Рабочая программа дисциплины «Современный коми язык. Словообразование. Морфология» (стр. 2 )

Морфология топыда йитчöма грамматикалöн мукöд юкöнъяскöд: кыв артмöмкöд да синтаксискöд, кыдзи и дзоньнас грамматика йитчöма кывлöн мукöд тшупöдъяскöд: фонетикакöд да лексикакöд. Тайö артмö сы понда, мый быд морт кыв – öтувъя, юклыны позьтöм вывтыр, организм, кодi олö да сöвмö öтувъя законъяс серти, и став торъя юкöнъясыс сылöн топыда йитчöмаöсь öта-мöдыскöд. Но ни öти кыв туялысь оз вермы шымыртны ставсö, мый эм кывлöн пытшкöсса тэчасын да öтпырйö туявны; быть лоö торйöдны сiйöс юкöнъяс вылö да матыстчыны кыв дорö сöмын öтар боксянь. Кивывджык видлавны тайö юкöнъяссö торйöн, мукöд юкöнъясысь öтдортчöмöн.

Медся топыда морфология йитчöма синтаксискöд, öд кывъяс вежласьöны, медым йитчыны öта-мöдыскöд кывтэчасъясö да сёрникузяясö, кодъясöс велöдö синтаксис. Морфологиялöн да синтаксислöн öти велöдантор, сöмын матыстчöны найö сы дорö разнöй боксянь. Морфологиялысь унджык понятиесö позьö петкöдлыны синтаксислöн категорияяс пыр, шуам, кывсикасъяс торъялöны сы серти, кыдзи найö петкöдчöны сёрникузяын (субъект, объект, предикат, гöгöрвоöдысь кыв да с. в.). Морфологиялöн да синтаксислöн эм öтувъя терминъяс, шуам, грамматика (морфология да синтаксис) категория, грамматика вежöртас, кывтэчас; тшöкыда морфология вежöртасъяссö петкöдлö оз öти, а некымын кыв форма, кывтэчас либö весиг сёрникузя.

Кывартмöм торъялö грамматикалöн мукöд юкöнъясысь ыджыдджык асшöрлунöн. Та вылö видзöдтöг, кыв туялан уджъясын тшöкыда сiйöс оз торйöдны морфологияысь. Тайöс позьö шуны и став воддза грамматика йылысь, кöнi кывъяслысь артманногсö сетöма кывсикасъяс туялан юкöнъясын, дай индöма сöмын суффиксъяс отсöгöн кыв артмöдысь способ мукöд способъяс тöд вылö босьттöг. Тайö, дерт, оз отсав видлавны кыв артмöм кыдзи кывлöн асвыйöна тшупöд, кодi торъялö морфологияысь аслас велöданторйöн, кыв туялан методъясöн да терминологияöн. Öд морфология видлалö став кывворсö формаяс вежлалöм боксянь да вöдитчö грамматика категория, грамматика форма, грамматика вежöртас, кывсикас, кыв вежлалöм да с. в. терминъясöн, а кывартмöмлöн велöданторйöн лоö сöмын артмöм (производнöй) кыв, кодi торъялö мукöд кывъясысь аслыспöлöс кыв артмöдан вежöртасöн. Татшöм кывъяс туялiгöн вöдитчöны торъя понятиеясöн да терминъясöн: кыв артмöдан способ, кыв артмöдан тип, производность, мотивированность, продуктивность да с. в.

Программаын кывартмöм кыдзи грамматикалöн асвыйöна юкöн сетöма торъя разделöн, торйöдöма морфологияысь. Сэк жö уналаысь позьö казявны синтаксисö кежавлöм. Тайö колö сэки, кор морфологияса петкöдчöм паськыдджыка да пыдiсяньджык позьö видлавны сёрникузяын да тöдчöдны синтакслöн понятиеяс пыр. Таын петкöдчö коми грамматикалöн аслыспöлöслуныс, торъяланлуныс, паныдасьлö коми кывйын ёна тшöкыда.

Курсыс пансьö морфологиялöн подув понятиеяс сетöмсянь, сылысь торъя юкöнъяссö торйöдöмсянь да мукöд кывтуялысь наукаяскöд йитöдъяссö тöдчöдöмсянь. Та бöрын велöдчысьяс пырöдчöны торъякывлöн структураö, видлалöны, кутшöм вежöртас кутысь юкöнъясысь сiйö артмö, кутшöм системнöй йитöдъяс эмöсь морфемаяс костын да кыдзи тайö петкöдчö. Морфемика бöрын мунö парадигматика, кöнi петкöдчö сiйö жö морфема чукöрыс, сöмын кыв вежлалан парадигмаяс артмöдöмын. Кывсикасъяс туялiгöн материалыс сетчö традиционнöя. Быд кывсикас видлавсьö торйöн, чорыд схема серти: кывсикас вылö öтувъя видзöдлас (семантика, морфология формаяс, сёрникузяын роль), кывсикас пытшкын торъялана лексико–грамматическöй кывчукöръяс, грамматическöй категорияяс, видлалана кывсикаслöн аслыспöлöслун. Вежласян парадигмаяслысь формаяссö видлалiгöн торъя ыджыд тöдчанлун сетöма налысь грамматическöй вежöртасъяс петкöдлöмлы, грамматическöй семантикалы, а сiдзжö ловъя кывйын бергалöмлы, формаяслöн функцияяслы. Кывсикасъяс туялöм бöрын кивыв видлавны найöс озырмöдысь туйяссö, кывартмöдан типъяссö.

