Проблемы развития марийского языка как государственного (стр. 5 )

Марий Эл Республикыште марий йылмын кучылталтме шотшым, тыгеракын, сайлан шотлаш амал уке. Тиде чырым тöрлаташ манын, ятыр кÿлешан пашам эртараш кÿлеш. Эн ондак тидлан мутым правительстве, законодательный да закон пудыртымым эскерыше орган-влак вуйын шогышаш улыт. Йылмынан волгыдо ончыкылыкшо верч тургыжланен кучедалме паша радамыште теве нине икмыняр кÿлешан сомылым мондыман огыл:

1. Марий Эл Республикыште марий йылме чумыр кыдалаш тунемме верыште туныктымо йылме лийшаш. Республикыште марий калыклан шинчымашым марий йылмын полшымо дене налаш йöным ышташ огыл гын, марий еҥ могай мландыште тÿнямбал мучко тидым ыштен кертшаш? Марий калыкат вет тичмаш акан еш.

2. Марий Элысе вузлашке тунемаш пурымо годым марий еҥлан чыла предмет денат шочмо йылмыж дене экзаменым кучаш йöным ыштыман. Кызыт тунемаш налме условий радамыште ты шонымаш Марий кугыжаныш университетыш налме радамыш шыҥдаралтын. Тидымак ыштышаш улыт пединститут ден техник университетат.

3. Марий Элысе вузлаш тунемаш налме годым республикынан кугыжаныш йылмышт вес шотыштат иктöр лийшаш улыт: кеч-могай факультетыш пурышо абитуриент лач руш йылме да литератур дене веле огыл, марий еҥ але марла моштышо кеч-кö моло марий йылме денат экзаменым кучен кертше. Рашынрак каласаш гын, абитуриент кок кугыжаныш йылме гыч кеч-кудыж дене экзаменым кучен кертше, обязательно руш йылме дене веле огыл. Тыгела ыштыме дене кок кугыжаныш йылмат иктöр кÿкшытыш шындалтыт ыле.

4. Республикыште илыше кокла гыч марий йылмым палаш кумылан-влаклан калыкнан йылмыжым туныкташ йöным ышташ. Вузлаштына тунемше кажне студентлан кугыжаныш марий йылмым туныктыман. Республикысе тÿп калыкын йылмыжым палыдыме кÿшыл образованиян еҥым, мутат уке, интеллектуальный манаш йылме ок савырне.

5. Калык дене пашам ыштыше учреждений ден организацийлаште марий йылмым палыше пашаеҥ-влаклан пашадарышкышт ешартышым пуртыман.

6. Тÿрлö предмет дене тунемме книга-влакым марла лукде ок лий. Марла оригинальный произведений деч посна моло йылмыла гыч кусарыме книга-влакым шуко савыктен лукташ йöным ыштыман, нунын коклаште тÿнямбал классикылан кугу верым ойырыман.

7. Кок але шуко йылман, тыгак умылтарыман да моло шотан мутер-влакым нергелыман да лукташ кÿлеш.

8. Вузлаште марий йылмым да сылнымутым туныктышо специалист-влакым ямдылымым шинча ончылно кучыман: студент-влаклан ямдылыме тунемме литературым савыкташ, шымлыме пашаштым финансироватлаш, кабинет-влакым ямдылымаште да шуко молыланат кугыжаныш полыш лийман.

9. Марий йылме шке сынжым ынже йомдаре да вияҥ шогыжо манын шонаш гын, тудым тачысе тÿнямбал информаций аҥаште тöр ошкылтыман. Тидын шотышто моло сомыл дене пырля кертме да кÿлмö наре компьютер сомыл дене кылдалтше терминологийым марлаш кусараш кÿлеш, марий йылме дене "Редактор" программым ямдылыман, моланже раш: илыш дене таҥ ошкылдымо йылмын ончыкылыкшо шÿлыкан.

