Проблемы развития марийского языка как государственного (стр. 1 )

 

ПРОБЛЕМЫ

РАЗВИТИЯ МАРИЙСКОГО ЯЗЫКА

КАК ГОСУДАРСТВЕННОГО

 

Йошкар-Ола

2000

 

Ш 166. 32

П74

 

Печатается по решению Ученого совета Марийского научно-исследовательского института языка, литературы и истории им. при правительстве Республики Марий Эл.

 

В настоящий сборник вошли доклады и сообщения, прочитанные на Республикансокй научно-практической конференции, посвященной актуальным проблемам развития марийского языка как государственного на современном этапе, проведенной по решению Правительства Республики Марий Эл Марийским научно-исследовательским институтом языка, литературы и истории им. совместно с Министерством образования и воспитания Республики Марий Эл.

Сборник предназначен для преподавателей школ и вузов, а также самому широкому кругу читателей, кто интересуется судьбой марийского языка вообще и судьбой его как государственного.

 

Ответственный редактор  

 

 

ИД № 000 от 15. 12. 1999.

 

© Марийский научно-исследовательский институт, 2000

 

,

Президент Республики Марий Эл

 

БУДУЩЕЕ МАРИЙСКОГО ЯЗЫКА

Участникам научно-практической конференции

"Проблемы развития марийского языка как государственного"

 

Дорогие друзья!

От имени Правительства Республики Марий Эл и себя лично сердечно приветствую всех участников конференции, собравшихся для обсуждения важнейших проблем сохране­ния, развития марийского языка.

Одним из главных показателей самочувст­вия любого этноса является состояние его языка, степень его употребления во всех сфе­рах общественной, социальной, культурной жизни.

За минувшее столетие сформировался раз­витой литературный марийский язык, возник­ла современная марийская филологическая наука, созданы высокохудожественная лите­ратура, драматургия, профессиональный те­атр. Слово Шкетана, Чавайна, Игнатьева полу­чило государственный статус, и заботу о его судьбе наряду с его носителями взяло на себя государство.

Вместе с тем в развитии марийского языка обнаружились серьезные проблемы, кото­рые болезненно сказываются 'на самочувст­вии народа, вызывают серьезную озабочен­ность национальной интеллигенции.

Правительство республики, исходя из Кон­цепции государственной национальной поли­тики Республики Марий Эл, видит свою глав­ную цель в сохранении и национальном разви­тии каждого и всех народов, проживающих на ее территории, их языков, самобытных культур. Мы также отчетливо понимаем необ­ходимость осуществления государственных мер поддержки марийского языка и считаем одной из высших целей национального разви­тия Республики Марий Эл обеспечение благо­получия марийского этноса.

Уверен, что участники конференции сумеют выработать ценные предложения и проекты для подготовки государственной программы реализации Закона Республики Марий Эл "О языках в Республике Марий Эл". Принятие этой программы, по нашему мнению, станет важным актом в подготовке к V Всемарийскому съезду.

Искренне желаю успешной работы конфе­ренции, здоровья и благополучия всем ее участникам.

 

,

МарНИИ, филологий наука доктор, профессор

 

МАРИЙ ЙЫЛМЫЗЕ-ВЛАКЫН ТАЧЫСЕ КЕЧЫЛАН ЗАДАЧЫШТ

Пытартыш ийлаште ме шкенан ончылно шогышо проблеме ден задаче-влак нерген чÿчкыдын ойлена. Тыгодым йылмызе-влакым нигунамат огына мондо: вет йылмызе-влак деч посна кеч-могай кугыжанышат калыкын культуржым, образованийжым вияҥден огеш керт, кузе огеш керт тудо кÿкшö культуран, кÿкшö образованиян, сай койыш-шоктышан интеллектуал-влак деч посна иленжат. Мыйын шонымаште, тыгай еҥ-влак деч посна обществе ончыко каен ок керт. Ме эгоцентризм деч утлышо обществым чоҥынена гын, мыланна ваш-ваш умылымаш, ваш-ваш полшымаш, икте-весым пагалымаш, йöратымаш кÿлеш гын, ме кÿкшö культуран да сай койыш-шоктышан алмаштышым куштышаш улына. Вет только культурный да сай койыш-шоктышан еҥ тыгай пашам шуктен кертеш.

Мо тугай культур? Культур - тиде пеш кумда умылымаш. Тудо чумыр обществын веле огыл, тыгак посна этносын чумыр материальный ден духовный поянлыкшым авалта. Культурын чыла элементшым йылме фиксироватла да тудын полшымыж денак калык поколений гыч поколенийыш шке культуржым вончыктарен шога. Йылмак веле айдемым шонен моштышым, руш манмыла, разумныйым ыштен. Йылмак веле ик калыкым весе деч ойырен шога. Йылме ок лий гын, калыкшат огеш лий. Икманаш, йылме - тиде калыкын чонжо. Садлан тудым йöраташ йочам изинекак туныктыман. Чыла тиде ача-ава деч шога. Йылме полшымо дене ме шонена, икте-весе дене мутланена, туныктена; шке опытнам, шинчымашнам у поколенийлан пуэна. Тÿнямбалне изи да кугу йылме уке: тиде анатомический орган огыл. Йылмын кÿлешлыкше, тудын акше, тудын дене изи але кугу калык кутырымо деч ок шого. Кажне йылме шке калыкшылан икгай акан, ик семынак шерге. Посна калыкын йылмыжым палыде, тудым шкенжымат, тудын культуржымат, йÿлажымат, койыш-шоктышыжымат, чонжымат пален налаш ок лий. А вет калыкын чонжым пален налде, тудын духовный культуржымат кÿлеш семын пален налын от керт.

