Материалы международной научно-практической конференции «Конституционная законность – основа правового государства и свободы личности» (стр. 13 )

Қазақстан Республикасының Жлғарғы Сотының 2009 жылғы 28-желтоқсанда №7 «Қылмыстық және қылмыстық іс-жүргізу заңнамасының адамның жеке бас бостандығын сақтау және қадір-қасиетіне қол сұқпау, қинауға, зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгез немесе адамның ар-намысын қорлайтын әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы мәселелер жөніндегі нормаларын қолдану туралы» нормативтік қаулысының 16-тармағына сәйкес: «егер қинау нәтижесінде жәбірленушіге қасақана жеңіл, орташа ауырлықтағы немесе ауыр зиян келтірілсе немесе абайсызда кісі өліміне алып келсе, онда мұндай әрекеттер ҚК-тің101, 103, 104-бабтары бойынша қосымша саралауға жатпайды.

Қинау нәтижесінде өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізудің ҚК-нің 141-1-бабының тиісті бөлігінің және 102-бабының жиынтығы бойынша саралау қажет».

Тән зардабын келтірудің тағы бір тәсілдері:жәбірленушінің денесін күйдіру, электр тоғын пайдаланып жауап алу, дене мүшелерін ауырту, саусағына ине тығу, ұзақ уақыт сусыз, тамақ бермей ұстау, ұйқы бермеу болып табылады.

Психикалық зардап келтіруге жәбірленушілерді өзі туралы, туыстары туралы жалған немесе өмірде одан алған келеңсіз мәліметтер тарату, отбасылық, жеке өмірі туралы құпияларды таратамыз деп қорқыту, сондай-ақ олардан қажетті жауап, мәліметтер алу үшін оларға қарсы наркотикалық нәрселерді, басқа да дәрі-дәрмектерді олардың денесіне егу, гипноз қолдану, бопсалау әрекеттері жатады.

Қылмыс туралы формальдық-материалдық. Дене жарақатын келтірумен ұштасқан әрекеттер материалдыққа, ал психикалық зардап келтірумен байланысты іс-әрекеттер формальдық құрамға жатады.

Қинау әрекеттері тергеушінің, анықтауды жүргізуші адамның, өзге лауазымды адамның заңды қызмет құзыретіне байланысты жүзеге асырылады. Қинау тәсілдері заңда былай деп көрсетілген: қиналушы немесе үшінші адамнан тән немесе психикалық зардабын келтіру арқылы өзіне немесе өзге қарсы мәліметтер алуға мәжбүрлеу, істемеген іс-әрекетті мойындату; немесе істеген іс-әрекетті басқа адам істеді деп жала жаптыру; жәбірленушінің шын мәніндегі істеген қылмысын қинау тәсілі арқылы мойындату және т. б.

Қинау арқылы жауап алынған адам – осы қылмыстың жәбірленушісі болып табылады.

Субъективтік жағынан қылмыс тікелей қасақаналықпен жүзеге асырылады. Қылмыстық ниет субъективтік жақтың қажетті белгісі емес, олар әртүрлі болуы мүмкін (қылмысты істі жылдам ашу, ашылмайтын қылмыстың болмайтындығын дәлелдеу, жасалған қылмысты іс-әрекетті басқаға қарсы бұру т. с.с.).

Қылмыстың субъектісі – арнаулы заңда ол тергеуші, анықтауды жүргізуші адам немесе өзге лауазым адамы, немесе олардың айдап салуымен осы іс-әрекетті жасаған басқа да адам деп көрсетілген. Өзге лауазым адамдарына тергеу, анықтама органдарының бастықтары, оперативтік қызметкерлері және т. б. жатады.

Егер ҚК-тің 141-1 бабының бірінші бөлігінде көрсетілген іс-әрекеттерді; а) адамдар тобымен немесе алдын ала сөз байласқан адамдар тобымен; б) бірнеше рет; в) денсаулыққа орташа ауырлықтан зиян келтіре отырып істесе онда бұл осы құрамның ауырлататын түрі (ҚК-тің 141-1-бабы 2-бөлігі), ал сол әрекет жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіруге немесе абайсызда оның өсуіне әкеп соқса іс-әрекет осы қылмыс құрамының өте ауырлататын түрі болып есептеледі (ҚК-тің 141-1-бабының 3-бөлігі).

