Проблемы развития марийского языка как государственного (стр. 13 )

Мер илышыште кучылташлан калык йылмым вияҥдыде ок лий. Эн ондак мутвундым пойдарыман. Тидын шотышто колымшо ийлаште ятыр сай ошкылым ыштыме улмаш. У мут-влак ешаралтыныт, вес йылме гыч пурышо мутым марлаҥден шогеныт. Но варажым тиде пашам чарыме, кÿлдымылан шотлаш тÿҥалме. Вет тунам чыла культур лач ÿмбал тÿсшö дене гына национальный лийшаш манын умылтареныт. Йылмын нормыжым, мут поянлыкым, марий понятий да термин-влакым ешарыме пашам, орфографийым икгайым ышташ тыршымым чарненыт. Марий йылмым мер илышышке шыҥдарыме да моло калык йылме-влак дене таныплыме пашам виктараш келшыше йöнымат кычалме огыл.

Чыла тиде тургым паша мемнан йылмызе-влакым вуча. Стилистикым вияҥдыме пашамат тÿҥалаш кÿлеш. Официально-документальный стиль шукыж годым публицистический стиль деч ок ойыртемалт. Мер политик илыш ден кылдалтше мутерна эше пеш чÿдo. Наука, техника, экономика, банк паша, юриспруденций, медицина дене кылдалтше мутерын кÿлешлыкше нерген эре ойлена, “шокшым кергалтен” пашалан пижше уке. Очыни, тыгай специальностян марий пашаеҥжат пеш шагал. Марий еҥ экономика, финанс пашашке але ушнен шуын огыл. Марий юристнажат шукын огытыл.

Тÿнямбал калык-влакын йылмыштым кугыжаныш статусыш кусарыме годым пеш шуко паша ышталтын. Ме тиде опытым, чаманен каласыман, але шагал шымлена. Санденак йылмым вияҥдыме паша мемнан дене чотак окшакла.

Марий йылмым ишалтше, шапалгыше але наукышто палемдыме семын миноритарный йылмылан шотлаш лиеш. Тидлан кöра, очыни, шагал огыл еҥын шÿмжö шочмо йылме деч йÿкша. Aйдеме шке шонымашыжым, умылымашыжым руш йылмыште гаяк шочмо йылмыже дене раш каласен, умылтарен огеш керт гын, шкенжым вожылшын куча, öрмалга. Тыге шкенжын, шочмо йылмыжын ударак улмыжым раш шижеш. Марий йылмым пагалыдымаш, ужмышудымаш тидлан верчынат шочын кертын. Очыни тыгай ситыдымаш, илышым ойгандарыше факт-влак йылмызе да шанче пашаеҥ-влакын эркын тарванылмыштлан кöраат шарлен. Шкенан титакнам таче шылтыде, раш каласышаш улына.

Шуко марий еҥже марла сайын ок мошто, рушлажат чылаже тунем шуктен огыл. Капканыш пижше янлыкла, тудо шке илышыштыже ласкалыкым йомдара. Йылмым палыдымылан кöра, илышым вораҥдараш келшыше пашашкат ок логал, сай пагалыме еҥышкат лектын ок керт. Тыгай айдеме деч кугу паша лектышым, сай шулык (творческий) вийым вучыман огыл. Чыла тиде озанлык пашаште чаракым гына шочыкта. Тидым шотыш налын, мемнан вуйлатыше-влакна марий йылмым вияҥдаш пеш чот полшышаш ыльыч. Мыняр кÿлеш книга, учебник-влак тачат печатлыде кият. Тыгай койышлан кöра Марий Элын экономикыжат мыняр-гынат лунчырген толеш. Тидым умылашак тыршыман ыле.

Тыгай сÿретым марий кундемыште гына огыл, пÿтынь Россий мучкат ужаш лиеш. Шуко регионлаште ойырен налме кугыжаныш йылме-влак эркын вияҥыт. Тидлан мыняр-гынат чаракым кугыжаныш йылмым шыҥдарымаште кучылтмо “нулевой вариант” манме йöн ышта. Тыгай вариант почеш йылмым шыҥдарыме шотышто вашталтышым кушкын шогышо тукымын илышышкыже гына шыҥдараш кÿлеш манын палемдыме.

