Проблемы развития марийского языка как государственного (стр. 3 )

Чыла тидым шотыш налын, ты шотышто посна программым ямдылаш кÿлеш. Тудо раш, конкретле лийже. Сандене тачысе палемдыме мероприятийлашке эше ик ешартышым пурташ кÿлеш – тиде марий йылмым туныктымо йылмыш савырыме программым ямдылаш. Тудын тÿҥ корныжо нерген туныктышо-влакын теҥгечсе каҥашымашыштат мутланыме ыле. Тÿҥжö тыште умылаш кÿлеш: чыла предметым туныкташ тÿҥалаш мемнан але негызна уло. Нуно тыгай лийыт:

1) Марий йоча-влак але шочмо йылмыштым палат. Яллаште школ марте, ешыште эше марла кутырат. Тугеже марла туныкташ пижаш тÿҥалтыш энертыш уло.

2) Марла туныкташ тöчымö, изирак гынат, опытна уло: тÿҥалтыш школышто, министерствылан ÿшанаш гын, марий йоча-влакым южо вере марла туныктат (министерстве 76 марий школ нерген ойла). Марла туныктымо опыт ондакшат лийын, 60-шо ийла марте кандашияш школлаште чыла предметым марла туныктымо. 20-30-шо ийла нерген гын, мый омат ойло. Тидланат тÿҥалтыш жапыште мыняр-гынат эҥерташ лиеш. Адакшым ала-могай тÿҥалтышна семын шкенанат уло – университетыште йот йылме кафедра англичан, француз да немыч йылме-влакым марий йочалан шочмо йылмыштлан эҥертен туныктымо методикым да тунемме книга-влакым ямдылен. Меат марий пöлкаште икмыняр предметым марла туныктена.

3) Туныктымо сомылым шуктен кертше литератур йылмына уло. Тудым посна предмет-влакым туныкташ изиш келыштараш веле кÿлеш. Эн ончычак терминологий шотышто. Кызытсе марий литератур йылме туныктымо йöн лияш йöрышö кÿкшытыш нöлталт шуын. Туныктымо сомылым вораҥдарен тудо кертеш. Диалект ойыртем-влак тидлан огыт мешае – тыге ойлыштшо-влакат улыт, тиде вет вес йылме огыл, саде марий йылмак. Туныкташ вигак литератур йылме дене тÿҥалман. А посна предмет-влакым туныктымо нерген ойлаш гын, тидланат тудым келыштараш тачысе марий шанчывий сита.

4) Пашам тÿҥалаш кадрат сита шонем. Кызытсе марий школлаште предмет-влакым тÿҥ шотышто марий туныктышо-шамычак туныктат. Литератур йылмым начаррак палат гынат, лÿмын курс-влакым эртарен, нуным у пашаш шупшылмаш – сеҥаш лийдыме сомыл огыл.

Кугу пашам тÿҥалме годым, öршаш уке, йöсылыкат лектеш. Но кушто тудо уке? Лÿдын шогаш тÿҥалына гын, нигунамат пижман огыл, курымешлан кодаш лиеш Кунам-гынат тиде пашалан пижман. Мыняр вашкерак, тунар сайрак.

Ямдылыме программын тÿҥ ыҥже – марла туныктымо школым почын, марий калыкым арален кодымаш лийшаш. Тиде марий йылмым илышыш кызыт пуртымашын тÿҥ йыжыҥже лийшаш. Тÿҥ, но шкетле огыл.

Весыже – марий йылмым кагазвиктыш (делопроизводство) сомылым шуктымашке да вуйлатыме пашам виктарымашке шыҥдарымаш. Тидым вигак, кенета ышташ йöсö. Амалже раш – вуйлатыше органлаште марла моштышо еҥже уке дене иктак. Тыгеже вес задаче лектеш – кугыжаныш сомылым шуктышо пашаеҥ, вуйлатыше-влакым погымо годым марий йылмым палымыштым шотыш налаш, кузе тидым 20-30-шо ийлаште ыштеныт ыле. Тыге манме ваштареш, öршаш уке, шагал огыл еҥ шужым шогалта, поснак руш-влак коклаште. Мемнан обществе тыгайлан але ямде огыл. Торешланымаш эн ончычак руш тöра-влак могырым лектеш. Но меже вет законым шуктымо нерген веле йодына. Шукташ огыл гын, молан вара законжым луктедаш? Йылме нерген, туныктымо нерген, эсогыл “Кодекс о труде” манме законлаште тидым, кок кугыжаныш йылмыжымат, палыме нерген статья-влак улыт. Тугеже молан ме тыгай йодышым нöлталаш аптыранена? Кызыт кугыжаныш погын марий калыкым ялт ок пыдал, тудын кумылжым ок шукто. Тидым Конституций гыч президентын марий йылмым палымыже нерген статьям кораҥдымат раш ончыкта. Сандене марий общественностьын ик порысшо закон шуктымым вуйлатыше-влак деч пеҥгыдынрак йодаш. Тыште ме шкеак титакан улына – пеҥгыдылыкна уке.

