Проблемы развития марийского языка как государственного (стр. 9 )

Таким образом, можно заявить, что перспективы обучения марийскому государственному языку не столь уж мрачные.

 

МГПИ, филологий наука кандидат, доцент

 

МАРИЙ ЙЫЛМЫМ ТӰЗАТЫМЕ ШУМЛЫК

ИКМЫНЯР ОЙ

 

1995-ше ийыште "Марий Эл Республикыште йылме-влак нерген" пеш кÿлешан законым лукмо. Марий йылмылан верым ойырымо шотышто ты документым "чарыше огыл" манын аклаш лиеш. Туге гына. Чын, закон почеш марий йылмыланат, руш семынак, эрык ятыр пуалтын. Но палемдыме права кокла гыч шукыжо илышыш пурталт ок керт: йöн уке - кучем верлаште, мер калык дене кылдалтше паша сферылаште марий еҥ пеш шагал ышта. Закон уло гынат, илыш тура савырнымылан, окса укелан кöра йылме паша республикыште ятыр шотышто мöҥгештын веле. Теве тунемме книга-влак савыкталтмым чарненыт гаяк, "илыше" марий йылме верлаште ок шымлалт, манаш лиеш, библиотек-влак пеш начар пойдаралтыт. Чын, тыгай неле жапыштат мыняр-гынат сеҥымашат лийын. Мутлан, школлаште марий йылмымат кугыжаныш йылме семын, марий калыкын историй ден культуржым посна предмет семын туныкташ тÿҥалме. Марий йылмын йодыш-влакше дене научный, научно-практический конференций-влак чÿчкыдынак эртаралтыт.

Теве кызытат поро ошкылым ыштыме. Мо сай, тудо "кÿшычын" лийын. Йылме пашам вияҥден колташ кÿлмым умылен, правительстве "Марий Эл Республикыште йылме-влак нерген" законым илышыш пуртымо шотышто кугыжаныш программын проектшым ямдылен да калык ончыко каҥашаш луктын. Тушто 2000-2005-ше ийлаште ыштышаш паша-влакым, кажныжлан вуйын шогышо-влакым, ыштен шуктышаш жапым да ойырымо окса чотым палемдыме. Мутат уке, тыгай документ кÿлешан дечат кÿлешан. Ончыктымо мероприятий-влак илышын йодмыжлан чынак келшыше улыт. Чыла нуным ыштен шукташ гын, ÿшанаш лиеш, кугыжаныш йылме-влак, ойыртемынак марий йылме, шотышто паша палынак ончыко тошкалеш.

Проектым республиканский научно-практический конференцийыште каҥашыме. Ойлышо-влак, тÿҥ шотышто палыме йылмызе-влак, марий йылмым умбакыже шымлыме корно-влак, шымлымашым виктарен колташ ыштыме йöн-влак нерген, марий йылмын мер илышыште вержым кумдаҥдыме нерген, марий кыдалаш школышто чыла предметым шочмо йылме дене туныкташ тÿҥалаш жап шумо да тулеч моло нерген шонымашым луктын каласеныт.

Пале, кугыжаныш йылме-влакым вияҥдыме паша нимучашдыме. Руш йылме шотышто мемнан элын рÿдö олаштыже, моло олаласе шымлыме институтлаште, вузлаште моткоч шуко ыштат. Тиде пеш сай. А марий йылме верч Йошкар-Олаште, республикын тÿҥ олаштыже, тыршаш огыл гын, вес вере нигушто нигö тидым ышташ ок тÿҥал. Садлан республикысе кучем пашаеҥ-влак, тидым шарнен-умылен, марий йылме деке эреак мелын лийыт гын веле, тудо кужу ÿмыран, мыняр-гынат эрыкан лийын кертеш.

Вичкыж вер-влак кокла гыч икмынярешыже шогалман. Марий йылмым официально-деловой кагаз пашаште утларак шараш, чыла предметым марла туныктымын лектышыжым, сай-удажым тергаш экспериментальный школым ышташ, научный библиотек-влакым лингвистический, поснак финно-угорский, литератур дене пойдараш кÿлмö нерген шонымашым каласынем.