Эше 1987-ше ийыштак МарНИИ просвещений министерстве (кызыт образований ден воспитаний министерстве), марий университет да пединститут дене иквереш КПСС Марий Обкомын наука пöлкажын да Министр-влак Советын уло кумылын полшымышт дене республиканский научно-практический конференцийым эртарен. Конференцийыште 400 наре еҥ тÿрлö верла гыч лийын. Конференций марий языкознанийыште улшо икмыняр экшыкым палемден да нуным кораҥдышашлан тÿрлö мерым палемден, рекомендацийымат ыштен ыле. Рекомендацийыште каласыме ыле: 1) терминологический мутер-влакым ышташ; МарНИИ пелен тидлан лÿмын терминологический комиссийым погаш, тушко йылмызе-влак деч посна, тÿрлö специалист-влакым: обществовед, писатель, журналист, редакций ден савыктыш пашаеҥ-влакым, кусарыше-влакым пурташ; 2) кÿчык жапыште марий орфографийым уэмдаш да орфографий мутерым савыкташ; 3) марий йылмын научный грамматикыжым уэмден возаш; 4) марий орфоэпий дене йодышым ямдылаш.

Тиде пашашке тунам чыла научный учреждений, творческий ушем, редакций да савыктыш-влакын вийышт ушалтын ыле. Госсекретарь вуйлатымыж дене терминологический комиссий пашам ыштен. Марий университетысе марий филологий кафедра пелен "Йылме" да руш ден общий языкознаний кафедра пелен "Кырык мары йӹлмӹ", а Марий пединститутын марий йылме кафедра пелен "Йылме да школ" лабораторий-влак почылтыч. Паша ик жаплан пеш воранен кайыш. "Йылме" лабораторий "Компьютер полшымо дене йылмым шымлыше да школ ден вузлаште туныктымо" проблемым шымлен, Финляндийысе Турку университет дене пырля йылме данный-влак банкым ямдылен да компьютерыш пуртен. Тыштак политический, математический, географический, лингвистический, анатомический, биологический, зоологический термин мутер-влакым ямдылыме. Но чаманен каласаш логалеш, мутер-влак таче мартеат савыкталтде кият. Нуным кызытак савыкташлан ямдылаш кÿлеш, а тидлан сай редколлегийым чумырыман да, жапым шуйыде, пашашке пижман.

"Йылме" лабораторий полшымо дене Марий университет икмыняр книгам луктын: "Мут вашталтмаш" (1995 ий), "Марий йылме. Мут вашталтмаш" (1995 ий), "Историческая грамматика марийского языка. ч. I. Введение. Субстантивные словосочетания" (1991 ий), профессор "Кызытсе марий литератур йылмын фонетикыже" тунемме книгам возен, но книга тачат тÿням ужде кия. А вет студент-влак тиде книга деч посна юж деч посна гаяк илат, экзаменлан лекций почеш веле ямдылалтыт.

ден 1993-1995 ийлаште финн ученый А.Мойсио дене пырля вес элла дене кыл кучымо шот дене Турку университет ден Марий университет коклаште подписатлыме меморандум почеш "Финнла-марла мутерым" ыштеныт. Мутер 1995 ийыште савыкталтын. Тымарте тÿнямбалне тыгай мутер лийын огыл. Мутат уке, тиде мутер студент-влаклан финн йылмым тунеммаште изи огыл полыш. Тыгак финн йылмым тунемаш шонышо-влакланат сай полыш лийын кертеш. Ато икымше томжым угыч савыктыде ок лий; вет комплект манмет ок лий. "Кырык мары йӹлмӹ" лабораторий курык марла орфографий мутерым луктын. Тиде пеш сай. Но икте öрыктара. Тудо "Кырык мары орфографий лӹмдер" маналтеш. Мо лиеш лӹмдер манмыже? Мутер але лÿм-влак? Вет мутерышке лÿм мутым веле огыл, вес ойлымаш ужаш-влакымат пуртымо: глаголым, наречийым, частицым, оҥартыш мутым да т.м. Садлан, мыйын шонымаште, мутерым ямдылышылан шамакер, шамакдер, шамаквлä книгä манаш ок келше гын, руш "Словарь" мутымак кучылташ але олык марий "мутер" шомакым пурташ утларак келшен толеш ыле. Ме икте-весынам пойдараш тÿҥалына гын, нимо осалжат ок лий, шонем. Мут укеште, у мутым ыштем манын, умылаш лийдыме мутым ыштыман огыл, очыни. Лучо шке йылмынан диалектлаштыже келшыше мутым кычалаш.

Эше иктым палемдыде огеш лий - тиде руш йылме гыч пурышо -ий мучашан мут-влакым возымо шотышто ала-молан мутерым ыштыше нуным 30-шо ийласе семын - мучашысе -й гласный деч посна возаш темла: комбинаци, провокаци, вет 1978 ийыште лукмо "Мары орфографический словарьыштыже" комбинаций, провокаций формым темлыме ыле. Кызытат курык марий туныктышо-влак деч чÿчкыдын öпке мутым колалтеш. Нуно -ий мучаш дене возымым чынлан шотлат да кызытсе правилым бытовой йылме деке пöртылмö лиеш маныт. Тидын дене, очыни, келшыдежат огеш лий.

Чаманен веле каласаш логалеш, "Кырык мары орфографий лӹмдер" ала-кузе МарНИИ-н лÿмжö дене лектын, но ты мутерым МарНИИ-н Ученый советыште каҥашыме да пеҥгыдемдыме огыл.