З. К АЮПОВА,

стипендиат Программы

Фулбрайт Правительства США,

профессор, доктор юридических наук

Строительство правового государства в Республике Казахстан

в контексте конституционной законности

Конституция Республики Казахстан 1995 года, основываясь на преемственности правовых принципов, декларированных в Конституции 1993 года, провозгласила Казахстан суверенным, унитарным, демократическим, правовым, светским, социальным государством. С юридической точки зрения сделан важный шаг на пути становления гражданского общества. Однако объективная реальность ставит множество вопросов, связанных как с развитием государственности и легитимацией ее характера и формы, так и с формированием нового общественно-политического и социально-экономического пространства. Одним из них является проблема суверенитета, которая касается не только Казахстана, но и всего посттоталитарного пространства.

Задачи, стоящие перед Казахстаном на пути построения демократического правового государства во внутригосударственной сфере и на международной арене, очень тесно взаимосвязаны. Это нашло свое отражение в Итоговом документе Копенгагенской конференции по человеческому измерению, где впервые в истории человечества закреплены принципы правового государства.

Мы уверены, что недавнее подписание Итоговой Декларации Евразийского экономического пространства в Москве Президентами Республики Казахстан, Российской Федерации и Республики Беларусь поставило жирную точку в 20- летней истории суверенизации бывших союзных республик.

Одним из главных признаков правового государства является публичность власти, которая должна представлять собой общество в целом, весь народ. Публичная власть призвана создавать гражданскому обществу благоприятные условия для его существования и развития. Государственная власть должна быть легитимной, т. е. юридически обоснованной и признанной. Это основание выражается в правовой системе - Конституции, законах, международно-правовых актах. Исследователи считают, что легитимность нельзя путать с законностью. «Легитимность власти» - более основательное понятие; оно дает ответ на вопрос: обоснована ли власть с социальной стороны и с точки зрения права, прав и свобод человека» [1, с.7]. А это означает, что публичное право государства должно основываться на естественном праве общества и народа, человека и гражданина и быть естественным звеном всей правовой системы.

Дальнейшее развитие современного общества невозможно себе представить без прочного правового порядка, устойчивой системы правовых отношений, воплощающих в жизнь основные правовые идеалы равенства, свободы и справедливости, верховенства закона, всеобщности права и ответственности, обеспеченности прав и свобод человека и гражданина, отраженных в нашей Конституции.

В правовом государстве утверждается режим демократии, который не просто предполагает право, а требует системного, разностороннего раскрытия в нем собственных ресурсов, собственного правового развития как общезначимого системного социального фактора. «Режим демократии выдвигает на первое место человека, его права и свободы, и это необходимо закрепить в правовой системе», - говорит [1, с.7]. Очень важное замечание - гражданские права и свободы не должны быть неким довеском к публичному праву государства, не подачкой и одолжением государства для общества и граждан, а естественным и одним из главных элементов правовой системы. «Право, по своей сущности, и это максима англосаксонской и романо-германской правовых семей, надгосударственно, - еще более категорично заявляет доц. , - подчинить его государству, означает исказить его природу. Право может только тогда иметь авторитет, когда этот авторитет будет содержаться в нем самом, а не в каком-то внешнем влиянии, пусть даже государственном» [2, с.33].

Государству (правовому - тоже) в большей или меньшей степени присуще свойство отчуждения, полностью, видимо, неустранимое. Поэтому многие ученые говорят все-таки о необходимом приоритете права над властью, поскольку государство - это не только большой элемент правовой системы, но и главная в обществе политическая организация, имеющая нередко стремления к внеправовым действиям. «Необходимо отметить и другую сторону права, оно развивается в противоборстве с государством. Особенно отчетливо это проявляется при демократическом режиме. Право выступает в качестве главного института цивилизации, способного «обуздать» государство… Правовое развитие начинается,… когда деятельность государственных органов ограничивается, строго упорядочивается при помощи строго разрешительного порядка» [1, с.7].

Опять более категорично об этом же : «Если свести все право к воле государства, которое дозволяет, разрешает, запрещает те или иные человеческие поступки, то, очевидно, мера поведения, которая предписывается государством, унижает человека. Государство должно запрещать неправо, а не предписывать дозволения и разрешения. Человек в своем естественном состоянии - свободное существо. Это абсолютный и безусловный принцип. Все, что не запрещено, то разрешено - именно в силу прирожденной человеку свободы» [2, с.39].