Кугун тургыжланаш амалым теве мо луктеш. Закон почеш республикын кугыжаныш йылмыжлан марий (курык марий да олык марий) йылме ден руш йылме шотлалтыт гынат, "Марий йылме руш йылме дене иктöрак кугыжаныш йылме" манаш нигузе ок лий. Марий йылмын кучылталтме верже ятырлан аҥысыр. Кугыжаныш пашам виктарымаште, мер илышыште шочмо йылмына пеш шагал вашлиялтеш. Марий еҥлан тудын дене пайдаланаш йöн уке: тушто пашаеҥ-влак тÿрыс гаяк марий йылмым огыт пале. Садлан тыглай марий еҥлан илышыште, поснак кучем верлаште, олашке логалмекыже, ятыр йöндымылык лектеш. Тÿрлö канцелярский кагазым возымо годымат тудлан шагал огыл умылыдымаш логалеш. Ты шотышто, мыйын шонымаште, тыгай ошкылым ыштыман. Марий еҥ-влаклан республик кöргыштö тÿрлö официальный кагазым кеч-кушкат марла возаш йöным ыштыман. Тыгеже кажне гаяк марий еҥ личный сынан канцелярский документ-влакым шкак возен сеҥа лиеш. Документлаште мо кÿлешыжым, шонымыжым, кумылжым куштылгын, раш почын пуэн кертеш. Чын, йылме-влак нерген закон тидлан ваштареш огыл, мöҥгешла, правамат пуэн. Но калыкыште тидыжым шагалын палат да шукынжо тидден пайдаланен огытат керт. Молан? Тидын шотышто калыклан печать, радио гоч уэш-пачаш увертарыман, ÿшандарен умылтарыман. Тидлан калыкым туныктыман. Ты корнышто деловой кагаз-влакын марла образецыштым посна книга дене лукмат кугун полшен кертеш. Кугыжаныш стандартлан келшен толшо образец-влакан книгам жапым шуйыде ямдылаш да савыкташ кÿлеш. Проектыште тыгай сборникым лукташ палемдыме, пеш чын ыштыме. Сай шонымашым илышыш пуртыманак.

Весе - туныктымо пашам "марлаҥдыме" шумлык ой. Пытартыш ийлаште образований кучем органлаште, йылмызе-влак коклаште школлаште чыла предметым марла туныктымашке куснаш кÿлмö нерген шонымаш шарлен толеш. Ты йодыш дене образований да воспитаний министерстве, образований институт лÿмын конференцийымат эртарышт. Коеш, тидын шотышто тÿрлын шонышо улыт, коктеланышат шагал огыл, мо-гынат, але ик ой уке. Кернак, тыгай поро шонымашан пашаат лÿдыктен кертеш. Сайже - икшыве-влаклан тÿрлö предметым шочмо йылме дене куштылгын, келгын умылен налаш йöн лиеш; тунемше-влакын йылмышт тÿрлö могырым лывырга, вияҥеш; марий йылме шкежат вийым налеш, стильже пойдаралтеш - термин-влак палынак ешаралтшаш улыт, научный стиль тÿзланышаш; марий йылме рушаҥмаш мыняр-гынат эркышнышаш да йылмын пÿтынь пÿрымашыже волгыдемшаш. Нелылыкше - тунемме книга-влакым ямдылаш, руш йылме гыч марлашке кусараш, вара нуным савыкташ шагал огыл шийвундо кÿлеш. Тыгат пытартыш жапыште республикыште окса укелан кöра книга пеш чÿдын савыкталтеш. Лÿдыкшыжö - марла гына тунемше марий ÿдыр ден рвезе-влак элласе вузлашке тунемаш пурен огыт сеҥе лиеш: нунылан тÿрлö предмет дене экзаменым рушла кучымаште кугу йöсылык лектеш. Тунемше-влак, эн ондак, нунын ача-авашт лач тиддечак лÿдыт. Кузе тыгодым лияш? Очыни, республикыште кок-кум тыгай экспериментальный школым почман. Марлаҥдыме тунемме книга-влакым вучыде, кызытак экспериментым тÿҥалман. Тидланже кумылан да опытан туныктышо-влакым чумырыман, нуным иктаж-кузе кумылаҥдыме йöнымат муман. Школын пашажым тÿткын эскерыман. Кажне тунемме ий мучаште лектышыжым моло тыглай школ-влакын кÿкшытышт дене таҥастарыман. Школым тунем пытарыше-влакын кÿшыл школлашке кузе пурымыштымат шинча ончылнак кучыман. Тыгодымак вес "изирак" республикласе туныктымо радамым ты шотышто шымлыман, нунын опытыштым тунемман.

