Проблемы развития марийского языка как государственного (стр. 4 )

Чыла тиде марий йылмым шкенан илышышкына пуртымо пашан могай кÿкшытыштö улмыжым ончыкта.

Марий йылме проблеме-влакым каҥашыме годым эше ик йодышым нöлталде ок лий. Мый мемнан йылмынан мутвундыжо нерген мутым лукнем. Чын, пытартыш жапыште тидын нерген шагал огыл ойлалтеш. Туге гынат, таче чон почын каласыде ок лий: мемнан мут поянлыкна але чÿдырак. Амалже тыште – марий йылмын пÿртÿс нужналыкше, куатше улдымылык огыл. Амал – тудын кочо пÿрымашыже. Марий йылмым курымжо мучко эре шыгыремдылыныт, тудлан илыш вийым погаш эрыкым пуэн огытыл, адыраҥ кушкашыже эре мешаеныт. Поснак тиде руш кугыжаныш кидйымаке логалмекыже шижалташ тÿҥалын. Сандене тудын чыла велыжше иксемын вияҥын кертын огыл. Ик могырым пелед тÿзланен (ончалза теве калык ойпого йылмым), вес могырым кавыскен (вуйлатымаште, шанчыште, книгам савыктымаште кучылталтын огыл). Совет кучем саманыште, революций деч вара, ик жаплан нöлталт каен ыле, одарланен кушкаш тÿҥалын ыле, но адакат тудым нöргö шудо семын пелед шудеак пÿчкын кудалтеныт. Адакат туныктымо, вуйлатыме, кагазвиктыш сомылым шуктымо деч, шанче деч кораҥденыт. Садлан мут поянлыкше тÿвырген кертын огыл. А ынде, кугыжаныш йылмыш угыч шогалаш туҥалмыже дене, тиде ситыдымаш пÿсынракын шижалташ тÿҥалеш. Сандене у проблема лектеш: мутвундым ешараш, у мут-влакым чоҥаш, диалектлаште кычалаш, тоштым пöртылташ кÿлеш. Тидлан ала-могай терминологий комиссийым але иктаж-могай вес органым ыштыдеак ок лий. Кызытсе семын шот деч посна руш мут-влакым кучылташ тÿҥалына гын, ме пеш вашке йот йылме лоҥгаш шулен йомына. Сандене у мут-влак ваштареш мыланна шум шогалтыме ок кÿл. Ты процессым лач моштен виктараш веле кÿлеш. Совет шанчызе тыге манын ыле: “Достоинство литературного языка определяется сложностью системы его выражения...., т.е. богатством готовых возможностей выражать разнообразные оттенки”. Тидын декак меат, марий-влак, тыршышаш улына. Икманаш, йылме яндарлык да лывыргылык верч кучедалмаш – мемнан тачысе азапна.

Пытартышлан эше икте. Марий йылмым илышыш закон почеш пуртен шогымым эскераш да виктарен шогаш, чумыр йылме пашам шонымо корныш савырал колташ республикысе виктер пелен могай-гынат службо лийшаш. 20-30 ийлаште тудо РМЯ комиссий маналтын. Тудо моткоч кугу сомылым шуктен шоген. Паша, мутат уке, лÿмыштö огыл, кызыт вес семынат лÿмдаш лиеш, но йылме чоҥымо пашам – тиде термин деч нигузе кораҥаш ок лий – могай-гынат орган вуйлатен шогышаш. Тудо чумыр йылме пашам вораҥдарен шогышаш – терминологийым чоҥымо гыч тÿҥалын сакышлÿм йокте эскерышаш. Икманаш, мыланна шкенан улмынам эре палдарен шогыман. Чÿчкыдынрак мутым луктедаш, улмына нерген ушештарылаш, вуйлатыше-влаклан шижтарен шогаш: марий калык ила, марий йылмат – кугыжаныш йылме, тудат тöр праван лийже вес кугыжаныш йылме дене. Мыланнат, вуйлатыше-влакланат шарнен шогыман: уке изи да кугу йылме, а уло калыкын йылмыже – эн тÿн туныктышыжо, уш-акыл вийже, чонжо, ойгыжо, куанже, ÿшанже, эҥертышыже. Йылме кутырышо еҥ чотшо дене огыл, а кöргö куатше дене поян. А тыгайже марий йылмын, ида коктелане, моло дене икнарак.

Мый таче лÿмынак ик литератур йылме нерген мутым шым лук. Но она мондо: тыгай куатле йöнна укелык, могай улеш калык вийым да ушым чумырымаште ик литератур йылме, - йылмынам илышын чыла йыжыҥлашкыже шыҥдарымаште кугу чарак. Мут толмашеш каласен кодынем: мемнан пошкудына, мордва-влакат, кöмыт шукертсек эре торлен илаш толашеныт, таче ик йылмым ыштыме нерген кутыраш тÿҥалыныт. Умбакыже шке шоналтыза.