Марий йылмым илышыш шыҥдарымаште кÿлеш верым газет, журнал, радио ден телевидений налшаш улыт. Но паша мемнан тыштат начар. Кызыт кок-кум марла газетна, ик-кок журнална улдалеш да арняште 6 шагат наре радиошто да 3 шагат утларак телевиденийыште марий шомак йоҥга. А теве танастарашлан: Финляндийыште саам-влаклан (Финляндийыште 2500 наре саам ила) лÿмын радиостанций уло, тудо арняште 40 шагат передачым наҥгая, туштак 20 тÿжем наре руш ила. Нунын рушла школышт уло, ик газет лектеш, радиошто посна программе уло. Тусо радио ден телевиденийыште эсогыл чыган передаче уло (чыганже 3000 наре). Теве кузе решатлалтеш Финляндийыште йылме проблеме.

Мемнан марий йылме – кугыжаныш йылме. Тудын функцийжым шот дене шуктен шогыжо манын, мыланна радиошто да телевиденийыште марий передаче-влаклан жапым ешарыме нерген йодышым тарваташ кÿлеш. Радио дене ала посна каналымат йодман. Улытыс тÿрлö “М”-же, “плюсыжо”, тулеч молыжат. Тиде йодышымат пеҥгыдынракын шындыман. Радио ден телевиденийын литератур йылмым шарымаште вийже моткоч кугу, палынак тиде орфоэпий нормым пеҥгыдемдымаште, чумыр калыклан ик литератур йылмым чоҥымаште шижалтеш. А кызыт радио ден телевидений марий-влаклан пуымо жапшымат кÿлеш семын пайдалын ок кучылт. Пелыже утла жапым рушла кутыраш налыт, марла ойлаш кодшыжым веле пуат. Мыйын шонымаште, конференций лÿм дене тидын шотыштат шкенан шонымашнам каласаш кÿлеш. Кызытсе жапыште радио ден телевиденийын калыкын шкешамжым нöлталмаште алте вийжым тÿрыснек кучылтман. Тыште мемнан виктерна (правительство), вуйлатыше-влак полшышаш улыт. Лиешыс тидым ышташ пошкудо республикылаште. Молан мемнан дене ок лий? Налза теве Татарийым, Чувашийым, тушто кас мучко нунын йылмышт веле йоҥга. Мемнан телевидений улшо жапшымат пайдалын ок кучылт. Эре куштен-мурен гына толашена. Тидат кÿлеш, ок кÿл ом ман. Но мемнан таче задачына весырак лийшаш – калык дене утларак мутланаш кÿлеш, умылтараш марий-влаклан тачысе илыш шотым. Тидын дене ме икганаште кок мераҥым кучена: шинчаштым почылтарена да марла кутыраш туныктена ыле. Марий калыкын шкешамжым нöлталаш лÿмлö еҥ-влак дене утларак палдараш кÿлеш. Шагал мо улыт мемнан лÿмлö еҥна-влак, кö калыкнам чапландара, шке усталыкше, койыш-шоктышыжо дене марий-влак деке моло калыкымат кумылтарен, калыкна ÿмбак вес семын ончалаш кумылжым луктын кертеш? Тидат вет йылмым илышыш шыҥдарыме дене кылдалтын, тидат шкенан ÿмбак вес семын ончалаш тарата, шкенан дене кугештыш кумылым ылыжта. Икманаш, шочмо йылмым марий илышыш шыҥдарымаште тÿшкаувер йöн-влак калык ушым почылтарымаште таче рÿдö верым налыт.

Тидын нерген мут лекмеке, теве эше мом палемден кодымо шуэш. Пытартыш жапыште мемнан тÿҥ газетна “Марий Эл” койынак весештеш, тöрлана, тÿжвачат, кöргö могырымат вашталтеш. Налме корныжым ок йомдаре гын, газет ты шотышто чот полшен кертеш. Теве кузе вашталташ лиеш илышыште кеч-момат, ты шотышто йылме сомылым вораҥдымымат. Тидлан вургыжшо шÿман, ончык ужын моштышо еҥ веле кÿлеш, лач тыгай улеш “Марий Элын” кызытсе редакторжо А.Абдулов. А вот пытартыш жапысе радио нерген гын, вес семынрак ойлыде ок лий. Марий шомак тушто шагалрак йоҥгалташ тÿҥалмыла чучеш, ондаксе яндар марий йылмат мöҥгешташ тÿҥалын ала мо. Тиде, очыни, адакат вуй дене кылдалтын – радиом ынде “Марий Элын” ончычсо редакторжо вуйлата маныт.