10. Кызытсе марий йылмыште кÿлеш-оккÿл дене ятыр руш мут кучылталтеш. Мутлан, марий йылмыште улшо пöлка мут олмеш эре гаяк руш йылмысе отделений шомак кучылталтеш. Тыгай шотан примерлан мучаш уке. Але теве ой чоҥалтме сÿретым ончалына:

а) пытартыш ийлаште стилистически нейтральный повествовательный предложенийым уке-уке да глагол дене каласалтше сказуемый дене чоҥаш тÿҥалыныт; тиде марий йылмын типологий ойыртемжым пытара; тошто марий экспрессивный йылмыште я йомак каласкалыме годым веле ойым тыгела чоҥен, таҥастаре: Лек тышеч!; Илен улмаш ик марий; ой глагол-сказуемый дене калык поэзий йылмыште тÿҥал кертын, тыгай предложенийын кызытсе поэзийыште кумдан кучылталтмыжым умылаш лиеш;

б) предметын раш огыл шуко чотшым ончыктышо шуко, ятыр шотан мут-влак деч вара лÿм мут шкет чотышто кучылталтшаш манын, ожнысо орфографий мутерлаште палемдат ыле, а ынде тиде шке шотан йылме сын йоммо велыш кая: прессе йылмыште чÿчкыдын шуко еҥ-влак гай шомак ушем вашлиялтеш; ушештарена: предметын раш огыл шуко чотшым ончыктышо мут да "кокыт" да туддеч умбакше шогышо чот мут деч вара лÿм мут эше кугезе урал йылмыштак эреак шкет чот форман лийын, таҥастаре: венгр sok ember (шок эмбер) ’шуко еҥ’; тидат марий йылмын ойыртемалтше кугезе сынже, тудым йомдарыман мо?;

в) марий калык йылмыштыже эре гаяк ушкал кÿтÿ, комбо еш, кол аршаш семын чоҥалтше шомак ушем-влакым кучылтын, ынде гын шиялтышче-влак ансамбль, писатель-влак ушем гай чоҥалтше шомак ушем-влак шочыныт; пытартышышт шонен чоҥымо огытыл: вет ансамбль ик еҥ гыч шоген ок сеҥе, ушем ик предметым ок ушо, а шонымашым каласыме шотышто кугезе марий ушанрак улмашын.

Йылмыштына вийым налше нине да моло кÿчык-кужу умбакыже ынже вияҥ манын, теве мом ыштымыла:

10.1. Радио, телевидений да газет ден журналлаште марла чын да лывыргын кутыраш да возаш туныктышо увертыш ден статья циклым луктедаш тÿҥалман.

10.2. Орфографий да терминологий комиссийым чумыраш да оксала пашаш ушаш.

10.3. Йылмын яндарлыкшым эскерен шогышо закон виян официальный йылме бюром пашаш кычкаш. Тиде бюро моткоч компетентный специалист-влак гыч шогышаш.

10.4. Марий йылмын нормативный грамматикыжым нергелаш тÿҥалман.

10.5. Йылме шанчын кызытсе сеҥымашыже-влакым шотыш налын, кызытсе марий йылмын шанче грамматикыжым возаш пижман. Марий йылмым шымлымылан бюджет гыч ситыше шийвундым ойыраш тÿҥалман.

Чыла тиде ышташ палемдыме, темлыме сомыл воранен ок кай гын, йылмынан ончыкылык пÿрымашыже пешак ойган лиеш, а Марий Эл Республикыште тудо кугыжаныш йылмын вержым фактически ок нал.

 

,

МГПИ, доктор филологических наук, профессор

 

О ЕДИНОМ МАРИЙСКОМ ЯЗЫКЕ

 

В своем выступлении считаем необходимым остановиться на двух теоретических вопросах, без уточнения которых на настоящей конференции вряд ли мы можем продвинуться в решении проблемы развития марийского языка как государственного. Это такие:

1) вопрос о двух марийских языках;

2) вопрос о двух марийских литературных языках.

Указанные вопросы в зависимости от того, как понимать их, для исторической судьбы марийцев имеют принципиальное значение. Поэтому разговор по ним должен состояться принципиальный.