«Власть - антипод права, - решительно заявляет проф. . - Да, такой парадокс. Власть, особенно власть политическая, государственная, которая и делает «право правом», в то же время явление, в какой-то мере с ним несовместимое, выступающее по отношению к праву в виде противоборствующего, а порой чуждого, остро враждебного фактора» [3, с.67]. Истоки такой парадоксальности, поясняет он, кроются в глубокой противоречивости власти, в том, что, являясь (в своих социально оправданных величинах) необходимым и конститутивным элементом оптимальной организации жизни людей, управления общественными делами, она обладает такими имманентными качествами, которые в процессе утверждения и упрочения власти, когда она переступает порог социально оправданных величин, превращают власть в самодовлеющую, самовозрастающую, авторитарную по своим потенциям силу. И тогда власть приобретает демонические, в немалой степени разрушительные качества, она становится силой, отличающейся неодолимыми импульсами к дальнейшему и притом неограниченному, все более интенсивному росту, к приданию императивному статусу свойства исключительности и неприкосновенности, к своему возвеличиванию и увековечиванию, к отторжению в пространстве своего действия любой иной власти, всего того, что мешает ее функционированию и угрожает положению властвующих лиц.

Все это порождает неоднозначные последствия. С одной стороны, возникают острые проблемы эффективности государственных и политических институтов; конфликт закона с обществом; кризис доверия к власти, закону, отсутствие поддержки их общественным мнением, что подрывает стабильность правовой системы и правопорядка в целом, ведет к нарушению прав и законных интересов граждан, распространению ложных догм и негативных стереотипов в общественном правосознании и поведении, в том числе к вере во всесилие мер государственного и правового регулирования. С другой стороны, предвзятая нигилистическая оценка государственного аппарата закрывает путь к конструктивному взаимодействию граждан и государства, к познанию проблем самой власти. В печати много эмоциональных всплесков по поводу деятельности всех трех ветвей власти, но людей, которые знают глубины ее деятельности, очень мало. Ученые тоже недостаточно исследуют проблемы взаимодействия внутри власти, а также ее взаимоотношения с гражданами.

В процессе реформирования нашего общества, увлечения идеями приоритета права и прав человека, конечно же, нельзя оставлять в стороне такой важный институт, как государство, которое является источником действующего законодательства. Негативное отношение к государству, власти, государственным структурам приводит к их трактовкам как исключительно тоталитарных явлений. Между тем государство, по словам проф. , представляет собой национальную и социальную ценность [4, с.25]. Другое дело, что необходимо заставить государство служить обществу, поставить его под контроль общества, сделать методы его функционирования исключительно правовыми. Иными словами, необходимо, чтобы государство, будучи правовым, действительно, а не формально оставалось в рамках правовой системы как важный ее элемент.

Этой проблеме, точнее комплексу проблем государства в сфере права, посвящена фундаментальная, содержательная монография доктора юридических наук, профессора [5]. В автореферате его докторской диссертации отражены институциональный подход к анализу строительства правового государства и гражданского общества, переосмысление и реформирование правопонимания, интеграционный подход, принцип систематики в познании сущности права и государства, определяющая роль Идеи права и др. [6].

Правовое государство предполагает максимальное сближение и взаимодействие публичного и частного права в единой правовой системе. Между тем и в этой проблеме обнаруживаются точки зрения, тяготеющие к крайностям, преувеличения значения одного в ущерб другому. Так, проф. воссоздание частного права, возведение его на высокое достойное место в правовой системе называет «очеловечиванием», «приватизацией» права. Демократизм правовой системы связывается им только с частным правом [7, с.218].

Однако с таким пониманием правовой системы не согласен проф. , который считает, что вряд ли следует абсолютизировать «личное начало» в обществе и противопоставлять его общественным интересам. Частный интерес, как индивидуальный и коллективный, требует не только защиты со стороны государства и общества, но и обеспечения социальной направленности [8].

Границы частного права «раздвигаются» до горизонтов «публичности» в регионе, стране и мире. Не случайно права человека стали предметом регулирования и на международном уровне. Важнее теперь находить баланс интересов граждан, групп, слоев, меньшинства и большинства. «Публичность» не сводится к «государственному», она обеспечивает целостное, системное правопонимание, правотворчество и правоприменение [8, с.25].