Кумшо - шымлызе-влакын, ты шотышто марий йылмызе-влакынат, паша кÿкшытыштым нöлталме корно нерген шонымаш. Раш, кеч-могай наука пашаеҥын тÿҥ куралже - книга. Айдеме тукымын уш поянлыкшылан, кугу ученый-влакын шонымашыштлан эҥертыде, келге пашам возаш, чын иктешлымашыш шуаш ок лий. Тÿрлö еҥын ойлымым-возымым ушыш налын, нунылан негызлалтын, нуным таҥастарен, икте-весыштым ваш-ваш кылден, пунен веле, наукышто чын вашмутым муаш лиеш. Тыге, шымлызылан шуко деч шуко книга кÿлеш. Тунам гына республикысе наука, тыгак финно-угроведеният, марий лингвистикат тÿнямбал кÿкшытыш шуын кертыт. Тыге гына марий наукын, тидден пырля пÿтынь республикын лÿмнерже чапланен кертеш. Поян библиотек деч посна кундемысе наука куакш лиеш, лывырге ушан шымлызе-влак кавыскат. Тыге ынже лий манын, мемнан деч варасе тукым-влак кугезе кочаштым, ача-аваштым кугешнен, тауштен шарналтен кертышт манын, библиотек-влакым оксам чаманыде пойдараш пижман. Республикысе рÿдö библиотекышке, МарНИИ-н библиотекышкыже мемнан элысе, вес кугыжанышласе финно-угроведений дене чыла шымлымаш пашам, мутер-влакым, кеч кок-кум экземпляр дене, чумырыман. Марий лингвистикым тыгак руш, тюрк йылме наука деч поснат ончыко колташ ок лий. Мутат уке, тиде корно - библиотек-влакым чарныде пойдарымаш - республиклан ятырлан шулдеш толеш. Тыге шуко шымлызе ушан пашам тора да шергакан командировко деч поснат возен кертеш. Ӱшандарен каласаш лиеш: шымлымаш-влакын кÿкшö акышт кевытысе книга-влакын акыштым шуко пачаш сулен эртарат ыле.

Ойлыманат огыл, йылме пашан мучашыже уке. Но кÿшнö палемдыме сомыл-влакым - марий кугыжаныш йылмын вержым кугыжаныш, мер илышыште (канцелярский кагаз-влак сферрыште) шарен колтымым, чыла предметым марла туныктыман "марий" экспериментальный школым почмым, республикысе рÿдö научный библиотек-влакым лингвистический, ойыртемынак финно-угор, литератур дене пойдарымым - ик эн ончыч шуктышаш паша-влак семын ончыман.

 

МГПИ, доктор филологических наук, профессор

К ВОПРОСУ ОБ ЭКОЛОГИИ ГОСУДАРСТВЕННОГО

МАРИЙСКОГО (ЛУГОВОГО) ЯЗЫКА

(социолингвистический и культурологический аспекты)

 

Сама постановка вопроса об экологии языка в настоящее время является настоятельной необходимостью. Язык, представляя собой основную социально значимую форму отражения окружающей человека действительности, вместе с другими сферами жизни общества испытывает сегодня серьëзные кризисные процессы, проявляющиеся в игнорировании всех и всяческих норм языка сотрудниками средств массовой информации, проникновениями нецензурных слов в печать, на теле- и киноэкраны, засорении словарного состава иноязычными элементами-проникновениями. Причëм недостаточный уровень филологического образования как руководящих кадров, так и большинства населения, свидетельствует не столько о языковом упадке, сколько о бедственном положении культуры вообще.

В своë время член-корреспондент Петербургской Академии наук отметил, что язык предшествует всем остальным специальным человеческим деятельностям и сопровождает их. Именно языку обязана своим существованием как мировая цивилизация в целом, так и культура каждого народа в отдельности.