Мый таче марий йылмым арален кодышаш верч кучедалме корнын южо йыжыҥжым ончыкташ тöчышым. Мутат уке, проблемына-влак нине веле огытыл. Ыштышаш пашана мучашдыме. Но кузе тидым шуктыман, могай корно дене тачысе саманыште ошкылман? Тиде путырак керышотан йодыш.

Мыйын шонымаште, тидлан шонен-вискален ыштыме, шуктен кертшашлык чапле программе кÿлеш. Ты шотышто ме таче конференций лÿм дене шкенан пунчалмутнам каласышаш улына докан. Кö гынат тидым тÿҥалшаш. Но икте раш: мыланна чылаланнат ты пашалан кыртмен пижман. Ме шке огыл гын, мыланна нигöат толын ыштен ок кодо. Марий калыкым шке йылмыже деке мелын савыраш кÿлеш. Пытартыш жапыште марий-влак изиш помыжалташ тÿҥалмыла лийыныт. Тиде сай симптом. Тугеже, шонаш лиеш, марий калыкын чонкöргö тулжо эше ялт йöрен шуын огыл. Марий калыкым уэмдараш эше вараш кодмо огыл. Но тидым тачак тÿҥалаш кÿлеш. Нимыняр шупшкедыде.

Тыште вуйлатышына-влакынат верышт изи огыл, кузе нуно ончалыт мемнан проблемына-влакым. Но шукыжо мемнан шкенан деч шога, кузе ме шкенам ончыктена ты шотышто. Тугеже, айста тиде кок йолгорным иктыш ушен, калыкнам арален кодышаш верч кучедалме кугорныш лектына. Эше ик гана тöчен ончена шкенан йылмына шумлык вуйвустыкын шогалаш.

 

,

МарГУ, филологий наука доктор, профессор

 

МАРИЙ ЭЛЫШТЕ КУГЫЖАНЫШ ЙЫЛМЕ-ВЛАКЫН КУЧЫЛТАЛТМЕ КУМДЫКЫШТ ИКТÖР ЛИЙШАШ: ЙЫЛМЕ НЕРГЕН ЗАКОН ДА ЫШТЫШАШ СОМЫЛ

 

Марий Эл Республикын айлыме мланде кумдыкшо - кугезе марийын посна калык семын нерештме да умбакыже вияҥме кундемжын ик ужашыже. Тыште ятыр курым мучко лач марий йылмак веле йоҥген. Илыш йыжыҥан, маныт. Тыге, тÿня илыш вашталтме дене, илен-толын, марий-влак родо-тукым огыл калык-влак денат пошкудо лийыныт. Ондакше нуно иран йылман, вара тюрк да руш йылман калык-влак дене кылым кучен иленыт. Чыла тиде марийын йылмыштыже пеш раш кышам коден. Марий кажне калыкше дене кылым икнаре кумдан да келгын кучен огыл, тыгак нунын дене кыл кучымо жапшат тÿрлö лийын, садлан кöра тудын йылмыжым нуно ик семын вашталтен кертын огытыл. Озаҥ ханстве шаланымек, кугезына-влак ятыр жап Москосо Шучко Йыван кугыжан сарзе вийже дене посна Марий кугыжаныш верчын лÿдде кучедалыныт. Вий икгай огыл улмылан кöра Марий мланде руш кугыжаныш йымаке верештеш, туге гынат калыкна шке поян йÿлажым, тыматле койыш-шоктышыжым да ушан йылмыжым эреак арален кодаш тыршен. Кугу Октябрь революций лиймеке, шочмо калыкна шке кугыжаныш дене илаш йöным налеш. Шке кугыжанышым нергелымылан лийын тудын шулдыржо кушкеш да тÿрлö шöрынан илышыжым тÿзаташ пижеш. Мунло шымлызына-влак йылмынам пойдарен, лывыртен колташ да мер илышыште тудын кучылталтме кумдыкшым лопкаҥдаш манын, кугу пашам ыштат. Ты сомылышто тунам чока лектышым налме: марий йылме театр, кагаз кучымо, кыдалаш- да кÿшылшколын, шанчын да ятыр газет, журнал, тунемме книга да журналын, тыгак радион йылмышкыже савырна. 20-30-шо ийлаште Марий кундемысе партий-совет орган-влак илышын тÿрлö йыжыҥышкыже марий йылмым шыҥдарыме шотышто моткоч серыпле сомылым ыштат. Марий мландысе чыла тунемме верыште, моло организаций ден учрежденийыште (тидын чотышто марий йылмым палыдыме вуйлатыше-влакат) марий йылмым тунемаш рÿжге пижыт, тидын годым кугу вер марла кутырен-возен моштыдымо-влаклан ойыралтын.