Тыгай йöн ваштареш нимом ойлаш – сай шонен мумо. Но тудым илышыш пурташлан шуко пашам ыштыман, надырым пыштыман. Российыште илыше шуко калык коклаште шочмо йылмым тунемше рвезе ден ÿдыр-влак шке карьерыштым вияҥдаш, сай паша верыш логалаш кÿлеш кугыжаныш полышым налын шогат. Йылме шотышто вожылмаш нунын коклаште пытенак шога. Тидлан кÿлеш окса ойыралтеш да раш палдарыме кадровый политике шукталт толеш. Чаманен каласыман, мемнан кундемыште тиде пашалан але пижме огыл.

Таче тидымат каласыман: йылме шотышто культурно-воспитательный паша але пеш эркын вияҥеш. Шуко вуйлатыше еҥже тиде проблемым раш ок умыло. Тошто годсо социализм годым тушкен кодымо шинчымаш денак серлагаш тыршат. Санденак, очыни, ни марийже, ни рушыжо йöршеш огыт öрмалге: кузе тыге национальный республикыште, кугыжаныш йылме семын палемдыме йылмым палыде, калык дене вуйлаташ лиеш. Вес элыште гын тыгай сÿрет шукым öрыктара ыле. Вет тушто йылмым палыде тыглай пашашкат огыт нал, судья, прокурор, министр-влак нергенже ойлыманат огыл. А ме тидым але шотыш налаш тунемын шуын огынал. Тидлан, очыни, эше ятыр жап эртышаш.

Иктешлен каласаш гын, марий йылме кеч-мыняр гынат кугыжаныш йылме лияшлан келыштаралтын, тудын шке шотан вийжат изи огыл. Но марий йылме шуко вере руш йылме дене алмашталтеш. Тÿҥ амалже – марий калыкна шке илышыжым шочмо йылме негызеш вораҥдарышаш верч огеш тырше. Российысе шуко чотан руш калык семынак руш йылмылан утларак мелын улмыжым ончыкташ тырша. Незер калык шке поянлыкшым шотлыдымо лийын.

Тыгай годым мом ме, калыкнан ончыл еҥже-влак, ыштен кертына, кузе марий-влакым шочмо йылме деке утларак шÿмаҥден сеҥена? Очыни, тÿнямбал опытым лончылен налде ок лий. Пример шотеш Бельгийын илышыжым ончалына. Шÿдo ий жапыште нуно йылме шотышто ятыр законым пеҥгыдемденыт. Фламандец-влак шотышто лу утла закон возалтын да эркын-эркын илышыш пурталтын. Эн ончыч шочмо йылме дене судышто аралалташ правам пуышо законым пеҥгыдемденыт. Вара йылмым кугыжаныш учрежденийлашке шыҥдареныт. Кумло ий гыч вуйлатыше-влак, судья, нотариус фламанд калык йылмым палышаш манын пунчалыныт. Тыгай корнымак мыланнат, очыни, ойырен налман.

Кугыжаныш кучем органлаште, предприятий да учрежденийлаште марий йылмын вержым кугемдаш келшыше правана ятыр палемдыме. Но тиде правам илышыш пурташлан, очыни, предприятийым вуйлаташлан марий еҥым ойырыман. Тидыжым ышташ кызыт пеш йöсö.

Республикыштына йылме шотышто политикым кажне районышто ойыртемын, илыш условийым шотыш налын вÿдаш кÿлеш. Волжский, Курык марий, Звенигово, Куженер, Морко, Шернур, У Торъял районласе яллаште кандашле процент утла еҥже марий улыт. Тыгеже тÿнямбал нормо почеш нуным марий район манаш лиеш. Нине районлаште молан эркын-эркын марий йылмым тÿҥ йылме семын аклаш тÿҥалаш огыл? Тидыже марий йылмым мер илышыш шыҥдараш кугун полшен кертеш ыле.