Еще одним негативом государства (правового - тоже) для всей правовой системы могут стать излишняя или чрезмерная политизация самого государства и ее распространение на правовые явления. Распространение и воздействие бывают многообразными - проблема требует особого изучения. «О принципе партийности, якобы являющемся обязательным атрибутом гуманитарных наук, в том числе теории государства и права», говорит акад. . Он пишет, что слова Ленина о партийности материализма, абсолютизированные и гипертрофированные, напрямую увязывались с научно-познавательными и исследовательскими функциями теории государства и права, и показывает пути преодоления этой тоталитарной традиции [9, с.3].

Путем освобождения от излишней политизации права и партийности правовой науки, по мнению проф. , является утверждение отношений правозаконности вместо прежнего идеологизированного принципа «социалистическая законность и правопорядок». Правозаконность определяется как «строжайшее, неукоснительное проведение в жизнь не любых и всяких норм, а начал гуманистического права, прежде всего основных неотъемлемых прав человека, и, кроме того, также связанных с ними ряда других институтов,… в том числе общедемократических правовых принципов частного права, независимого правосудия» [3, с.132-133].

В заключение отметим, что процесс становления правового государства в Республике Казахстан успешно продолжается, накоплен определенный опыт в этом направлении, берется на вооружение накопленный передовыми цивилизованными государствами, достигшими успехов, потенциал в этой области.

Литература:

Злотников обеспечение институтов гражданского общества в Казахстане //Правовая реформа в Казахстане.- 1999.- № 1.- С.6-9. О естественном и позитивном праве //Государство и право.- 1995.- № 2.- С.32-41. Алексеев права. - M.: Норма, 199с. Современное состояние российского законодательства и его систематизация (круглый стол) //Государство и право.- 1999.- № 2.- С.23-31. Матюхин в сфере права: институциональный подход. - Алматы: ВШП Әділет, 200с. Матюхин в сфере права: институциональный подход: Автореф. докт. дис.- М.: МГУ, 20с. Алексеев права. 2-е изд., перераб. и доп.- М.: БЕК, 199с. Тихомиров право. - М.: БЕК, 199с. О необходимости переосмысления некоторых научно-методологических вопросов теории государства и права //Научные труды Әділет.- 1999.- № 1(5).- С. 3-9.

Д.Ө. ҚҰСАЙЫНОВ,

Абай атындағы Қазақ ұлттық

педагогикалық университетінің

философия және әдіснамасы

кафедрасының профессоры,

философия ғылымдарының докторы

«Алаш бағдарламасы» - қазақ демократиялық интеллигенциясының құқықтық мемлекет құрұдағы ұстанымы ретінде

Тәуелсіздігіміздің айқын көрінісі ретінде егемен еліміздің ең соңғы қабылданған ата-заңында «Қазақстан республикасы өзінің демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырды, оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары»[113] делінген. Осы конституциямызда белгіленген бағыт бағдарларды жүзеге асыруда XXI ғасырдағы іске асырылып жатқан реформалар дүниежүзілік тәжербиеге қарағанда түп-тамырымен өзгеше. Еуразиялық әлеуметтік кеңестікте объективтік факторлар тарихтың даму процесіне әсер ететіні дау туғызбайды. Алға қойған межеге қол жеткізетін объективтік факторлардың бірі-құқықтық мемлекет құру жолы. Ал еңді қазіргі таңдағы құқықтық мемлекетті құру жолында моральдық сананың құқықтық нормаларға ықпалы ерекше екендігін әлеуметтік мәдени дамуымыздың тәжірибесі күнде көрсетіп отыр.

