Проблемы развития марийского языка как государственного (стр. 12 )

Туге гынат вич ий жапыште марий йылме деке мелын шогышо-влак ятырлан ешаралтыныт. Кызыт нигöат марий кугыжаныш йылме ваштареш шыдешкен, торжан огеш ойло. Но йылме нерген йодыш але мартенат чоным йÿлалта. Вет марий йылмын ончыклыкшо верч ожнысо семынак кажне кечын гаяк уждымо-койдымо кучедалмаш каен шога. Марий йылме дек йÿкшышö чонан марийжат, “шöрын ончышо” вес кундем гыч толшо-влакат палемдыме Законын вийжым лунчырташ, шонымо семын тергаш ямде улыт, тудым кертме семын шылталат.

Тыгай уда койыш марий-влакым пагалыдымашлан кöра шарлен манаш, очыни, огеш лий. Тÿҥ шот дене умылыдымаш марий йылмын поянлыкшым шинчыдымашлан да вийжылан ÿшаныдымашлан верчын шочеш.

Айста ончалына, чынжымак мо марий йылмына таче кугыжаныш йылме улеш. Шуко кумдан палыме йылмызе-влакын ойышт почеш кугыжаныш статусым налше йылме, чынжымак тыгай лияш шона гын, мер илышын чыла йыжыҥлаштыже кучылталтшаш. Тудо ешыште да книга ден газет лукмаште але ик калык ден вес калык коклаште ваш ойлымо годым гына огыл, но йоча садыште, школышто, техникум да вузлаште, наукышто, кугыжаныш кучемыште, тÿрлö документ-влакым возымаште, озанлык да финанс пашаште, юриспруденцийыште, судышто, тÿвыра илышыште да моло вереат кумдан кучылталтшаш. Тунам гына тыгай йылмым тÿрыснек кугыжаныш йылме манаш лиеш.[1]

Марий Эл Республикысе “Йылме-влак нерген” законым налаш гын, пеш шуко статьяже марий йылмылан мер илышым авалташыже йöным пуэн. Кумшо главаште шочмо йылмынам кугыжаныш кучемыште кучылташ лийме нерген раш возымо. 14 статьяште каласыме: ”Вуйлатыше, ойырен шогалтыме еҥ але кугыжаныш кучемыште пашам ыштыше-влак кеч ик кугыжаныш йылмым палышаш улыт. Статьян сайжым-удажым лончылаш кызыт нимолан: тудо пеҥгыдемдыме, шот ден илышыш шыҥдараш гына кÿлеш. Вес статья (15) тиде ойым рашемда. Марий йылме кугыжаныш кучемыште официальный йылме улеш манын ойла. Кÿшыл кучем орган-влак шке пашаштым кок йылме дене виктарышаш улыт манын пеҥгыдемдыме. Кугыжаныш Погыныштат марий да моло руш огыл йылме дене ойлаш права пуалтын. 18 статьяште верысе кучем-влаклан кугыжаныш йылме-влак дене пашам ышташ лиеш манын палемдыме. Марий да руш йылме сайлымаш, референдум эртарыме годым кучылташ лийме нерген правам 20 статья рашемда.

Но правам пуымо да тудым илышыш пуртымо коклаште пеш кугу ойыртем уло. Таче шочмо йылмына дене Марий Эл Правительствыште лачак Кугыжаныш Секретарьын службыштыжо веле ойлен моштат. Президент ик ганат марла калык ончылно ойлен огыл. Кугыжаныш Погынысо вуйлатыше-влак кокла гыч лач веле марий йылмым пала. Но туге гынат, республикысе моло вуйлатыше-влак лончылымо законым пудыртат манын ойлаш ок лий. Вет нуно руш йылмыжым сайын палат. Пеш чот пÿшкыл каласаш гын, нине статья-влак, тыгай законысо норма почеш илыше вуйлатыше-шамыч руш але мажоритарный йылмым утларак пагалымыштым шылтыде ончыктат, марий йылмым огыт пагале, тудын правовой статусшым вашталташ вийын огыт тырше. Марий-влакат тидын шотышто кугун огыт коляне.

Вес семынже лийынат кертын огыл. Вет 60 ий жапыште марий йылме вияҥде, “изивате” семын шыгыремдалт илен. Кеч могай пеш радикальный законым возена ыле гынат, тудо илышышке кÿлеш семын огеш шыҥе ыле.

Марий калыкна але марте йылме нерген законын кÿлешлыкшым раш умылен шуктен огыл. Тидыже ятыр марийын чоныштыжо кочо косам кодышо 1996 ийыште эртыше Президентский кампаний годым раш палдырныш.

