Ландшафттану (стр. 27 )

Биогенді заттар – организм әрекетінен жер бетінде пайда болған химиялық қосындылар, екіншісі: тіршілік үшін қажетті химиялық қосылыстар.

Биологиялық тепе-теңдік – биологиялық жүйенің динамикалық күш-қуат тұрақтылығын сақтау.

Биом – белгілі бір аймақта тіршілік ететін өсімдіктер жануарлар түрлері.

Биомасса – түзілген органикалық заттар мен барлық даралар жиынтығында түзілген энергияның жалпы мөлшері немесе бір түрге түрлер тобына жататын организмдердің белгілі бір жер көлеміндегі массасының жалпы саны.

Биосфера – жер ғаламшарындағы тіршіліктің таралған аймағы.

Бор кезеңі – жалаңаш тұқымды өсімдіктер көптеп жойылып, жабық тұқымдылар кең өріс алды. Теңіз суы кейін шегініп, өсімдіктер қурап азая түсті. Осының салдарынан алып бауырымен жорғалаушылар ортаның қолайсыз­дығынан жойылып, олардың орнына құрылым дәрежесі әлде қайда жоғары омыртқалылар, құстар мен сүтқоректілер шықты.

Гумидті климат – (латынның humidus – ылғалды деген сөзінен шыққан) – аса ылғалды климат – мұнда түскен бүкіл ылғалдың булануы үшін күн жылуы жеткіліксіз болады, артық ылғал су ағынын түзеді.

Гумидті ландшафт – ылғалды ландшафт – климаты жылы және ылғалды жерлердегі ландшафт.

Геохронология – Жер қыртысын құраушы тау жыныстарының жасын және жүйелік қалыптасу уақытын зерттейтін ғылым саласы.

Геохронологиялық кесте – Жер қыртысын құрайтын тау жыныстарының және жануарлар мен өсімдіктер даму тарихы қалыптасқан жасы туралы кесте.

Даму – организмнің немесе оның жеке бөліктері мен мүшелерінің уақыт өткен сайын күрделеніп өзгеру құбылысы.

Жерсіндіру – өсімдіктер мен жануарларды жаңа орта жағдайларына үйретіп бейімдеу құбылысы.

Жаңартылатын қорлар – биологиялық қорлардың қалпына келтірілуі. Мысалы: орманды қорғап, күтіп, жаңа ағаштар отырғызып, қалпына келтіру, т. с.с.

Зат айналымы – биосфераның пайда болуы және оның тұрақтылығы, әрі біртұтастығы, барлық организмдер мен айналадағы орта арасындағы болатын биологиялық айналым. Олар: продуценттер, косументтер және редуценттер арқылы жүзеге асырылады.

Консументтер – тұтынушылар, дайын органикалық заттарды пайдаланып қоректену, оларды бір түрден екінші түрге айландырады да жер бетіндегі тіршіліктің жагдана түсуіне жағдай жасайтындар.

Қызыл қоңыр топырақ – тропиктік саванна топырағы. Қара шірігі аз. Суармалы жағдайда өсірілген мұндай топырақтарда дақылдардан мол өнім алуға болады.

Қызыл топырақ – ылғалды тропиктік және субтропиктік елдердің құрамында темір мен алюминий көп, қарашірігі аз топырақ. Қызыл топырақтың беткі қабаты қоңыр күнгірт реңді, одан тереңіректе қызыл немесе қызғылт сары реңді болады.

Қорықтар – табиғи құбылыстар барысында адам әректіне жол бермейтін аймақтар немесе табиғатта жойылу қалпына келтірумен айналысаын ғылыми мекеме.

Қуаңшылық зона – климат жағдайларына байланысты қуаңшылық жиі болып тұратын зона.

Литосфера – жердің сыртқы қатты қабығы, тіршілік таралған жердің беткі бедері.

Орман зонасы – орман ландшафтары басым болатын географиялық зона. Мысалы: қоңыржай белдеулеріндегі орман зонасы.

Оазис, жазира – шөл мен шөлейттегі тущы суы бар көгелды алқап, оазис үлкен су көздері мен құдықтардың маңында, өзен жағалауында ұшырасады.

Орманды дала – қоңыржай климаты және субтропикалық белдеуде кездесетін табиғи аймақ.

Өздігінен реттелу – клетканың қалыпты құрамының тұрақтылығын сақтау құбылысының өздігінен жүруі.