Бүгінгі күн талабында құқықтық мемлекет идеясын философиялық тұрғыдан қарастырғанда құқыққа моральдық ізгіліктік сипат берудің маңызы зор, яғани құқықтық мемелекет құқықтық нормалармен емес, ең бірінші моральдық нормалармен байланысты екендігін байқаймыз. Сондықтан да құқықтық сана моральдық сана арқылы қалыптасып дамиды. Себебі адам әрқашанда қалыптасқан әдет-ғұрып бойынша іс-әрекетін жүзеге асырады. Қоғам дара тұлғалардың арасында өзара сыйластық, түсіністік, жанашырлық және т. б. іс-әрекеттер арқылы қарым-қатынасты реттеп отырады. Қазіргі бізідң еліміздің басынан өтіп жатқан өтпелі қоғамда қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық, саяси, идеологиялық көзқарастар түбегейлі өзгеріске ұшырайды. Сол себептен мораль мен құқықтың өзара байланысы ерекше орынға ие болады. Өйткені, құқық қалыптасқан тоталитарлық ойлау жүйесінен арыла алмайды да, қоғамның рухани негізі сыртта қалады. Сондықтан, моральдық принциптерді алға қойып, құқықтық негізінде мораль жатқандығына ерекше көңіл бөлу қажет, ол әлеуметтік дамудың объективті сипатынан бастау алады және қоғамның болмысына қарама-қайшы келеді. Ең бірінші, оның құқықтық жағдайына емес, рухани құндылықтарына әсер етеді. Мораль және оның құндылықтары болмыстық деңгейі жағынан, құқық және оның құндылықтарына қарағанда, басым екендігі айқын.

Осыған байланысты қандай да болмасын мемлекеттік шешімдердің руханилығы қажет екендігін негіздепотыру қажет. Олардың әсерлерінен халықтың шығармашылық ынтасы арта түседы және биліктің демократиялық жағы нығаяды, ал ол құқықтық мемлекет құру реформасын іске асыруға көмектеседі.

Егемендік алағаннан бері республикамызда өтіп жатқан көптеген өзгерістер қазақ халқының тағдырына және мәдениетінің дамуының шешуші әсерлер тигізді. Көп ұлтты республикамызда ұлт аралық қатынастар ойдағыдай болу үшін халықтың мораль санасына және құндылықтар сферасына көңіл бөлу қажет. Мемлекет тарапынан қысым көрсетуге жол бермеу керек. Қоғамдық өмірде моральдық принциптерді еңгізу, басқа халықтардың құндылықтарына сыйластықпен қарау керектігін білдіреді. Соның негізінде Қазақстанның көп ұлтты халқының бай шығармашылық жақтары ашылады. Олардың жетістіктері ул игіліктерін одан әрі дамытуға қолданылмақ.

Әлемнің өркениетті елдерінің құқықтық мемлекетті зерттеу ісінің игі нәтижесі, біріншіден, батыс және шығыс ойшылдарының құқықтық мемлекетке деген көз қарастарын тануға көмектеседі, екіншіден, өркениет кеңістігінде ойшылдардан қалған жаңа түсініктің сипатын, әлеуметтік - философияның мәнін түсіну арқылы адамзат тарихындағы маңызын ашып, рөлін бақылауға қол жеткізуге талпыныс жасау бағытында адамзатқа тән гуманистік ой-пікірлер мен идеяларының батыс және шығыс көзқарастарындағы бейнесін тапқан болар дерлік. Олардың жетістіктері біздің мемлекетіміздің одан әрі нық басып дамуына оң әсерін тігізері сөзсіз.

Әлемдік философия тарихына көз жіберсек, дүниетанымдық көзқарастардың қалыптау кезеңінде «құқықтық мемлекет» ұғымының «қайырымды қала», «идеалды мемлекет», «әділетті мемлекет» деген баламаларын кездестіреміз. Ал енді бұлар мағынасы ұқсас түсініктер болса, онда әлеуметтік философияда «құқықтық мемлекет» ұғымы маңызды деп қабылдауымыз қажет. Қай дәуірде болмасын, қандай топ, қауымдастық болмасын: «Қоғам дегеніміз не? Мемлекет дегеніміз не? Ізгілік және зұлымдық дегеніміз не? Адамзат үшін құндылық не?» және т. б. шешуін таппай келген бұл сұрақтарға өз тарапынан жауабын айтып өткен ойшылдар көп, бұл бағыттағы ойлар толқыны әліде жалғасуда.

Қазіргі қоғамда құқықтық мемлекет мәселесіне келгенде, маңызды қырларының бірі мораль және құқық, олардың арақатынасы мәселесі де шығыс және батыс философиялық дүниетанмында кеңінен орын алған. Сондақтанда осы мәселеге қатысты әлем тарихында көптеген құнды ой-пікірлер айтылған. Осыған дәлел ретінде Ежелгі Шығыс, Ежелгі Грециядан бастап біздің заманымызға дейінгі көптеген ойшылдардың көзқарастарын алып қарастыруға болады, ол ой маржандарында бұл мәселенің әрбір қырымен сыры кеңінен айтылған.