Чаманен палемдаш логалеш, 30-шо ийла, личность культын эл мучко кумдан шарлыме саман, марийын илышыштыже акыр саман гаяк шучко кышам кода: манмыла, калыкна пуйто вуй деч посна кодеш - ушан-шотан еҥнам пытарат. Калыкнан койыш-шоктыш вашталтеш, тудын тÿвыраже, йылмыже кавыска. Тыге ятыр лу ий калык верч колянымым ончыктымаш сай огыл койыш семын аклалташ тÿҥалын. Йылмынан чапше волен, уло кертмын руш мут дене шÿкаҥеш.

Пытартыш лу ий утларак жап коклаште Российыште демократий вашталтыш-влак лиедышт. Калык шке чон йодмыж нерген мутым лукташ тÿҥале, Марий Эл Российын тöр праван субъектышкыже савырныш.

1990 ий 22 октябрьыште Марий АССР-ын Верховный Советше республикын кугыжаныш суверенитетше улмыж нерген увертарыш. Ты суверенитет нерген декларацийыште, Марий Эл Республикыште марий (олыкмарий, курыкмарий) ден руш йылме-влак иктöр права дене кугыжаныш йылме семын кучылталтыт манын, возымо. Моткоч йоҥгыдо, тыгодымак ятыр жап вучымо пунчал.

Чынже денак, Марий Элыште огыл гын, могай вара моло вес элыште марий йылме кугыжаныш статусан лийшаш? Вет Марий Элже, тудын конституцийже дене келшышын, лÿмынак марий калыкын чон йодмыжым шукташ, калыкнан йылмыжым, тÿвыражым арален кодаш да нуным умбакыже вияҥден шогаш чыла йöным ышташ манын негызлалтын. Марий Элыште марий калык - тÿп калык, кугыжанышым ыштыше калык. Марий калык ок лий гын, Марий Эл Республикым ышташыжат негыз уке ыле. Марий Элыште марий йылмын вержым рашемдыме годым лачак теве кÿшнö каласымым шотыш налман. Мемнан шонымаште, Марий Эл Республикыште марий йылме вес кугыжаныш руш йылме дене иктöр праван веле огыл, эсогыл тÿҥ йылме семын увертарыман.

Кызытсе Марий Эл илышыште чынжым гын марий йылмын кугыжаныш акан улмыжо кагазыште веле. Тидат веле огыл, тудын статусшо тöртык (закон) почеш лапкаҥдалтеш. Ик могырым, пеш сай - 1995 ий 26 октябрьыште "Марий Элыште йылме-влак нерген" манме Марий Элын законжо шочо, тушто республикыштына марий калыкын йылмыжым аралаш да тудым умбакыже вияҥден колташ кугыжанышын мо кÿлешым чыла ыштенак шогышашыж нерген ойлалтеш. Вес могырым, ты законын преамбулыштыжо республикынан илышыштыже марий-руш кокйылмылык веле нормылан шотлалтеш, а руш-марий кокйылмылык нерген огешат ушештаралт. Лектеш, марий еҥ рушла мошта гын - нормальне, руш йылманын марла моштымыжо кÿлешан огыл.

Кокйылмылык шарлыме кугыжанышыштына марий-руш кокйылмылык веле гын, тыште тÿрлö йылман калык-влакын коклаште социальный иктöрлык огыл улмо нерген ойла, а тидыже закон дене пеҥгыдемдалтеш. Мемнан шонымаште, республикысе йылме-влак нерген законым угыч ончен лекташ да кÿлеш вашталтыш-влакым пуртыман.

Тиде веле огыл Марий Эл Республикыште йылме шотышто федеральный законат пудырталтеш. Теве 1995 ий 3 августышто "Россий Федерацийыште кугыжаныш службын законжо-влак нерген" лÿман закон вийым налын. Тиде законын 21-ше статьяж почеш, Россий Федерацийын гражданинжым кугыжаныш службыш налме годым, КЗоТ дене таҥастарымаште, ты гражданинын праважым икмыняр шыгыремдыман. Тыге, тудо Российын кугыжаныш йылмыж дене пырля Россий субъект коклаш пурышо республикыште увертарыме кугыжаныш йылмымат палышаш. Марий Эл Республикын илышыжым ты могырым ончалат, да тыгай шонымашыш шуат, пуйто мемнан мландыште закон-влакым илышыш пуртымым эскерыше органат уке. Икманаш, Марий Элыште йылме-влак шотышто лекше законым пудыртымаш нормылан шотлалтеш, а марий йылмын кокымшо сортан улмыжо закон денак пеҥгыдемдалтеш. Ты сÿретым шотлан толшылан нигузе шотлаш огеш лий. Тидын денак умылтаралтеш республикыштына филологий культурын моткоч ÿлыкшö улмым. Маныт, кол вуй гыч шÿеш. Вуйлатышына-влак кугыжаныш марий йылмынам я огыт пале, я палышылан шкеныштым шотлат гынат, ойыштым грамматически чын чоҥен огыт мошто але предложенийын пелыжым марла, а вес пелыжым рушла пелештат.