Продуценттер (түзушілер) – күннің жарық энергиясын сіңіру арқылы бастапқы өнім болып саналатын органикалық заттарды түзетін организмдер.

Редуценттер (ыдыратушылар) – органикалық заттарды минералды заттарға ыдырататын және сол арқылы табиғатта қажетсіз заттардың жиналуына жол бермейтін организмдер.

Самум – (арабтың құм бораны деген сөзінен шыққан) Солтүстік Африка мен Аравия түбегінің шөлдеріндегі құрғақ ыстық желдің жергілікті атауы. Көбіне құм боранына ұштасады.

Сары топырақ – субтропиктік белдеудегі жалпақ жапырақты орман­ның топырағы. Қарашірігі 3-3,5 пайыз. Мұндай топырақтарда шәй, цитрус өсімдік­тері, жүзім, эфир майлы дақылдары, темекі өсіріледі.

Торнадо – Солтүстік Америка құрлығы үстінде жаз кезінде қалыптасатын күшті атмосфералық дауыл. Аңызақ тудырумен қатар, едәуір апат келтіреді.

Тектоника – жер қыртысы құрылысын зерттейтін сала.

Шектеуші факторлар – организмдердің тіршілігіне қолайлы әсерлердің ең төменгі, әрі ең жоғарғы шегінен шығып кететін факторлар.

Шөлейтті аймақ – құрғақшылық климат жағдайларында қалыптасқан, ағын суға тапшы өзендері тұрақсыз, өсімдіктері сиректеу, құрлықтың 43 пайызын алып жатқан аймақ.

Цунами (жапон тілінен шыққан) – теңіз түбінің едәуір бөлігінің жоғары төмен қозғалысы немесе жағалауындағы жер сілкінісі салдарынан пайда болатын орасан зор теңіз толқындары.

Экожүйе – қоршаған орта арасындағы тірі организмдер мен қарым-қатынасы қалыптасқан бір тұтас табиға жүйесі.

Экотоп – организмдер бірлестігінің мекендеген жері.

ӘДЕБИЕТТЕР

1. Арманд о ландшафте / – М.: Мысль, 1975.-288 с.

2. Беручашвили ландшафта / . – М.: Высшая школа, 1990. – 284 с.

3. , Ландшафты Казахстана / , . – Алматы: Ғылым, 1992.

4. Голованов /, ,
. – М.: Колосс, 2005.

5. Гришанков в физическую географию / . – Киев: Знания,2001. – 249 с.

6. Гвоздецкий проблемы физической географии / .- М., Высшая школа, 1979. – 148 с.

7. Джаналеева ландшафтоведение / . – Алматы: Изд-во Қазақ университеті, 2001. – 162 с.

8. Исаченко ландшафтоведения и физико-географическое ратонирование / . – М.: Высшая школа, 1991. – 366 с.

9. , Макаров ландшафтоведения в СССР/ , . – М., Высшая школа, 1988

10. Касимов ландшафтов / . –М.: Наука, 1999. – 380 с.

12. Колбовский / . – М.: Академия, 2008. – 478 с.

13. Мамай ландшафтов / . –М.: Издательство МГУ, 1992. – 240 с.

14. Марцинкевич ландшафтоведения / ,
, . – Минск: Высшая школа, 1986. – 204 с.

15. Молдағұлов Н. Ландшафттану негіздері және Қазақстанның ландшафт географиясы /Н. Молдағұлов. – Алматы: Рн, 1994. – 128 б.

16. Мукитанов проблемы теоритизации географии / . – Алматы: Наука, 1978. – 188 с.

17. Мильков -географическое учение ландшафте и географическая зональность / . – Воронеж, 1984

18. Николаев / . – М.: Изд-во МГУ, 2000. – 208 с.

19. Чупахин география Казахстана / . – Алматы: Мектеп, 1968. – 259 с.

20. Жоғары сатыдағы өсімдіктер систематикасы /
, ғана, , . – Алматы: Семей, 2010.

21. Токмагамбетов условия и естественные ресурсы Восточного Казахстана / . – Алма-Ата: Наука, 1978. – 190 с.

22. Николаев азиатских степе / . – М.: МГУ, 1999. – 282 с.

23. Неклюкова жер тану. – Алматы: Мектеп, 1980. – 341 б.

24. Үйсімбаев Б. С. Шығыс Қазақстанның географиясы / Б. С. Үйсімбаев,
Т. К. Күмісбекова, т. б. – Семей, 2000. – 136 б.