Ландшафттану (стр. 6 )

– жазықтардағыдай субтропиктік атмосфералық максимумдар мен ауаның динамикалық жағдайларына байланысты пайда болатын зоналар тауда кездеспейді;

– жоғары ендіктердегі сияқты, ұзақ полярлық күнді және полярлык, түнді ортаға бейімделген ландшафттар тауда кездеспейді;

– таудағы ландшафт белдеулері гидротермикалық градиенттің өлшеміне байланысты енсіз болып келеді;

– таудағы жер бедерінің әр түрлі болатынына байланысты ландшаф­тының биіктік белдеулігі күрделі кестелермен түрленеді.

– таудың бітіміне, әсіресе беткейлердің көрінісіне қарай әрбір таулы аймақтың бөліктері бір-біріне ұқсас бола бермейді;

– тауда жазық жерлерде байқалмайтын биіктік белдеудің инверсия­сы жиі байқалады.

Соңғы жылдардағы географиялық зерттеулер биіктік белдеудің мұхит түбінде де байқалатындығын дәлелдеді (, 1950). Әзірше мұхит түбі ландшафттары беттік, аралық тереңдік және түптік белдеулерге ғана бөлінеді.

Биіктік белдеу туралы жиналған ғылыми материалдарды қорытындылай келіп, жердің биіктік белдеулерін төмендегіше бөлді:

– қар сызығымен шектелетін нивальды (мәңгі қар белдеуі) және мұздықты белдеу;

– абсолют биіктігі 400 м-ден кем болмайтын таулы белдеу;

– мұхит деңгейімен шектелетін континентті жазықтар белдеуі;

– 200 м тереңдікпен шектелетін (фотосинтез процесі дамитын сулы қабат­тың төменгі шегі) таяз сулы құрлықтық қайырлы белдеу;

– 3000 м терендікпен шектелетін құрлықтық беткей;

– 4000-5000 м терендіктермен шектелетін (карбонатты шөгінділер мен кремнийлі тұнбаларды бөлетін) абиссальды белдеу;

– ультра-абиссальды белдеу, яғни, 6000 м тереңдіктен төмен жататын белдеу.

Теңіз ағыстары – жылу мен ылғалдың зоналығына өзгеріс енгізетін фактор. Атап айтқанда, Калифорния, Перуан сияқты суық ағыстар жылудың жылдық мөлшерін 60 ккал см 2-ге кемітеді, ал Гольфстрим жылы ағысы 80 ккал см2-ге дейін арттырады. Суық ағыс әрекетінен климат континентті келеді де, ландшафт аридті сипатқа ие болады. Осылай Перуан ағысы әрекетіне байланысты теңіз жағасында орналасқандығына қарамастан, Атакама шөлінің ландшафтысы түзілген. Жылы ағыстар климаттың континенттігін жұмсартады. Мысалы, Мурманск поляр шеңберінен жоғары жатса да, мұзы қатпайтын теңіз порт­тарының тізіміне кіреді.

Жер беті мен жер асты суы жаратылысына қарай зоналы фактордың – жауын-шашынның туындысы болып саналады. Бірақ олар ландшафтының түзілунде интразоналы фактордың рөлін атқарады. Өзен, көл маңы және жер асты суының жер бетіне шыққан көздерінде ылғал қоры жеткілікті болған­дықтан, шөл, шөлейт, дала, орманды дала зоналарында оазисті ландшафтысы қалыптасады. Оазистер саялы көк-жасыл көркімен ерекшеленіп тұрады.

Күннен келетін жылу энергиясы – жердегі бар экзогенді геоморфологиялық процестерді дамытушы фактор. Оның мөлшері жер шары бойынша бірдей емес және жер беті, мұхиттық шаралар мен құрлықтарға бөлінуіне, құрлық беті жыныстарының литогенді құрамына, өсімдік жамылғысына, жер бедері пішініне қарай әр түрлі мөлшердегі жылу балансы түзіледі. Дегенмен, ол экватордан полюстерге қарай кеми береді. Осыған орай жер беті ландшафтысы географиялық белдеу, географиялық зона және оның бөліктері жалпы геогра­фиялық зоналық заңдылықпен түсіндірілетін процестердің нәтижесінде пайда болған.