Тыгай корно дене каена гын, марий йылме шуко районласе предприятий, организаций да учрежденийлаште пеҥгыде верым налаш амалым муэш. Тунам поликлинике, банк, моло управленческий структурылаште марий йылме дене ойлымаш гына огыл, тыгак деловой перепискыжат вияҥаш тÿҥал кертеш. Районлаште эркын-эркын кусарыме шотышто службо, марла кутырымо культурым эскерыше комиссий, вуйлатыше-влакым марий йылме дене ойлаш туныктымо курс-влак да йылмым вияҥдыме, шыҥдарыме пашам умбакыже наҥгайше организаций-влак кугу пашам ышташ тÿҥал кертыт ыле. “Марий ушемат” тиде пашашке шке надыржым пыштен сеҥа. Тыге ыштыде ме ончыкыжым шочмо йылмынам арален коден огына керт, мер илышыште тудын верже тыгак эре изи лиеш.

 

"Кугарня" газетын тÿҥ редакторжо

 

"КУГАРНЯ" ГАЗЕТЫШТЕ ВОЗЫМО ЙЫЛМЕ НЕЛЫЛЫК

 

Пытартыш жапыште газетлаште, радиошто, телевиденийыште кызытсе марий литературный йылмын орфографийже нерген ятырак возалтеш, ойлалтеш. "Кугарня" газетат тидын нерген шуко возен. Газет лаштыкла гоч шке ойыштым каласеныт учëный-влак , , Сабитов Силантий Сатеевич, Попов Никандр Семëнович да молат. Ӱмаште моло статья-влак коклаште филологий наука доктор, профессор Иван Степанович Галкинын "Марла чын возымына пеҥгыдем шуын але уке?" статья савыкталтын ыле. А теве пытартыш номерыште гына профессор Иван Григорьевич Ивановын "Марий йылмыште чот формым кузе кучылтман?" статья печатлалте. Иван Степановичын статьяже ятыр лудшын кумылым савырыш. Статья лектын веле шуо, редакцийышкына икмыняр марий йылмым туныктышо йыҥгыртыш, южышт редакцийышке пурымышт годым поро мутым луктыч. Икманаш, "Кугарня" газетат йылмым пеҥгыдемдымашке мыняр- гынат надырым пыштен.

"Кугарня" газет шочмыж гычак шке йылмыжым у орфографий дене чоҥаш тÿҥале. Ала индешлымше ийла тÿҥалтыш у шÿлышлан поян лийын гын веле, у газетат у корным ойырыш. А ынде ончалаш гын, "Марий Эл" газет ик орфографий дене, "Кугарня" весе дене сера. Таче возымынам журналист-влак вашталтын тергаш тÿҥалыт гын, ваш-ваш виге удыркален кышкат. Кызыт мый стиль нерген, журналист мастарлык нерген огыл, лачак орфографий могырым кычкыралтыш палым шындем. Икана мый марий-влак коклаште палыме, журналистикыште ятыр ий тыршыше, "Марий Эл" газет редакцийын пашаеҥже Владимир Ильич Изергинлан "Кугарня" газетым орфографий шотышто тергаш да анализым ышташ пуэнам ыле. Эрлышыжым тудо газетым тореш-кутынь удыркалыманым конден кучыктыш. Уке, тушто конешне чылт корректорский йоҥылышыжат кокыт-кумыт лийын, но молыжо чыла кок газет кокласе йылме ойыртем.

Мо "Кугарняште" пашам ыштем, йылме йодыш эреак лектын шога: тудым туныктышо-влак нöлталыт, тарватат практикыш толшо студент-влак. Ик йодмаш гына лиеш пагалыме учëный-влак дек, марий йылмын иктешлыме вариантшым закон дене пеҥгыдемдыше правительстве пашаеҥ-влак дек. Мемнан шонымаште республикыште лектын шогышо чыла газетын йылмыже икгаяк лийшаш дыр. Тунам вара тыглай лудшыланат, тунемше йоча-влакланат нелылык мыняр-гынат пыта ыле.

Ме шкевуя тошто орфографийыш куснен огына керт. Тидлан правительствын пунчалже кÿлеш.

Адакшым вес йодышат лектеш. Тудыжо компьютер йыр пöрдеш. Але марте марий орфоредактор уке. Раш, тидлан пеш кугу окса кÿлеш. Но чумыр марий калык ончылно тидыже чÿчалтышла веле чучеш.

 

Приложение

 

Государственная программа

реализации Закона “О языках в Республике Марий Эл”

 на 2000-2005 годы