Алғашқылардың бірі болып құқықтық мемлекет түсінігін Ежелгі Қытай философиясының көрнекті ойшылдарының бірі Конфуцийдың көзқарастарынан байқауға болады. Конфуцийдің этикалық-құқық және әдет-ғұрып нормалары мен қағидалары адам өмірі мен тұрмысының барлық жақтарын қамтыған. Одан кейін антика заманың ұлы ойшылдарының бірі - Платон. Оның «идеалды мемлекет» деп отырғаны ол - құқықтық мемлекет десек қателеспейміз. Ол әділдікті әркімның өз ісімен айналысуынан және басқаның ісіне араласуынан көреді. Ал оның шәкірті Аристотель әділетті мемлекеттің негізін тәрбиеден деп есептесе, ал Рим ойшылы оны ғылым мен өнермен байланыстарады.

Айтқан ойларды сараптап қарасақ, «құқықтық мемлекет» мәселесі орта ғасыр батыс және шығыс философиясында да қарастырылған. Б. Августин,Әбу Нәсір әл-Фараби, Ж. Баласағұн, Ибн-Сина сияқты ғұламалар терең зерттеген. Өзінің «Қайрымды қала» трактатында әл-Фараби әлеуметтік,әділеттік пен еркіндікті орнықтыратын ізгілікті қоғам туралы ой қозғайды. Ал Ж. Баласағұн мемлекетті заң арқылы басқару ғана адамдардың теңдігін орнатып, ізгі қарым-қатынастар жасауға жағдай туғызады деген пікір қалыптастырды. Сонымен қатар билеуші мен қоғам мүшелері арасындағы қарым-қатынастың реттелуі екі жаққа байланысты екендігін ерекше басымдықта көрсетеді.

Бізге жиі кездесетін кейбір әдебиеттердегі құқықтық мемлекет туралы идея Қазақстанда кейіннен ғана дамып келе жатыр деген көзқарас, біздің ойымызша, теріс көзқарас деп есептейміз. Қазақстандағы әлеуметтік-философиялық ойлардың даму тарихына назар аударасақ, тарихтың билік шыңынан көрінген қазақ халқының ұлы тұлғалардың, адамның ең құнды қасиеттері мен өмір сүру қағидаларына жүгінсек, ұрпақтар арасындағы, ғасырлар бойындағы мұрагерлік жүзеге асырып отырған әдеп-ғұрыптардың айналып келіп құқықтық мемлекетке соғатына көзіміз жетіп отыр. Ата бабамыздың тарихында салт-дәстүр, әдеп-ғұрыптар құқықтық мемлекетпен органикалық байланыста қалыптасқан. VI-VIII ғасырларда тасқа жазылған Орхон-Енесей жазба есерткіштерінің дүниежүзілік өркениет тарихында алатын орыны ерекше. Мысалы, «Күлтегін» жазба есерткіштерінде түркі мемлекетін орнықтырған алғашқы қағанда ақылды болып сүреттелгенді. Ал еңді ақылды қағандар басқарған мемлекеттің халқы да арқылы болып келеді, халықтық әдет-ғұрыптар мүлтіксіз орындалды. Халық билеушісі нашар болса, әдет-ғұрыптың талаптары сақталмаса, мемлекеттің шаңырағы шайқалады, халық құлға айналады деген пікірлерді айтқанын білеміз. Бүгінгі күні барлық әлем үшін күлтегін есерткішіндегі жазба дүниежүзілік өркениет кеңістігінде баға жетпес құнды екені айқын. Ол туралы Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә. Назарбаев өз сөзінде: «Біздің еліміздің халықтары ұлы ата-бабаларымызды әбден орынды мақтаныш етуге құқықты, ал Бумын, Естемін, Білге қаған, Күлтегін сияқты алғашқы қағандардың есімдері ежелгі ерте заманның өзге ұлы қолбасшыларының және мемлекет қайраткерлерінің есімдерімен әбден қатар тұра алады, олардың атқарған істерінен артық болмаса, тіпті кем емес»[114] .

Ежелгі түрік дәуірінің философы Қорқыт Атаның әділетті қоғамды армандауы, адамдар үшін бейбіт өмір іздеу әрекеттері оның идеалды мемлекет құруды аңсағаны байқалады, сонымен қатар көптеген экзистенционалды бастауларға ие екені қазіргі ғалымдар мойындаған ақиқат.