Ландшафтының территориялық бөлікке бөлінуіндегі зоналы заңдылық туралы алғашқы ғылыми тұжырымдар ң еңбектерінде баяндалады. Кейіннен бұл ілім кең өріс алып, жер беті ландшафтысының зоналық құрылымы және олардың шекарасы межеленіп, әрбір зонаның көлемі есептелді, бөліктерінің табиғаты сипатталды, кешендер мен процестер анықталды. Оларға ауа температурасы, су балансы, булану, бұлттылық, жауын-шашын, атмосфералық қысым, жел, ауа массасының қасиеттері, климат, өзен жүйесі, гидрологиялық, геохимиялық және үгілу процестері, тонырақтың түзілу жолдары, топырақ жамылғысы, өсімдік типтері мен өсімдік топтары, жануарлар дүниесі, жер бетінің морфомүсіндік пішіндері, шөгінді тау жыныстарының типтері жатады (, 1970). Осы кездегі зерттеулер зоналық процестердің төменгі ендіктерде қарқынды, ал жоғары ендіктерде энергияның кемуіне байланысты, баяу дамитынын дәлелдеп отыр. Сонымен жоғары ендіктердегі зоналар тек қана жылу қорының айырмасына қарай болса, қоңыржай, субтропиктік және тропиктік белдеулердегі зоналар жылу мен ылғал қатынасының айырмасы арқылы бөлінеді. Суық белдеулердегі ландшафтылы зоналардың географиясын ң полярлық асимметрия заңдылығы­мен, ал жылы және қоңыржай белдеулердегі ландшафттық зоналардың географиясын пен құрастырған географиялық зоналардың периодты зандылығы бойынша түсіндіруге болады.

пен географиялық зоналардың периодты заңдылығын өзара байланысты жер бетінің радиациялық балансы мен жауын-шашынның жылдық мөлшерін және радиациялық құрғақшылықтың индексін есептеп шығару арқылы құрастырған. Жер беті радиациялық балансынының жылдық мөлшері деп жер бетінен түскен жылу мен жер бетінен шыққан жылудың айырмасын айтады. Оны R = (Q+q) х (1 – А) – Е формуласымен есептейді. Q – күннің тік радиациясы; q – күннің шашыранды радиациясы; А – жер бетінің альбедосы; Е – жер бетінен шашырап шығатын радиация.

1-кесте – Жер құрлығындағы географиялық белдеулер мен зоналардың ауданы, млн км2

Радиациялық құрғақшылықтың индексі К= -- R/Zr формуласы бойынша анықталады. К – радиациялық құрғақшылықтың индексі; R – жер беті радиациялық балансының жылдық мөлшері (ккал/см2 жыл); Z – булануға бөлінетін жылу (ккал/г жыл); r – жауын-шашынның жылдық мөлшері (г /см2). К=1 болған жағдайда жылу мен ылғал теңеседі де, жер бетіне түсетін жауын-шашынның жылдық мөлшері жер бетінен буланатын ылғал мөлшерімен бірдей болады. Радиациялық құрғақшылық индексінің мұндай көрсеткіші биоқұрамдас бөліктердің үздіксіз булануы және өсімдіктердің суды буға айналдырып отыруы процестерін сол сияқты жер беті жыныстарының аэрациясын қамтамасыз етеді. Ландшафт қолайлы жағдаймен сипатталады К>1 ылғал жетіспегендіктен, К<1 ылғал артық болғандықтан, булану және транспирация процестері мен аэрацияның ырғағы бұзылады. Есептеулерге карағанда К әр түрлі белдеулердегі зоналарда қайталана береді. Сонда К – зоналық ландшафт типін анықтайды да, R – зоналардың сипатын немесе белгілі бір белдеуге қатысын анықтайды. Жер шары ландшафтысы пен құрастырған география­лық зоналардың периодтық заңдылығы бойынша кестеленеді.

пен құрастырған географиялық зоналардың периодтық жүйесі жер шары ландшафтысының периодтық жүйесін анықтауға және ландшафт зоналарының шекараларын сан көрсеткіштерімен межелеуге болатындығын айқындап берді. Кейіннен (1958) ландшафт зоналарының шекарасын Р:ZЕ қатынасымен межелеуді ұсынды. Р – жер беті мен атмосфера арасындағы жылу алмасуға жұмсалған жылу шығыны; ZЕ – булануға жұмсалған жылу шығыны. Сонда Р:ZЕ-нің мәні тундраның оңтүстігінде 1:6; қоңыржай белдеудің орманды дала және дала зоналарының шегінде 2:3; шөлейт пен шөлде 2:1-ге тең болады. Соңғы жылдарда ландшафт зоналарының сан көрсеткіші ретінде ылғалдану коэффициентін қолданып жүр.

Су және климат факторларын баяндауды қорыта келіп, олардың зоналы және азоналылы сипаттары да жердің энергетикалық құрамдас бөлігіне, әсіресе күн энергиясына байланысты болатынын естен шығармау керек. Су және климат факторларының зоналығы жалпы географиялық заңдылық болғандықтан, ландшафтының зоналы жүйесі мұхиттардан да кестеленеді.