Марий йылмын статусшым нöлталме нерген ойлымо годым марла книгам савыктыме шотышто мутым луктде нигузе ок лий. Тиде йылмым илышыш шыҥдарымашын эше ик кÿлешан йыжыҥже. Книга деч посна ме йылме шотышто нигузеат ончыко каен огына керт. Книга, савыктыме мут – йылмын кÿлешлыкшым, чаткалыкшым нöлталмаште эн куатле йöн. Тудо йылмым лывыртымаште, мутвундым пойдарымаште, калык коклаш литератур йылмым шыҥдарымаште моткоч кугу сомылым шуктен шога. А мо мемнан дене кызыт тиде шотышто? Марий йылмым кугыжаныш йылмыш савырыме пагытыште марла книгам лукмо кугемын огыл, а мöҥгешт веле толеш. Ончалза теве, марий книга савыктыш кодшо ийыште 3 книгам веле луктын кертын. Кузе вара книга деч посна литератур йылмым вораҥдараш, тудын кучылтмо шеремжым шараш лиеш? Виян сылнымут, тÿрлö шанче дене лукмо книгала деч посна марий йылмын авторитетшым нöлталаш ок лий. А вет литератур йылмым кÿлеш кÿкшытыш нöлталаш кÿлыт эше тÿрлö полшык книга, тунемме книга, справочник, мутер-влак. Тидыжат мемнан але моткоч чÿдö. Тыште адакат виктерын полышыжо кÿлеш. Марий калык изирак манын, книга лукмым пазар саманыштат лукмым чарнаш ок лий. Марият моло дене тöрак вияҥнеже.

Мый таче шуко ойлем йылмын авторитетшым нöлталме нерген. Тиде арам огыл. Йылмын авторитетшым нöлталаш тÿжвач ончымаште эн тыглай фактат кугу полышым пуэн кертеш. Налаш теве сола (населенный пункт), моло вер-шöр лÿм-влакым марла ончыктымаш, сакышлÿм-влакым (вывеска) чатка марий йылме дене возымаш йодыш-влакым. Тыште нимо ышталтын огыл манаш ок лий, но але чылажак шот дене ыштыме манашат ок лий. Тидат тÿҥжым ончыклык паша лийшаш. Тышке эше иктым ешарыман – тиде вокзаллаште марла увертарымаш. Лÿм-влакым марла возымын, марла увертарымын тожо кок могыржо уло: иктыже – марла возымо, вокзаллаште марла увертарыме дене ме марий калыкым, республикылан лÿмым пуышо калыкым, пагалымынам ончыктена; весыже – тудак, психологий тат, марла возымым ончен, марла увертарымым колын, марий еҥын шке калыкше дене кугешнымаш кумылжо шочеш, кумылжо нöлтеш, шке умбакыже вес семын ончалеш. А тидыже адакат шке шочмо йылмыже дене вожылде кутыраш тÿҥалаш кумылаҥда. Тыге марий йылмым калык коклаш шыҥдарыме йöн кугемеш.

Йылме ситуацийым ты могырым ончалме годым мемнан обществыште эше ик ситыдымаш нерген ойлыде ок лий. Закон почеш мемнан кок кугыжаныш йылмына уло, кертежышт (правашт) когыньыштынат иктöр. Паша кодексыштат тугай статья уло, кушто пашаш налме годым южо категорий пашаеҥын, эн ончычак вуйлатыше органлаште калык дене ыштыше пашаеҥмытын кок йылмыжымат палышаш улмышт нерген ойлалтеш. Но мемнан илышыште ты закон нигунамат шукталтын огыл. Марла йодмылан тый нигуштат вашмутым от нал. Тыгай примерым ятыр ончыкташ лиеш. Теве, мутлан, “Марий Эл” газетыште савыктыме ик “заслуженный журналистын” марий йылмым туныктымо йылмыш савырыме ваштареш возымо статьяштыже ончыктымо случайымак налаш. Тушто автор ял гыч толшо кок марий ÿдырамашын архив чиновниклан мом йодын толмыштым умылтарен кертдымышт нерген ойла да нунын йöндымö положенийыш логалмыштым школышто марла туныктымо дене кылдаш тöча. А шоналташ гын, амалже тушто мо, марла туныктымаште? Ала тидым вес могырым ончалман? Марий йылмын функционироватлымыже могырым? Туге гын – а тиде лач тыгак – архив пашаеҥ марий еҥлан тудын шочмо йылмыже дене умылтарен кертшаш ыле. Тыгай случайлаште марий еҥым огыл, а кучемым титаклыман. Тудо кугыжаныш йылмым иктöр кучылташ йöным ыштен огыл. Тыгеже тыште марий куван рушла моштыдымыжо огыл, а чиновникын марла моштыдымыжо экшыкыш лектеш. Рушла моштыдымо еҥ уло гын, тудым умылен кертше пашаеҥат лийшаш. Молан марий ÿдырамаш, кугыжаныш тöҥежыш (учрежденийыш) толын гын, шке элыштыже, закон дене келшышын, шке йылмыже дене йодшаш огыл? Чийже тыште, адакат манам, марла туныктымаште огыл, а марий йылмым марий илышыш шыҥдарымаште. Марий ÿдырамаш шочмо йылмыже дене Псков областьыште кутыраш тöчен огыл, а мöҥгыштыжо, шочмо элыштыже.