Учебная рабочая программа по дисциплине «Морфологическая деривация в коми языке» (стр. 2 )

Кывартмöдöм медшöр понятиеöн лоö кывартмöдан тип – структурно-семантическöй бала, код серти артмöны выль кывъяс. Кывартмöдан балаяс артмöны куим подув нырвизьысь: 1) кутшöм кывсикасöн лоö производящöй кывдiн; 2) кутшöм формальнöй средство отсöгöн артмö выль кыв; 3) утшöм сылöн кывартмöдан вежöртасыс.

Пример пыдди позьö вайöдны олöм, висьöм, вермöм, эскöм, сёйöм, узьöм, сёрнитöм и мукöд кывъяс, кодъяс артмöмаöсь öти бала серти: öти-кö, кадакывъясысь, мöд-кö, -öм суффикс отсöгöн, коймöд-кö, öтипöлöс кывартмöдан вежöртасöн - " керöм предмет моз петкöдлöм". Либö беринöсь, номйöсь, саöсь, няйтöсь, лымйöсь кывъяс артмöмаöсь öтиногöн жö: эмакывъясысь, -öсь суффикс отсöгöн, öтпöлöс кывартмöдан вежöртасöн -"признак сы серти, мыйöн тырöма либö лякöссьöма предмет"

Кывартмöдан типъяс вермöны лоны пыр дасьöсь артмöдны выль кывъяс, (лоöны продуктивнöйöн) либö найö оз нин артмöдны выль кывъяс (лоöны непродуктивнöйöн). Урчитöм кадколастö кывартмöдан типъяс та серти вежласьöны: продуктивнöйяс лоöны непродуктивнöйöн, и мöдарö, непродуктивнöйяс ловзьыны. Шуам, водзтi, тыдалö, продуктивнöй тип, код серти эмакывъясысь артмöмаöсь дэбыд, кöдзыд, чöскыд, югыд, рöмыд и мукöд кывбердъяс, воштiс кывартмöдан сямлунсö. Öнiя кывйын тайö бала сертиыс выль кывъяс оз нин артмыны. Бöръя кадö уна бала серти, кодi зэв нин омöля артмöдiсны выль кывъяс, кыв туялысьяс да гижысьяс лöсьöдöны выль кывъяс да вöзйöны вöдитчöм вылö, шуам: вежас, ньöбас, вермöг, вундас, гудрас, дзугöс, мувердас, вежлöг, индöд и уна мукöд.

Кывартмöдан тип артмö кывартмöдан вежöртас подув вылын, кодi петö артмöм да артмöдысь кывъяслöн вежöртасъяскостса йитöдъясысь, кор öтикыслöн вежöртасыс кутшöмкö ногöн стöчмöдö, урчитö либö векняммöдö мöдыслысь вежöртассö. Шуам, пуртöс кыв артмöма пурт кывйысь. Кыкнан кывйыслöн эм асшöр лексическöй вежöртас: найö нимтöны торъя предметъяс. Та кындзи налöн вежлöртасъясын эм кутшöмкö öткодьлун, медводдза кывйыслöн вежöртасыс гöгöрвосьö мöд кывйыслöн вежöртас пыр: пуртöс - тайö предмет, кодöс лöсьöдöма мöд предмет (пурт) улö. Сiдзкö кывартмöдан вежöртасыс танi - "мый улö кö лöсьöдöма, мый вылö кö дасьтöма". Либö паськöм тэчаса кыв артмöма пась да кöм кывдiнъясысь. Торйöн кö, налöн вежртасыс векньыд - сöмын "пась" да "кöм", а босьтны кö öтвылысь, артмö паськыд вежöртаса кыв, кодi петкöдлö ставсö, мый позьö паставны ас вылö. Сiдзкö кывартмöдан вежöртаснас танi лоö "öтувъялун, уна предмет öтвылысь босьтöм" вежöртас. Кывартмöдан вежöртасъяс унапöлöсöсь; быд кыв чукöрлы, кодi артмöма торъя кывартмöдан бала серти, лöсялö и торъя вежöртас.

Кывартмöдан типъяс котыртчöны ыджыдджык категорияö, кодi шусьö кывартмöдан сикасöн (способöн). Коми кывйын торъялöны татшöм сикасъяс: 1). Морфологическöй сикас - медшöр кывартмöдан нырвизь, код отсöгöн артмö кызвын коми кыв. Сiйö петкöчö а) суффиксация, б) тэчаса кыв артмöм; б) сложно-суффиксальнöй; г) суффикстöм сикасувъяс пыр; 2) морфолого-синтаксическöй сикас дырйи кывъяс вуджöны асланыс кывсикасысь мöд кывсикасö. Мукöддырйи тайö способсö шуöны транспозицияöн. Торъялöны субстантивация (эмакывйö вуджöм), адъективация (кывбердö вуджöм), прономинализация (нимвежтасö вуджöм), адвербиализация (урчитанö вуджöм): гижысь, вöла-доддя, ошкана, шыбитана, выльысь, пырмунiгмоз и с. в; 3) лексико-семантическöй дырйи выль кывъяс артмöны вежöртасъяссö паськöдöмöн, кор öти кывлöн вежöртасыс лоö сэтшöм паськыд, мый сы подув вылын артмö нин кык торъякыв, либö лексическöй омоним, шуам, пöрны - усьны (кок йылысь пöрны) и пöрны - мыйöкö пöртчыны (ошкö пöрны); ёрны - син пöртмöдны и ёрны - пинявны; лыйыштны - öтчыд лыйны и лыйыштны - öдйö котöртны, петны и с. в.