«Кывартмöдöм» юкöнын сетсьöны подув понятиеяс, кыв артмöдан анализ нуöдан принципъяс. Та бöрын видлавсьöны торъя кывсикасъяс артмöдысь способъяс, кызвыннас морфологическöй способъяс: тэчаса кывъяс артмöм да суффиксация.

«Öнiя коми кыв. Морфемика. Кывартмöм» курс велöдöмыс оз ло тырмымöм, оз кö ло вынсьöдöма тöдöмлунъяссö практическöй уджъяс пыр. Практическöй занятиеяс вылын сетöм теория материалыс тöдчымöн вынсяммö. Торъя ыджыд тöдчанлун сетöма торъякыв туялан некымын пöлöс анализ нуöдны велöдöмлы. Практическöй занятиеяс водзын сулалöны могъяс: велöдны студентъясöс быд боксянь видлавны торъякывъяс, юклыны найöс вежöртас кутысь юкöнъяс (морфемаяс) вылö, видлавны тайö юкöнъяссö быд боксянь. Морфемнöй анализ кындзи студентъяслы колö быть кужны видлавны торъя кывъяс артманног боксянь. Та вылö лöсьöдöма кывъяс артмöм серти видлалан балаъяс, кодъяс отсалöны аддзыны кыв артмöдан способ, кыв артмöдан типъяс, тöдчöдны, кутшöм кывдiнысь кутшöм формальнöй средство отсöгöн артмöма кывйыс да кутшöм кыв артмöдан вежöртас та дырйи петкöдчö. Студентъяслы колö бура кужны вöчны кыватмöдан анализ: аддзыны поизводящöй кывдiн, тöдчöдны кыв артмöдан рад, кыв артмöдан поз и с. в. Коймöд пöлöс анализ, кодöс колö кужны нуöдны студедентъяслы, тайö морфологическöй анализ: торйöдны кывсикасъяс, бура тöдны сiйö либö мöд кывсикаслы лöсялана признакъяссö, тöдчöдны кыв вежлалана формаяссö да грамматикаа вежöртасъяссö. Практическöй уджъяс вылö урчитöма 30 час, на пиысь 20 час 3-öд семестрын 10 час - 4-öд семестрын.

Морфология дисциплина велöдігöн ёнджыка вöдитчам серпасалана методлы лöсялана системнöй анализ вылö. «Öнія коми кыв. Морфология. Кывартмöм» подув курс велöдчан планъяс серти студентъяс велöдöны II-öд курсын, 3 да 4-öд семестръясын, кодъяс помын сдайтöны зачет да öтувъя экзамен.

ТЕМАТИКАА УДЖТАС

Ыджыд школаынлы öнія коми кыв кузя морфология да кывартмöм дисциплинаяс кузя лöсьöдöм программа должöн лöсявны кык корöмлы: öти-кö, сетны велöдчысьлы наука да теория боксянь зумыд тöдöмлунъяс и, мöд-кö, лöсьöдны (формируйтны) студентлысь практическöй кужанлунъяс (навыкъяс) нуöдны быдсикас кыв анализ. Та вöсна синтаксис курсын теориясö видлалігöн студентъяслы колö сетны оз сöмын программа лöсьöдöма сэтшöм ногöн, мед петкöдлыны öнія коми кывлысь морфология тэчассö быд боксянь, кыдзи торъя зумыд система, кöні быд единицалöн эм форма, вежласян парадигма, функционально-семантическöй вежöртас, коммуникативнöй функция да сёрни артмöдан роль. Морфология – кывлöн сэтшöм юкöн, кöні медбура тöдчö коми кывлöн аслыспöлöслуныс, сылöн агглютипативностьыс, роч флективнöй кывйысь торъяланлуныс, та вöсна курсас ыджыд тöдчанлун сетöма öнія коми кывлысь типология видлалöмлы.

Предметлöн шöр могъясöн лоöны:

·  Сетны коми филологияö пырöдчысь студентъяслы зумыд тöдöмлунъяс коми кывлöн морфологическöй тип йылысь, сылöн пытшкöсса тэчас йылысь.

·  Петкöдлыны коми торъякывлысь тэчасногсö, видлавны быд боксянь сылысь вежöртас кутысь юкöнъяссö, сетны тöдöмлун сылöн артманног йылысь. Эрдöдны коми кыв типологиялы медся лöсялана модельяс. Тöдчöдны öнія кадö мунысь процессъяс.

·  Вынсяммöдны студентъяслысь школаын босьтöм тöдöмлунъяс коми кывсикасъяс йылысь, паськöдны налысь видзöдлас морфология вылö кыдзи зумыд система вылö, кодi динамичнöя олö да сöвмö аслас пытшкöсса законъяс серти. Сетны зумыд теория морфологиялöн подув понятиеяс йылысь - кывсикасъяс, лексико-грамматическöй кывчукöръяс, грамматическöй категорияяс, парадигмаяс йылысь, грамматическöй вежöртасъяс да налöн системнöй йитöдъяс йылысь.

Лекцияяс вылын босьтöм теоретическöй тöдöмлунъяс быть колö вынсяммöдны практическöй занятиеяс вылын, кодъяс пöвстысь кызсö сиöма торъякыв анализируйтны кужанлун артмöдöмлы. Программа кутö практика занятиеяс, кодъяс вылын студент должöн велавны вöчны торъя кывъяслысь структура боксянь анализ.

Предметлöн практика мешöр могöн лоö:

·  Велöдны студентъясöс нуöдны куим пöлöс кыв туялан анализ - морфемнöй, морфологическöй да кывартмöдан анализ, формируйтны торъякывлысь состав да структура быд боксянь видлавны кужанлун.