Учебная рабочая программа по дисциплине «Морфологическая деривация в коми языке» (стр. 9 )

Координация – тэчаса кыв артмöдöмын кывдінъяскостса йитöд, коді мыджсьö сочинение синтаксическöй йитд вылö, кор компонентъяс костын йитöдыс öтпöлöс: найö öтмоза зависитöны öта-мöдсьыныс. Координация йитöда тэчаса кывъяс артмöны кык понятие öтувтöмöн, а оз öти понятие мöд пыр стöчмöдöмöн. Наын оз позь индыны подув понятиесö: кыкнаныс öткодя тöдчöны öта-мöд вылас и öтвылысь петкöдлöны öтувъя понятие, кодi паськыдджык кыкнан понятиесö торйöн босьöм дорысь, шуам: нырвом (чужöм), кöмкот, ай­-мам, вöрва да с. в.

Кывармöдан ряд – кывартмöдан парадигма, коді петкöдлö мый, выль кывъяс артмöмаöсь öти кыввужйысь, но сьöрсьöн-бöрсьöн, öти и сiйö жö кыв петкöдчö производнöй и производящöй кывдін туйын, шуам, няйт > няйтöсь > няйтöсьтны >няйтöсьтчыны.

Кывартмöдан вежöртас – артмöм (производнöй) кывлöн вежöртас, кодöс позьö тöдчöдны сöмын производнöй да производящöй кывъяслысь вежöртасъяссö öткодялöмöн, шуам: пуртöс кыв артмöма пурт кывйысь «мыйкö вылö лöсьöдöм предмет» выжöртасöн.

Кывартмöдан поз – кывартмöдан парадигма, коді петкöдлö мый, некымын выль кыв артмöма öти кыввужйысь, шуам, кыша, кышöд, кышавны кывъясöсь кыш кывйысь. Кывартмöдан позъяс серти лöсьöдöны кывартмöдан кывкудъяс.

Кывартмöдан сикас (способ) – выль кывъяс артмöдан структурнöй бала, коді торъялö мукöдъясысь кыв артмöдан формальнöй средствоясöн. Коми кывйын торъялöны: 1. морфологическöй сикас, коді петкöчö а) суффиксация, б) тэчаса кыв артмöм; б) сложно-суффиксальнöй; г) суффикстöм сикасувъяс пыр; 2. морфолого-синтаксическöй сикас (транспозиция), коді торъялö субстантивация (эмакывйö вуджöм), адъективация (кывбердö вуджöм), прономинализация (нимвежтасö вуджöм) да адвербиализация (урчитанö вуджöм) вылö, примеръяс (гижысь, вöла-доддя, ошкана, шыбитана, выльысь, пырмунiгмоз); 3. лексико-семантическöй способ, код дырйи выль кывъяс артмöны вежöртасъяссö паськöдöмöн, кор артмö кык торъякыв, либö лексическöй омоним, шуам, пöрны - усьны (кок йылысь пöрны) и пöрны - мыйöкö пöртчыны (ошкö пöрны).

Кывартмöдан тип – структурно-семантическöй бала, код серти артмöны выль кывъяс. Кывартмöдан балаяс артмöны куим подув нырвизьысь: 1. кутшöм кывсикасöн лоö производящöй кывдiн; 2. кутшöм формальнöй средство отсöгöн артмö выль кыв; 3. кутшöм сылöн кывартмöдан вежöртасыс. Пример пыдди: олöм, висьöм, вермöм, эскöм, сёйöм, узьöм, сёрнитöм артмöмаöсь öти бала серти: öти-кö, кадакывъясысь, мöд-кö, -öм суффикс отсöгöн, коймöд-кö, öтипöлöс кывартмöдан вежöртасöн «керöм предмет моз петкöдлöм».

Кывартмöм – 1. кыв пытшкын бергалысь балаяс серти выль кывъяс разнöй способъясöн артмöдöм; 2. кывтуялан наукалöн юкöн, коді видлалö быдбоксянь, кыдзи, кытшöм ногöн патрмöны вылькывъяс, кутшöм балая серти да кыдзи найö бергалöны мукöд кывъяс пöвстын.

Кывгоз – координация йитöдöн артмöм кыв единица, коді матын тэчасакыв дорö, но сылöн абу форма боксянь öтувъялун (цельнооформленность), шуам, мам-бать, ки-кок, ныв-зан, вир-яй, зьвер-пöтка, туша-рожа и с. в. Кывгоз подув вылын вермöны сöвмыны тырвыйö тэчаса кывъяс, пример вылö: паськöм, нырвом, синпель, вöрва да мукöд.

Лексикализация – морфологическöй формаяслöн торъя кыввора кывйö пöрöм. Позьö торйöдны лексикализациялысь некымын сикас»: 1. аффиксальнöй морфемаясысь торъя кывъяс артмöм, шуам, быдсяма измъясöн миянöс повзьöдлісны; 2. кывлöн торъя формаяс асшöр кывйö вуджöм, шуам, подöн – под «кок» кывлöн вöвлöм керанторъя вежлöга форма; 3. асшöр кыв форма кывторйö либö междöметие вуджöм, шуам, сё дивö! кöнкö, гашкö гаж кö кывтэчасысь; 4. фразеологизация либö кыв тэчас öти лексическöй единицаö пöрöм, шуам, ки вартны, диал. кинтас кин тöдас-ысь и с. в.