Кывъясын кывартмöдысь сикасъяс паныдаслöны оз öтмоза, öтияс паськыдджыка, мöдъяс - гежöда, либö дзик оз паныдасьлыны. Сiдзжö торъя кадколастö öти и сiйö жö кывйын кывартмöдан сикасъяс торъялöны. Öнiя коми кывйын медся ёна паськалöмаöсь морфологическöй сикаувъяс, торйöн нин тэчаса кыв артмöм да суффиксация. Ыджыд тöдчанлун босьтöны найö и торъякывъяс артмöмын.

Морфологическöй сикас пытшкын торъялöны: 1) суффиксация, код дырйи выль кывъяс артмöны торъя морфемаяс отсöгöн, кодъяс содтысьöны веськыда кывартмöдысь кывдiн дорас: ломтас, индöд, кыза, кöмавны, кузьта и с. в.; 2) тэчаса кывъяс артмöм, код дырйи кык либö унджык торъякыв öтлаасьöны öтиö. Тайö сикасыс паськыда паныдасьлö коми кывйын, торйöн нин торъякывъяс артмöдöмын. Тэчаса кывъяс артмöны кыв тэчасъясысь формальнöй средствоястöг: паськöм, лысва, лунтыр, мöдпöв и с. в; 3) сложно-суффиксальнöй сикасув кызвыннас паныдасьлö кадакыв да кывберд артмöдöмын. Та дырйи öтвылысь петкöдчö суффиксация и тэчаса кыв артмöдöм, кор öти суффикс öтувтö зумыд кыв тэчас öти кывйö: вой тöв - войтöвтны, кык пöвста - кыкпöвставны, лэч туй - лэчтуясьны, ас ног - асногасьны, керка шöр - керкашöрса, праздник водзвыв - праздникводзвывса и с. в.; 4) суффикстöм способ паныдасьлö коми кывйын воддзаяс дорысь ёна гежöдджыка; татшöм ногöн 20-öд воясö вöлi артмöдöма сöмын некымын кыв. Суффикстöм сикасув дырйи артмöдысь кывйыслöн кывйылыс вундыссьö, шыбитсьö, кольö куш вужйыс: мöвпавны - мöвп, висьтавны - вист, мездысьны - мезд, öдйö - öд и мукöд.

Морфологическöй сикас коми кывйын кыдзи гглютинативнöй кывйын босьтö зэв ыджыд тöдчанлун. Кызвын выль кыв кöть кутшöм кывсикаса сійö, артмö коми кывйын торъя морфемаяс отсöгöн. Сэкжö коми наукаын (кыдзи, позьö шуны и и öтывъя кывартмöмын) абу на бура разработайтöма кывартмöдан сикасъяслысь теория подувсö. Талы помкаöн лоö ачыс кывартмöм – зэв сложнöй, маргинальнöй система, коді топыда йитчöма фонология, морфонология да и дзоньнас грамматикакöд. Кывартмöдöм кыдзи кыв пытшса тэчаслöн юкöн - сложнöй, унаторйысь артмöм система, кодi (кыдзи и дзоньнас кывйыс) вочасöн вежсьö, а сiдзкö быд кадколастö торъялö. Такöд йитöдын эм коланлун сёрнитныны синхроннöй да диахроннöй кывартмöдöм йылысь. Диахроннöй кывартмöдöм туялö кывъяслысь историясö, чужöмсö-лоöмсö, пырöдчö налöн медводза тэчасногас, видзöдö кузь кадколастöн лоöм вежсьöмъяс бöрся. Синхроннöй кывартмöдöм видлалö артмöм кывъяссö урчитöм кадколастö, зiльö петкöдлыны артмöм кывъяскостса йитöдъяссö сöмын тайö кадколастсö тöд вылын кутöмöн. Торъякывлöн тэчасногыс кузь историческöй кадколастö вермас ёна вежсьыны, и кыв туялысьлы быть лоö торйöдны историческöй вежсьöмсö öнiя кывартмöдан тэчассьыс, мукöд кыв вужъяскöд öнiя йитöдъяссьыс. Кывартмöдан анализ вермас торъявны сы серти, кыдзи матыстчыны артмöм кыв дiнö: öнiя кыв либö сылысь историясö тöд вылын кутöмöн. Шуам, пасьта, ыджда, сьöкта кывъяс артмисны паськыд, ыджыд, сьöкыд кывъясысь -а суффикс отсöгöн: паськыд+а, ыджыд+а, сьöкыд+а. Дыр кад кольöм бöрын кывбердъяслöн -ыд суффиксысь гора шыыс уси, а кольöм -д шыыс вуджис суффиксö. Öнiя коми кывйын видлалöм кывъясын эм позянлун эрдöдны -да, -та суффиксъяс сы вöсна, мый эмöсь кывъяс, кодъяслöн тэчасын некор эз вöв -т шыыс, а артмöмаöсь найö -та,-да суффиксъясöн (кузьта, кызта). Сiдзкö синхроннöй да диахроннöй кывартмöдöм торъялöны, но янсöдны найöс дзикöдз оз позь, кыдзи оз позь торйöдны кывлысь öнiя олöм да сöвман историясö.

Кывартмöмлысь велöданторсö сідзжö сьöкыд урчитны, сы вöсна мый производнöйяс пöвстын паныдасьлöны кыдзи торъя кывъяс, кыв тэчасъяс либö юкöнъяс, налöн ас костаныс кывартмöдан йитöдъясыс унапöлöсöсь, кывартмöдан позъяс, кывартмöдан радъяс, кывартмöдан парадигмаяс и с. в. Став тайö терминыс абу однозначнöй, разнöй туялысьяс гöгöрвоöны разнöй тор.