Проблемы развития марийского языка как государственного (стр. 2 )

1987-ше ийыштак МарНИИ пелен профессор марий орфоэпический комиссийым вуйлатен. Тиде комиссий марий орфоэпий дене полышымат ямдылен ыле, но адакат тиде паша тÿням ужде кодо. Кызыт кушто тиде паша, молан, тудым кондицийыш шуктен, савыкташ огыл, вет ты комиссийын ик членже профессор тачат пашам ышта.

МарНИИ пеленак правительствын пунчалже дене ыштыме орфографический комиссий профессор вуйлатымыж почеш орфографий правил-влакым тöрлен да у орфографий мутерым ямдылен. Мутер 1992-шо ийыште тÿням ужын. Туге гынат марий орфографий таче мартеат шагал огыл ÿчашымашым луктеш, садлан, мутат уке, мыланна чылалан, ученый, туныктышо, редакций, савыктыш пашаеҥ-влак, ик ойыш шуашак, икте-весым умылашак тыршыман. Ты пашаште нимогай амбиций лийшаш огыл. "Мый веле чын улам, мый веле чыла палем" манше лияш огешак кÿл.

Марий пединститутысо "Йылме да школ" лабораторий "Марий йылмын мöҥгешла (обратный) мутержым" ямдылен, но ала-молан таче мартеат савыктен огыл. Тидлан оксажат шуко огеш кÿл: вет тудым компьютереш погымо. А мутер тиде туныктышыланат, тунемшыланат пеш пайдале.

1983-шо ийыште МарНИИ -н йылме пöлкаже "Марий йылмын умылтарыман (толковый) мутержым" ямдылаш материалым чумыраш пижын. Эн первыяк инструкцийым ямдылыме. Тиде инструкцийым 1987-ше ийыште научно-практический конференцийыштак каҥашыме. Тылеч вара 2 миллион наре мутерлык картычке-влакым погымо, кызытат тудым пойдарен шогена. Таче марте мутерын 4 томжым савыктен лукмо. 5-ше, 6-шо том-влак савыкташлан ямде улыт. 7-ше том кызыт компьютер дене савыкташлан ямдылалтеш. Эше иктаж 3 том лийшаш. Мутат уке, паша пеш шуко, ик-кок еҥлык огыл. Но мутерым вашкерак ыштыман.

Тыгай мутер Марий Элыште веле огыл, тÿнямбалныжат уке, садлан мутерым ыштыше-влаклан шке подышто шолаш логалеш.

Пеш сай суапым ыштен Марий пединститутын проректоржо . "Марий йылме. Стилистика. 10-11 класс, тунемме книга" (1995 ий) пашаж дене. Тыгай пашам курык марлажат ышташ кÿлеш.

Паша, мутат уке, эше сайынрак кая ыле, пашам ышташлан ситышын ямдылыме самырык кадрна лийыт ыле гын. Поснак МарНИИ-н йылме пöлкаже ты шотышто кугу чÿдылыкым шижеш. Толковый манме мутерын редколлегийыштыже ик наука доктор, тудак тÿҥ редактор да ик наука кандидат, пединститутын доцентше веле улыт. университетыш вончымыжлан кöра ты паша деч кораҥе, ден ÿмыр лугыч вес тÿняшке кайышт. А вет марий национальный кадр мемнан республикыштына чыланат ял гыч улыт, нунын олаште пачерышт уке, а пачер налаш оксаштат ок сите. МарНИИ-нат ни пачерже, ни общежитийже, ни оксаже уке. Икманаш, илыме вер деч посна мыланна национальный кадр чÿдылыкым пытараш огешак лий. Тидын нерген правительстве кÿкшытыштö шоналтен налашат, очыни, уто огыл.

Мыйын шонымаште, тачысе кечылан марий йылмызе-влак эн ондак тыгай пашам ыштышаш улыт:

1) "Умылтарыман (толковый) мутерым" ыштен пытараш;

2) Марий орфоэпий дене полышым ямдылаш;

3) Руш йылме гыч да руш йылме гоч пурышо мут-влакым, сложный мут-влакым да мут мучашысе ударенийдыме гласный-влакым возымо шотышто орфографий правил-влакым сайын каҥашен, тöрлен уэмдаш да, посна савыктен лукташ;

4) 1992-шо ийыште савыктыме "Орфографий мутерым" у правил-влаклан келшышын тöрлаш, тидлан кызытак у орфографий комиссийым пеҥгыдемдаш;

5) Ямдылыме терминологический мутер-влакым редактироватлашлан редколлегийым чумыраш да пеҥгыдемдаш;

6) Марий йылмын научный грамматикыжым кызытсе йылме наукылан келшышын тöрлаш;

7) Курык марий стилистике дене полышым ямдылаш.