Мотивация – артмöм кывлысь вежöртассö артмöдысь кывлöн вежöртас пыр гöгöрвоöдöм. Кывдiн, кодлöн вежöртасыс гöгöрвоöдö мöд кывлысь вежöртассö, шусьö мотивирующöйöн, а мöдыс сiдзкö мотивированнöйöн. Шуам, лэбач кывлысь вежöртассö позьö бура гöгöрвоны лэбны, лэбавны кывъяс отсöгöн: «лэбач - сiйö, кодi лэбалö».

Опрощение (кывсö мöдног юкöм) – лексико-морфологическöй петкöдчöм, код дырйи кывлöн медводдза тэчасыс воштö морфемаяс вылö юксьöмсö да пондö бергавны кыдзи пемдöм тэчаса кыв (деэтимологизация). Паськыда паныдасьлö флективнöй кывъясын, коні тшöкыда петкöдчö фузия – морфемаяслöн öта-мöд дöрö орöдны позьтöма йитчöм (напр. рус. конец – начало артмöмаöсь öти кывйысь *ken/*kon -ъць да -ло суффиксъяс да на- префикс отсöгöн), но овлö и мукöд кывъясын, тшöтш и тэчаса кывъяс артмöдöмын, шуам, коми юöр артмöма кык кывйысь.

Предикатнöй нимъяс – аслыспöлöс эмакывъяс, кодъяс артмöны -öм, -ысь, да -ан шöркывлöн суффиксъяс отсöгöн да кутöны ас пытшкныс кадакывлысь признакъяссö: индöны действие мунанног да залог вылö, вермöны веськöдлыны мукöд кывъясöн. Найö оз сетны кывйыслы выль вежöртас, сöмын вуджöдöны сiйöс кадакыв чукöрысь эмакывйö: ваявны > ваялöм, пуктавны > пукталöм, узьны > узьöм.

Производность – öти кывлöн мöд кывйысь форма серти артмöм; терминыс тöдчöдö, мый артмöм кыв пытшкын эм мöд кывлöн юкöн. Тайö юкöныс шусьö производящöй кывдiнöн. Кыв, кодысь артмöма выль кыв, лоö производящöйöн, а р т м ö д ы с ь кывйöн, а выль кыв - производнöйöн, а р т м ö м кывйöн. Шуам, вежлöг производнöй кыв артмöма вежл(ыны) производящöй кывйысь, и тайö тöдчö артмöм кывлöн тэчасас.

Прономинализация – кывартмöдан сикасув, коді пырö морфолого-синтаксическöй сикасö (транспозицияö). Прономинализация улын гöгöрвосьö историческöй процесс, коді отсöгöн коркö мукöд кывсикаса кывъяс вуджöмаöсь нимвежтас чукöрö, шуам, коми кывйын вынсьöдан-морта ачым, ачыд, ачыс нимвеждас коркö зэв важöн артмис «лов, душа» вежöртаса асшöр кывйысь. Прономинализациöн тшöтш шуöны зэв абстрактнöй вежöртаса асшöр кывъясöн нимвежтас туйын вöдитчöм, шуам, татшöм сёрникузяны, Öти морт (=кодкö) меным висьталіс, мый…

Редупликация (позднелат. reduplicatio «удвоение, кыкпöвсталöм») – морфонологическöй либö морфолого-синтаксическöй петкöдчöм, кодыр 1. кык пöв петкöдчö кыввуж, 2. суффикс либö 3. дзоньнас кыв. Редупликация используйтчö кыдзи грамматика средство, шуам, керöмлысь вынсö петкöдлігöн : узис-узис, во-лыв-лыв-л-і-с либö кывартмöдан средство, шуам, венгерскöй кывйый ki «коді» – kiki «кодкö».

Синхрония (греч. synchronos «öти кадся») – кывлöн öтувъя состояние кыдзи конкретнöй кадлы лöсялана статичнöй система; кывлöн став элементъяслöн öтувъялун, кодöн вöдитчö сёрнитысь тайö сёрнитан здукас. Мöд-кö, тайö терминöн вöдитчöны, кор сёрни мунö кыв туялöм йылысь, кор кыв бостсьö кыдзи статичнöй, вежласьтöм система, да паныд сувтöдсьö диахроннöй кыв туялöмлы.

Словосложение (тэчаса кывъяс артмöм) – кывартмöдан сикас, кор кык либö унджык торъякыв öтлаасьöны öтиö. Тайö сикасыс паськыда паныдасьлö коми кывйын, торйöн нин торъякывъяс артмöдöмын. эчаса кывъяс артмöны кыв тэчасъясысь формальнöй средствоястöг: паськöм, лысва, лунтыр, мöдпöв и с. в.

Сложно-суффиксальнöй сикасув – кывартмöдан способ, код дырйи öтвылысь петкöдчö суффиксация и тэчаса кыв артмöдöм: öти суффикс öтувтö зумыд кыв тэчас öти кывйö. Кызвыннас паныдасьлö кадакыв да кывберд артмöдöмын: вой тöв - войтöвтны, кык пöвста - кыкпöвставны, лэч туй - лэчтуясьны, ас ног - асногасьны, керка шöр - керкашöрса, праздник водзвыв - праздникводзвывса и с. в.