Бегі тарихта қазақ халқының әлеуметтік - философиялық ойдың дамуына үлес қосқан ғалым Ш. Уәлиханов халыққа тиімді болу үшін және халықтың тұрмыс-салтын жақсарту мақсатында әлеуметтік және экономикалық өзгерістер қажет деген пікір айтады. Өзгерістің негізгі мақсаты - қазақ жерінде құқықтық мемлекетті құру. Себебі, Ш. Уәлиханов Ресей, Батыс және Шығыс елдерінің көзқарастарымен жетік таныс болған. Өзгеріс жасауда ғалым халықтың ерекшелігіне, психологиясына, ой түсінігіне назар аударған жөн деп санаған. Ол үшін құқықтық мемлекет - өзіне ерекше қатынасты талап ететін күрделі процесс. Бұл процестің берер нәтижесінің жағымды-жағымсыз, пайдалы-зиянды болуына тікіелей әсері үлкен екені объективті құбылыс.

Біз осы мақалада сөз етіп отырған құқықтық мемлекет құру мәселесіне қазақ халқының ұлы ақыны, философы Абай Құнанбайұлының құнды ойлары бар. Құқықтық мемлекет идеясының ең өзекті мәселелрінің бірі - адам құқығы және оның мемлекет тарапынан тиімді қорғалуы. Міне, осыған байланысты Абай өзінің еңбектерінде бұл мәселеге ерекше назар аударған. Адамның табиғи теңдік идеясын Абай былай деп түсіндіреді: «Адам баласына адам баласының бәрі дос». Осы мазмұндағы идеяны ойшыл өзінің өлендерінде де көтеріп, мынандай шумақпен қорытындылайды: «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп, және хақ жолы осы деп әділетті»[115].

Бұл мәселеге Абайдың шәкірттері болып есептелетін қазақ демократиялық интеллигенциясының кош басшылары Әлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсынов зор көңіл аударған. Ә.Бөкейханов «Қазақ» газеті арқылы Ресей өкіметінің күштеп еңгізген заңды қазақ халқының әдет-ғұрып нормаларына қайшы, ал ол өз алдына зұлымдық пен парақорлыққа алып келетіндігін атап өтеді. Құқықтық мемлекеттің принциптерін әрі қарай дамыта келе, ғалым ұлт ұстазы А. Байтұрсынов заң шығарушы органға ереше назар аудару қажеттігін айтады. Шығарылған және қабылданған заңдар жергілікті халықтың ерекшеліктеріне, тұрмысына, әдет-ғұрпына сәйкес болуы тиіс деген пікір туғызады. Осы принциптер мен идеяларды олар осыдан бір ғасыр бұрын көтергенің айтсақ, бұл мәселенің қазақ қоғамында терең тарихы бар екендігі сөзсіз.

Біз кеңес кезіндегі идеологияның әсерімен өсіп, кеңес мектебін бітіріп, қазақ елі, қазақстан тарихы туралы ақпараттармен білімді сол кездегі белгілі идеологиялық тапсырма бағдарламалар арқылы жазылған оқулықтардан ғана білдік. Енді, қазіргі кезде егемен елімізде болып жатқан көптеген еркіндіктердің әсерінен біз сол кездегі болған, әсіресе ХХ ғасырдың бірінші ширегінде болған, көптеген тарихи фактілердің бізге әдейі бұрмаланып бергеніне көзіміз жетіп отыр. Оның себебі не деген сұрақтар туады? Осы сұрақтарға мәдениет философиясы тұрғысынан талдау жасай отырып жауаптар іздесек, онда біз кеңес идеологтарының неге дәл солай өтірік айтып елін сүйген, көзі ашық, көкірегі ояу, көп жағдайда мәдени ситуацияларды түсіну деңгейінде сол кездегі Европа елдері мен алдыңғы прогрессивті ресей зиялыларымен терезесі тең қазақ демократиялық интеллигенциясының халық үшін жасаған іс-қимылын жабу, жасыру, сонымен қатар кеңес билігін қазақ даласында әбден нығайту барысында жасаған өте көп қателіктерін алаш лидерлеріне жауып, өздері сүттен ақ, судан таза болып шығулары үшін жасалған әдіс екені әрине, қазір, біздің заманымыздағы көптеген тарихи архивтің материалдары көмегімен дәлелденіп отыр.