Фестиваль "От педагогической теории к практике работы" (стр. 8 )

       Актывізацыі слоўніка дзяцей садзейнічаюць прыёмы:

выбар патрэбнага па сэнсе слова з шэрагу прапанаваных; рэдагаванне тэксту; самастойны падбор і выкарыстанне ў тэксце патрэбных  слоў; замена слоў, якія не падыходзяць па сэнсе;

складанне сказаў з патрэбнымі па значэнні словамі.

       4.Выкараненне нелітаратурных слоў ажыццяўляю праз перанос слоў з актыўнага слоўніка ў пасіўны.

       Арганізуецца праца па знаходжанні і замене нелітаратурных слоў літаратурнымі адпаведнікамі, вядзецца рэдагаванне тэксту.

Асноўныя цяжкасці актыўнага пазнання роднай мовы звязаны, перш за ўсё, з вельмі нізкім узроўнем развіцця ў дзяцей слоўнікавага запасу. Значна палепшыць дадзеную сітуацыю дазваляюць так званыя «лексічныя хвілінкі» – некалькі хвілін у структуры ўрока беларускай мовы, якія прысвячаю ўзбагачэнню і актывізацыі лексічнага запасу вучняў. Амаль усе заданніпрапаную ў займальнай форме, што выклікае цікавасць у дзяцей і імкненне актыўна працаваць.

Лексіка засвойваецца больш трывала, калі новыя словы ўводзіць тэматычнымі блокамі.

Прыклады заданняў з тэматычнымі групамі слоў: “малюнкавы” дыктант, стварэнне калажаў, выкарыстанне скорагаворак, лічылак, загадак на пэўную тэму.

Сінонімы з’яўляюцца сродкам узбагачэння слоўнікавага запасу вучняў, дазваляюць пазбегнуць паўтораў, манатоннасці і аднастайнасці мовы. У першым класе практыкую заданні ў падборы сінонімаў да слоў, якія абазначаюць дзеянне, таму што дзеяслоў вызначаецца багаццем семантыкі і здольнасцю набываць пераносныя значэнні. У другім класе вучні падбіраюць групы з двух-трох сінонімаў. Звычайна сінонімы пры падборы размяшчаюцца па ўзрастаючай ступені якасці: вялікі, агромністы, грамадны.

У трэцім і чацвёртым класах работа з сінонімамі прадугледжвае сістэмнае паўтарэнне і замацаванне матэрыялу, а таксама самастойнае выкарыстанне сінонімаў у моўнай практыцы.

Для азнаямлення вучняў з антонімамі на пачатковым этапе выкарыстоўваю словы, якія абазначаюць якасці прадметаў, найбольш выразна паказваюць палярнасць пэўных прымет: арол вялікі, а верабей маленькі; дарога шырокая, а сцежка вузкая; лета цёплае, а зіма халодная.

Работу з антонімамі, як і з сінонімамі, пачынаю з аналізу моўнага матэрыялу, паступова ўскладняю.

З мнагазначнасцю слоў малодшыя школьнікі сутыкаюцца пастаянна. Але не заўсёды ўсведамляюць яе. Да разумення мнагазначнасці яны прыходзяць ад пераноснага значэння слоў(сонейка пайшло спаць).

Упершыню з мнагазначнасцю слоў дзеці сустракаюцца ў перыяд навучання грамаце. Асновай работы над мнагазначнасцю ў гэты час з’яўляецца аналіз слоў з прачытанага тэксту, размежаванне іх значэння:Мароз малюе ўзоры на вокнах. Месяц паказаўся з-за хмары.

Работа з мнагазначнымі словамі ідзе паралельна з вывучэннем граматыкі і працягваецца ў ІІ-ІV класах. Паступова моўны матэрыял ускладняецца. На ўроках выкарыстоўваю наступныя практыкаванні: падабраць словы, якія б мелі па 2-3 значэнні, параўнаць значэнні лексічных адзінак у спалучэннях слоў.

Наступным сродкам папаўнення слоўнікавага запасу вучняў з’яўляюцца фразеалагізмы. Малодшыя школьнікі часта не разумеюць значэння ўстойлівых словазлучэнняў, не ўмеюць выкарыстоўваць іх у мове.. Тлумачэнне значэння фразеалагізмаў праводжу не толькі шляхам замены адпаведнымі сінонімамі, але і шляхам разгорнутага тлумачэння. Звычайна работу з фразеалагізмамі заканчваем складаннем сказаў.

Рэзультатыўнасцьпрадстаўленага вопыту вызначалася шляхам выяўлення дынамікі ўзроўнюразвіцця слоўніка малодшых школьнікаў. Крытэрыі дыягностыкі абраны ў адпаведнасці з мэтай апісанай дзейнасці (Дадатак 6). Сродкі распрацоўваліся на аснове методык, прапанаваных . [4].

Узроўні развіцця ўсіх параметраў дазваляюць меркаваць у цэлым аб станоўчай дынаміцы развіцця слоўніка малодшых школьнікаў, пацвярджаюць вывад аб эфектыўнасці выкарыстання з гэтай мэтай лексічных практыкаванняў на ўроках беларускай мовы.

  Абагульняючы атрыманыя вынікі, можна сцвярджаць, што сістэматычнае выкарыстанне лексічных практыкаванняў на ўроках беларускай мовы садзейнічае развіццю слоўніка малодшых школьнікаў.

