәтта проза үрнәкләре белән дә таныштырып барырга тырыша. Бер дәүләт булып яшәгән халыклар белән рухи элемтәләр өзелә барган чорда Р. Харисның бу юнәлештәге эшчәнлеге аеруча әһәмияткә ия.

Р. Харисның тематик һәм хәтер киңлеге елдан-ел офыкларын җәя, тирәнәя бара. Бу даими үзгәреш аның лирикасына да, җырларына һәм либреттоларына да хас. Сыйфат үсешенә алып килгән эзләнүләр киңлеге аның поэмаларында бигрәк ачык чагыла. Тышкы үзгәрешләр аша эчке динамик, иҗтимагый һәм сәнгати яңалыкларга алып килгән эчке процесста берничә тенденция ачык күзәтелә. Заманында бәхәсләр уяткан “Рәссам”, “Ат иярләү” поэмаларында тормышны ике яссылыкта күрергә һәм сурәтләргә мөмкинлек биргән психологик анализ, рухи дөньяны, чынбарлыкны кабул итүнең гаять катлаулы, һәрвакытта шәхес теләгәнчә генә булмавын сынландырган, тормышны яңадан кору өстенлек итсә, “Һарут белән Марут”та сатирик гомумиләштерү алга чыкса, “Чехов базары” поэмасында инде тормыш “төбендә” олы сәясәтнең, безне упкынга йомычкадай үзенә тартып алган алыш-биреш, ягъни базар мөнәсәбәтләрендә илнең реаль тормышын, хәл-әхвәле чагылышын күрү ята. “Өч үбешү” кебек әсәрләрендә Р. Харис җанын ял иттерә. Ул – кичереш белән бергә акыл, фикер эшчәнлеген ачуга, заманның әхлакый, рухи проблемаларын тарихи үткәннәр аша үзенчәлекле тел бизәкләре, кыю метафоралар ярдәмендә, тормышны фәлсәфи катлаулыклары белән ачуга омтылучы шагыйрьнең берсе.