Марий йылме мер илышыште але пешак шагал кучылталтеш. Йылме нерген закон почеш кеч-могай заседаний, совещаний, собраний-влак марла, рушла але вес калык йылме дене эртаралтшаш улыт ыле. Тидын годым протоколымат шочмо йылме денак возаш лиеш. Эсогыл паспорт, шочмо кагаз, ÿдыр налме, марлан кайыме нерген документ, трудовой книжка, диплом-влак марий йылме дене возалт кертыт. Промышленный предприятийлаште, связь отделенийыште, автотранспорт, ял озанлык пашаштат марла кутыраш, пашам вÿдаш лиеш.

Кагазыште возымо почеш чыла йылмыжат тöр праван улыт. Но илыш чот ойыртемалтеш. Руш йылме дене каласаш гын, марий йылмына “диглоссия” семын веле палдырна. Законодательный, исполнительный власть кучемыште марий йылмын верже руш йылме деч ала-мыняр пачаш шагал.

1994 ийысе выборочный шымлымаш почеш 26% марий веле пашаштыже марла ойла, 11,9% марий йылмым тунемме годым кучылт кертын, а мöҥгыштö гын 52,7% марий шке шочмо йылмыже дене ойлен.

Таче марий йылмым икмыняр колхозышто гына тÿшка погынымаш але колхоз правленийым эртарыме годым кучылтыт. Южо вере протоколым марла возат. Пример шотеш Морко район “Передовик” артельым (вуйлатыше ) кондаш лиеш. Тыгай сÿрет Шернур районыштат южо озанлыкыште вашлиялтеш. А моло вере марий йылме дене шагал мероприятий эртаралтеш. Клублаште, школлаште марий лозунг, марий йылме дене возымо увертарымаш да умылтарымаш-влакым шагал ужаш перна. Дискотека, йоча модмаш-влак, официальный пайрем-влак шукыж годым руш йылме дене эртаралтыт. Депутатыш каяш шонышо южо кандидатше эсогыл марла ойлымо ваштареш шога. Марла умылтарымашым “национальный карт” дене модмаш манын чарынеже. Шонаш гын, шкеже законым пудырташ тырша. Ала-молан тидын шотышто ик ганат мемнан прокурорна тыгай “ушан-влаклан” йоҥылышышт нерген йÿкын шижтарен каласен огыл. Вигак каласаш гын, йылмын праважым аралыме шотышто республикыште але ик судебный лончылымашат лийын огыл.

Марий йылме, чынжымак, кугыжаныш йылме лийнеже гын, тудым вузлашке, университет да пединститутыш ик тÿҥ йылме семын шыҥдарыман ыле. Вет марий йылмым палыше выпускник-влак веле ончыкыжым йылме нерген законым илышыш пуртен кертыт. А марий йылмым палыдыме еҥлан тыгай паша уто койыш семын веле коеш. Тыгеже шочмо йылмына закон почеш кугыжаныш йылме лийже манын шонена гын, тудым вузышто, техникуышто туныктыман. Тиддеч посна йылмына, чынжымак, (кагазеш возымо дене гына огыл) кугыжаныш статусым нигунамат налын ок керт.

Марий йылме мер илышышке сайын шыҥыже манын тыршымаш пеш шагал палдырна. Таче марте тиде йодыш ик районысо депутат погыныштат лончылымо огыл. Кугыжаныш Погынна йылмын праважым аралыме, мер илышыш шарыме шотышто йодыш-влакым калык дене кумдан мутланыде ончаш тырша. Шуко пунчал-влак илышыш пурталтде кодыт. Марий калыкын ыштен лукмо шыл, шöр сатужымат элыштына рушла гына возат. Ял лÿм-влак койдаралт пытеныт. Марий радио передача-влак 24 шагат гыч шагат утла гына йоҥгалтыт. Телепередаче-влак шотыштат тыгаяк сÿрет. Газет, книга лукмаш эркын-эркын изем толеш.