Нине паша-влакым 2001-2005 ийлаште, нелылыкым ончыде, савыктен лукман. Тидым шуктышашлан улшо вийнам иктыш чумырыман, МарНИИ-лан правительствын институтшо семын гуманитарный наука-влак дене координационный рÿдер статусым пуаш да кертме семын, неле гынат, окса да компьютерный технике дене полшаш.

Мучашлан эше иктым каласыме шуэш. Пытартыш жапыште Марий книга савыктыш гоч "Марла-рушла мутерат", "Рушла-марла мутерат" савыкталтыч, но МарНИИ тидын нерген ала-молан паленат огыл. Тыгай практике ончыкыжым лийшаш огыл. Паша коллектив дене ышталтшаш, коллектив тудым каҥашышаш, öрдыжкö рецензийыш пуышаш, рецензий деч вара тöрлатымашым пуртен, Ученый советыште пеҥгыдемдышаш да иже печатьыш пуышаш. Тыге мемнан пашанан качествыже нöлталтеш да пашан лектышыжат ушна. Калыкна тидым шукертсек вуча.

 

,

МарГУ, филологий наука доктор, профессор

 

КЫЗЫТСЕ ЖАПЫШТЕ МАРИЙ ЙЫЛМЫМ ИЛЫШЫШ ПУРТЫМО НЕРГЕН

 

Лийын тыгай ойсавыртыш 20-шо ийлаште: марий йылмым илышыш пуртымаш. Тидын дене марий йылмым марий калыкын чыла илыш йыжыҥлашкыже шыҥдарыме сомыл кылдалтын. Тунам тидым облисполком пелен лÿмын ыштыме комиссий шуктен шоген. Икманаш, ты паша кугыжаныш кÿкшытеш эртаралтын.

Эртен толмо корнынам савырнен ончалатат, туге веле чучеш: 20-шо ийласе саде ойсавыртышым таче угыч мöҥгеш пöртылташ верештеш, очыни. Шкенан йылмынам ме адакат тунамсе кÿкшыт марте волтен шуктенна. Адак чыла гаяк угыч тÿҥалде ок лий. Тидым ышташ угыч огына пиж гын, ме шкенам калык семын йомдарымашкат шуктен кертына. Мутат уке, ме тунамсе йöным, тунамсе корным кызытсе пагытыште чыла шотыштат угыч тошкышаш огынал. Но тугодсо марий-влакын чолга койышыштым, поро тÿҥалтышыштым, шокшо шÿм-чон кумылыштым кÿсынлаш мыланна йöршеш уто огыл шонем.

Ынде лу ий лиеш ме шкенан йылмынам кугыжаныш йылме манына. Мо ышталтын лу ий жапыште ты лÿмым сулымо шотышто? Лÿшкенна жапын-жапын тыге погынен, шÿм корштарыше азапнам икте-весыланна луктын ойленна, ваш мутланен чоннам луштаренна да шукыж годым тидын дене серлагенна. Паша лектышна ок кой дене иктак манаш лиеш. Таче ме лач икте дене гына изишак мокталтен кертына: шинчана эркынрак почылташ тÿҥалын, йылмына нерген чÿчкдынрак мутым лукташ тÿҥалынна, изин-пычырикын гынат, тарванылына, шкенан нерген кеч изиш да тöра-влаклан жапын-жапын ушештарылына. Но тÿҥ вийнам адакат кутыркален-ÿчашымашланак пытарышна. Сандене маннем: тачысе погынымашна моткоч кÿлешан, тудо тетла шуйкалаш лийдыме пашалан кыртмен пижаш тÿҥалтыш лийшаш, мемнам чыланнамат ты пашашке рÿж нöлталшаш. Умбакыжат öрдыж гыч ончен кошташ тÿҥалына гын, мемнан адакат нимо шот ок лек, чыла тошто семынак кодеш.

Мом ыштыман вара таче тиде шотышто, марий йылмым илышыш пуртымаште? Тиде таче марий чонан кажне еным тургыжландарышаш.

Эн ончычак ме эре шарнышаш улына: мемнан йылмынам вияҥдаш, тудын ончыкылыкшо верч азапланаш, тудым марий илышын чыла йыжыҥышкыже шыҥдарен толаш закон шот дене правана уло. Тиде – республикын Конституцийже, йылме нерген закон, туныктымо нерген закон. Тушто раш каласыме: марий йылме – кугыжаныш йылме, тудын статусшо республикыштына руш йылме дене тöрак. Сандене марий йылмым марий илышыш пуртышаш шумлык йодмашнам пеҥгыдынрак, уло йÿкын каласена гынат, кучем деч закон шуктымым йодаш тÿҥалына гынат, мемнам ончычсо семын титаклен огыт керт, националист тамгам тушкаш амал уке. Мыланна йылмына верч азапланымынам ончыкташ нигö чарен ок керт. Да викшым манаш гын, чарышыжат уке. Тугеже йылмым вораҥдарыме шотышто чылажат мемнан шкенан деч гына шога. Мый шонем, руш-влакат, вуйлатыше тöра-влакат тидын ваштареш шинчаора огыт шогал. Титаканже ме тыште эн ончычак шке улына – йодмашна уке. Садлан мыланна шкаланна ты шотышто койышнам вашталташ кÿлеш.