Спіс літаратуры

Верашчака, Г. І. Лексічная работа на ўроках беларускай мовы ў пачатковых класах / Г. І. Верашчака. – Мн., Народная асвета, 1986. – 98 с. Львоў,  малодшых школьнікаў і шляхі яе развіцця / ў. – М., Асвета, 1995. – 176 с. Ляшчынская, выкладання беларускай мовы / , . – Мн., “РІВШ”, 2007. – 250 с. Немаў, Р. С. Псіхалогія: у 3 т. Т. 1 / ў. – 4-е выданне. – М., Педагогіка, 2005. – 631 с. Падгайскі, іццё мовы вучняў пачатковых класаў / і. – Мн., Народная асвета, 1979. – 102 с.

«ФОРМИРОВАНИЕ СИНТАКСИЧЕСКОГО СТРОЯ РЕЧИ МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ НА УРОКАХ РУССКОГО ЯЗЫКА» Учитель начальных классов государственного учреждения образования «Гудогайская средняя школа»

Актуальность опыта

  Программа ставит перед начальной школой одну из важнейших задач при обучении русскому языку – научить учащихся свободно общаться на русском языке в устной и письменной форме [6,с.10]. В осуществлении поставленной задачи на начальном этапе важная роль принадлежит изучению синтаксиса в начальном звене школы. Знание правил сочетаемости слов и построения предложений способствует развитию и совершенствованию синтаксического строя речи учащихся, формированию пунктуационных навыков

Цель опыта: формирование синтаксического строя речи младших школьников на уроках русского языка

Задачи опыта:

обеспечить усвоение синтаксических понятий  (предложение и словосочетание) и синтаксических единиц (главные и второстепенные члены предложения, грамматическая основа) как ориентировочной основы действия; формировать умение определять с помощью вопросов группу подлежащего и группу сказуемого, строить различные по цели высказывания предложения, правильно их интонировать, строить предложения по данной схеме, составлять схему предложения, устанавливать связь между словами в словосочетании и предложении; содействовать обогащению речи учащихся различными синтаксическими конструкциями.

Ведущая идея опыта

  Без специальной работы по составлению вариантов предложений, по образованию словосочетаний, которые необходимо включить в состав предложений, по удержанию в памяти основы предложений, словосочетаний невозможно формирование синтаксического строя речи младших школьников.

  Представленный опыт способствует правильному осознанию языковых единиц: словосочетания и предложения, являющихся основным средством обогащения, развития, упорядочения речи, предупреждения речевых ошибок младших школьников.

  Работу над предложением и словосочетанием не ограничиваю рамками раздела «Предложение», а провожу на протяжении всего курса русского языка на первой ступени образования.

  В первом классе в устной форме учу детей построению элементарных высказываний: ответам на вопросы  по содержанию текста, разыгрыванию диалогов, составлению предложений по образцу и по сюжетной картинке. Работа направлена в большей степени на осознание детьми предложения как единицы звучащей, произносимой, слышимой.

  При введении понятия и термина «Предложение» во втором классе пользуюсь способом терминологического сопоставления. Выполняя с детьми упражнения по восстановлению деформированного предложения, убеждаю детей, что предложение выражает законченную мысль. Необходимо связать слова по смыслу, чтобы получилось предложение (приложение 1).

  В процессе интонационной работы над предложением обращаю внимание на интонационное выделение предложения из речевого потока. Отработку интонационной законченности (как правило, понижение голоса с последующей паузой); на интонацию вопросительного и восклицательного предложении, а также на интонацию перечисления при однородных членах предложения.

  На этапе систематизации знаний составляем с учащимися таблицу с примерами предложений по цели высказывания и интонации (приложение 2).

  К числу опорных умений, которые формирую в начальных классах, отношу умение выделять главные и второстепенные члены предложения.  Осознать предложение как целостную единицу речи невозможно, если обучающийся не в состоянии выделить главные члены предложения.

  На начальном этапе формирую умение различать в предложении слова, обозначающие, о ком или о чём говорится в предложении, что говорится.

  В третьем классе развиваю умение, предложив образец разбора предложения по членам предложения в виде памятки. По мере усвоения материала о предложении в памятку вносим дополнения  (приложение 3). 

  Довожу до понимания детей, что в языке существуют разные синтаксические единицы – предложение и словосочетание.

  Формирую умения:

- выделять словосочетания из предложений (с предлогами или без предлогов);

-строить предложения с данными словосочетаниями, в том числе с несовпадающими в русском и белорусском языках (приложение 4).

  Наиболее эффективно в работе использую  конструктивные упражнения, которые включают задания на построение или перестройку предложений с  обязательным выявлением и оформлением внутренних и внешних связей:

распространение предложения; восстановление деформированного предложения; деление сплошного текста на предложения;

анализ предложения и составление его схемы (приложение 5); составление предложения по данной схеме и по вопросам; составление рассказа с последующим анализом предложений определённой структуры (приложение 6).

Для установления «обратной связи» использую творческие упражнения:

предлагаю тему для составления предложения (например, составить предложение о лете);

картинку – предметную или сюжетную (предложение составляется по картинке);

1-3 «опорных» слова, которые должны быть употреблены в составляемом предложении (слова обычно подбираю те, которые нуждаются в активизации в плане словарной работы; например, огород, корзина, огурец);

словосочетание или какой-либо оборот речи, обладающий особенной выразительностью (например, фразеологический обороты воду в ступе толочь, за тридевять земель, которые должны быть использованы в предложении).

  В конструктивных упражнениях и упражнениях по образцу даю учащимся чёткую установку, и результаты могу измерить.