Кушто вара тÿҥ шот дене марий йылмына кучылталтеш манын йодмылан, очыни, кушто ок кучылталт манын вашешташ куштылгырак. Марий яллаште илыше-влак коклаште рвезе-влак деч молыжо шке коклаштышт эше марла ойлат. Шуко школышто марий йылме предмет семын гына туныкталтеш. Марий йылме, литератур деч моло предметшым рушла туныктена. Техникум, вузлаште марий йылмым лачак филолог-влак гына тунемыт. Наукышто шочмо йылмынан верже кÿч мучаш нарат уке. Культур пашаштат руш йылме озалана. Марий художественный произведений-влак пеш шагал лектыт. Черкыште службо рушла гына кая. Вес калыкын еҥже дене вашлийме годым руш йылме деч моло йылмым кучылташ огыт тошт. Транспорт да связь пашаште гын марий йылмым кучылташ огыт вашке. Мер илышын шуко лончылаштыже марий йылме вийдыме гай коеш. Йылмызе-влак шочмо йылмынам “нулевой функциян” йылме маныт гын, очыни, йоҥылыш лийыт. Вет марий йылме руш йылме ден пырля культурышто, туныктымо пашаште, изишак тÿшка уверым шарымаште кучылталтеш. Марий “языковой дефицит” шижалтеш тÿҥ шотышто озанлык пашаште, административно-производственный илышыште, кугыжаныш институтлаште, наукышто, калык-влак кокласе кылым пеҥгыдемдымаште, делопроизводствышто. Тыге туран ончаш тÿҥалына гын, марий йылмым але кугыжаныш йылме манаш ок лий. Тудо мер илышыште шке вержым налын шуктен огыл.

Кö вара тыште титакан? Ик еҥым але Марий Эл Правительствым гына вурсаш шотлан ок тол. Тидлан шуко амал уло.

Колымшо ийлаште шочмо йылмынам кугыжаныш учрежденийлаште, официальный кагаз да закон-влакым лукмо, протокол возымо годым кучылтыныт. Ик жап тудым “кугыжаныш йылме” улеш манынат палемденыт улмаш. Адакшым марий йылме туныктымо йылме лийын. 1924-1925 тунемме ийыште 130 икымше ступенян марий школ лийын. Куд марий школышто шым класс марте, ик школышто 9 класс марте марий йылме дене тунемыныт. Кок марий педтехникум, ик ял озанлык техникум пашам ыштен. Тыге рвезе марий кадр ямдылалтын, марий вуйлатыше-влак лектыныт.[2] Кумлымшо ийла марте марий йылме шуко озанлык пашам наҥгайыме годым кучылталтын. Варажым марий йылмым шеҥгек шÿкалме, тудым вияҥдымым чарыме.

Йылме шотышто кугыжаныш политикын йоҥылышыжым мый таче ынем лончыло. Тудо шукыж годым Совет Ушемыште экшыкан лийын. Калык йылмын поянлыкшым илышым саемден колтымаш пашашке кучылташ кÿлын. Но тунам да кызытат йылме ден экономика кокласе кылым раш умылен огытыл. Тиде гына огыл, шочмо йылмын илышым виктарымаште, тöрлен, эскерен шогымаште рольжым эше кумдан почын пуымо огыл.

Экономика илыш да йылме ик кышкарыште ваш кылдалтын шогат. Нуным нимо денат ойыраш ок лий. Пример шотеш тидым гына каласем. Шочмо йылме деч шукыж годым нужналык, моло калык семынак илашлан келшыше йöным муын моштыдымаш йÿкшыктара. ”Мом мыланем шочмо йылмыже пуа” манын азапланен ойлымаш тидын нерген пеш раш ушештара. Иктешлен каласаш гын, йылме нерген закон тÿҥ шот дене незер илышлан кöра огеш шукталт.

Вес причиныжлан мый йылмынан эркын вияҥмыжым шотлем. Шочмо йылмым кажне кечын иландарен от шого гын, илыш шке ямжым йомдара, калыкын илышыже верыште тошкешташ тÿҥалеш. Тыгай иктешлыман шонымашышке тÿнямбалсе йылмызе да тÿвыра пашам шымлыше кугу шанче пашаеҥ-влак эше витльымше ийлаштак шуыныт.

Тыгай ой дене экономист-влакат келшеныт. Санденак нуно калык йылмым арален кодаш темленыт, кажне калыклан шке йÿла почеш илаш сайрак лиеш манын палемденыт. Озанлык паша виянрак кайже манын, лÿмынак йылмым тÿзаҥдыме да тудын вийжым мер илышышке шарыме шотышто шымлымаш пашам тарватеныт. Нунын иктешлыме ойышт дене ятырже таче ала огытат келше але öрмалгат, но иктешлымашышт вот могай лийын: Сылнымут литератур, сылнымут йылме гына калык йылмын пÿрымашыжым арален коден огыт керт. Йылме тунам гына виян лиеш, кече гыч кечыш илаҥын толеш, кунам тудо ешыште кучылталтеш, школышто пеҥгыде верым налеш да мер илышыште тÿҥ рольым шукташ тÿҥалеш.[3]