Мыйын шонымаште, марий калыклан моткоч кÿлешан тиде кугу сомылым шукташ пижын, тыгай проблеме-влакым решатлыман.

Суапле пашам эн ончычак школ гыч тÿҥалаш кÿлеш шонем. Марий йылмым туныктымо йылмыш савырыман. Тиде кызытсе марий культур илышыште, мыйын шонымаште, эн тÿҥ сомыл лийшаш. Тидлан ме тачак, нимыняр шуйкалыде огына пиж гын, вараш кодына. Марий калык лÿдыкшö поргем тур дек писын лишемеш. Йочам молан шочмо йылме дене туныктыман, мый кызыт шуко умылтараш ынем пиж, тиде такат пале. Иктым гына ушештарен кодынем: йоча – мемнан алмаштышна, мемнан ончыклыкна, калык илышым шуйышо тукымвож, йочам изинек шочмо йылмыже деч йÿкшыктарет гын, тудо калыкын эҥертышыже лийын ок сеҥе. И эше икте: шочмо йылме дене туныктымаш тудын кÿлешлыкшым, функцийжым кумдаҥдымаште кугу верым налеш. Йылме туныктымо йöн лиеш гын, тудын вий-куатше ятырлан ешаралтеш, терминологий вожаҥеш, йылмын тÿрлö стильже-влаклан вияҥашышт йöн лектеш. Тыге ондак йочан, вара нунын гоч кугурак-влакынат, чумыр калыкын, акылвундыжо вияҥаш негыз пеҥгыдемеш.

Сандене эше ик гана манам: школышто чыла предметым марла туныктымашке эркын куснаш тÿҥалашак кÿлеш. Тачысе кечылан тиде мемнан ик эн тÿҥ сомылна шонем. Ме чыла вере моктанен ойлаш йöратена: мемнан тынар-тынар марий школна уло, эсогыл марий гимназийна, лицейна уло, т.м. Айста шкенам шке огына ондале. Мемнан республикыште ик марий школат уке. Марий йылме мемнан дене але туныктымо йылме огыл. Марий йоча шочмо йылмыжым монден толеш. Тугеже ме могай ончыкылык нерген ойлен кертына?

Марий йылмым туныктымо йылмыш савырымаш тыглай йодыш огыл. Илыш ончыкта: тидым илышыш пурташ куштылго ок лий. Но эре лÿдын-аптыранен шогаш тÿҥалына гын, шонымына деке нигунамат лишемын огына керт. Тыште кум могырым чарак лектеш: ача-ава могырым (нуно икшывыштын карьерышт верч азапланат, да, каласаш кÿлеш, арам, умылен шуктыдымыштлан кöра), вуйлатыше тöра-влак могырым (эн ончычак туныктымо паша дене пöрдшö тöра-влак могырым – роно вуйлатыше, школ директор могырым) да туныктышо-влак шкешт могырым (шкешт верч лудыт, марла туныктен огыт керт шонат).

Ты шотышто теве мом каласен кодаш кÿлеш. Кызыт чÿчкыдынак колаш лиеш, маныт, литератур йылмым она умыло, математикым, химийым, пÿртÿс дене кылдалтше моло предметым марла туныкташ ок лий. Тидын дене келшаш йöсö. Шонет гын, чыла ышташ лиеш. Но тидлан изишак тыршыман, вуйым пудыралтылман, шонкалыман. А тидыже деч южышт моткочак лÿдыт. Литератур йылмым ом умыло манше-влаклан тыге каласыман дыр: от умыло гын, тунем, литератур йылме вет сурт коклаште гына кучылтмо йылме огыл, шочмо диалект дене гына кутырен, кугунак ончык каяш ок лий. Туныктышо-влаклан ом умыло манмышт дене шкеныштым тунемдыме еҥ кÿкшыт марте волташ намыс. Тыште ала-могай парадокс лектеш: “ом умыло” манме дене (а тидыже вет шинчымашна шагал манме дене иктак) кугешнена веле, а лийшаш ыле мöҥгешла – вожылман ыле. Теве могай сыным налеш мемнан марла туныктымо ваштареш улмына.