 

Вопрос о двух марийских языках

Ответ на данный вопрос следует начать с оценки книги «Сложные предложения в марийском литературном языке» (Йошкар-Ола, 1982). Это нужно сделать не потому, что по затронутым в ней проблемам у нас имеются какие-то расхождения во взглядах. Причина совершенно в другом. Названная книга в научной деятельности ее автора является этапной и представляет особый интерес в свете обсуждаемой на данной конференции проблемы, к тому же в двух аспектах.

Книга создана в тот период, когда среди специалистов доминировало мнение: у марийцев имеется один литературный язык. В соответствии с традиционным мнением, которое отражено в ее названии, письменный язык горных марийцев рассматривала либо как горномарийский вариант литературного языка (с.52, 53), либо как горномарийская литературная норма (с. 12, 15, 19, 25, 26, 52, 67, 200). Отсюда вполне логич­но то, что примеры из произведений марийских писателей, использованные в качестве иллюстративного материала, анализированы без подразделения их на горные и луговые.

Другая особенность книги , которая написана (нужно это признать) на современном уровне синтаксической теории, состоит в том, что она легла в основу будущей докторской диссертации. Это прекрасно. Но после защиты докторской диссертации мнение автора книги о едином марийском литературном языке стало меняться. Речь в данном случае идет не об изменении малозначащей мысли лингвиста, как иногда пытаются изобразить это в печати, а об изменении более серьезной идеи, имеющей политическую окраску и затрагивающей интересы и судьбу всего марийского народа. Как раз такое понимание наметившихся перемен во взглядах ученого было основным мотивом, побудившим нас выступить на сегод­няшней конференции.

Резкий поворот во взглядах профессора обозначился в 1993-1995 гг., когда в нашей республике проходила дискуссия о государственных языках. Тогда именно одна из первых начала говорить о двух марийских языках, называя их горномарийским и лугомарийским. Надо прямо сказать, что за 11 лет, прошедших после создания ее книги, в структуре марийского языка не произошло ничего такого, что напоминало бы скачок. «Каждый человек пользуется сегодня тем же языком, что и накануне, и так было всегда», - писал в свое время швейцарский языковед Ф. де Соссюр (1990:42), которого считают основоположником современной лингвистики. Скачок произошел не в языке («.. .нигде и никогда в истории не наблюдаются разрывы в непрерывной нити языка» - слова того же Ф. де Соссюра), а в сознании.

Новая идея нашла сторонников среди лингвистов (правда, таких было немного) и отвечала психологическому настроению некоторой части марийской интеллигенции. Они произвольно стали отбирать языковые факты, которым давались свободные трактовки. Одни, например, обращали внимание на фонетические различия в горном и луговом наречиях. Действительно, они имеются, особенно в области гласных, но носят (никто этого не замечал) характер междиалектных соответственных явлений (см. Ö. Beke 1911: 27 - 38). Таких расхождений в вокализме горного и лугового наречий намного меньше, чем в вокализме, например, северного и южного наречий русского языка. Другие же, напротив, сосредоточивали внимание на отдельных явлениях синтаксиса, в частности на сочетаемости слов и словоформ, хотя и не приводили подтверждающих примеров.

В связи со сказанным следует отметить, что ни фонетика, ни синтаксис, находясь на периферии, не могут быть ключевыми для выделения языка как особого признака этноса. Несмотря на фрагментарность использованного материала, был сделан роковой вывод о двух марийских языках по существу на дедуктивном методе, которым пользуются обычно логики и математики. Однако этот метод, как показывает мировой опыт, не может дать положительного результата при исследовании конкретных языков. Вот почему сейчас, как и раньше, многие считают, что языкознание - наука эмпирическая, опирающаяся на индуктивный метод. И в наше время сохраняют свою актуальность слова , сказанные в 1893 г.: «Мы не располагаем никакими общими истинами или аксиомами, которые можно было бы применять путем дедукции к науке о языке. И в этом смысле наука наша чисто индуктивная» (см. 1960:252).