Методика проведения технологического контроля работы сооружений по очистке сточных вод (стр. 21 )

7. Әдеттегі мутагендер (карбол, лимон, янтарь қышқылдары, күкіртқышқыл мыс және т. б.) өңделген соң бұзылуға тап болмайды.

8. Әдеттегі мутагендер бұзылмайды. Супермутагендерді бұзу керек. Супермутагенді бұзғаннан кейін ізінше немесе мутагенмен қажетті экспозициясынан кейін белсенді лайға 40–50 см3 глюкоза немесе сахароза (қоректендіру) және әрбір 1 дм3 лай қоспасына 1,0 см3 шоғырлануымен В: В1, В6, В12 витаминдер тобының ампулалық препараттары қосылады. Осы өсіру режимінде лай 3–5 сағат ұсталады, бірақ сағаттан 12 сағаттан аспауға тиіс. Одан кейін осылайша өңделген лай қоспасы аэротенкіге үстінен саңылау арқылы төгіледі.

9. Қайталама өңдеулер (сол схема бойынша) міндетті, олар 3-5 тәулік аралығында 2–3 рет болуға тиіс.

10. Алынған нәтиже гидробиологиялық бақылау кезінде (лайдың түрлік сан алуандығы және лайдың флокуляциялық қасиеттері артады) 5-10 тәулік өткен соң және негізгі гидрохимиялық көрсеткіштер бойынша тазарту тиімділігінің көтерілуі бойынша тіркеледі.

Белсенді лайдың организмдерін сандық есепке алуды стандарттық әдістеме бойынша лайдың организмдерін оның құрғақ салмағына есептеп жүргізген дұрыс болады. Есептеу нәтижелерінің үлгісі 1.2.-кестеде келтірілген. Сандық есептеу үшін жылжымалы үстелде микроскоптың болуы қажет, мысалы, ЛЕЙКА, КАРЛ ЦЕЙС маркалы микроскоптар.

1.2.-кесте. Мутагенмен өңделгенге дейін және өңделген соң белсенді лайдың гидробиологиялық талдау нәтижелері

Белсенді лай организмдерінің индикаторлық топтары	Белсенді лайдың мг құрғақ салмағына келетін организмдер мөлшері
І аэротенктерді өңдегенге дейін	І аэротенктерді өңдегеннен кейін	ІІ аэротенктер өңделмеді
шама: 1,3	2,4	1,7
1	2	3	4
Жіпшелі бактериялар	3269	1984	3000
Zooglea ramigera	585	119	293
раковина амебаларының жиынтығы	723	311	703
Еркін қалқып жүрген инфузориялар жиынтығы	3632	479	2146
тіркелген инфузориялар жиынтығы	857	1649	749
коловраткалар жиынтығы	18	310	50
Сорушы инфузориялар	-	27	-
Флагеллят жиынтығы	2468	232	7892
Түрлердің жалпы саны	29	36	22

2-қосымша

Дымқыл шөгіндінің апидофикациясын қамтамасыз ету үшін радиалдық бірінші тұндырғыштарды реконструкциялау

Белсенді лайдың қышқылдатқыш қасиеттерін жақсарту, аэротенктердегі нитрификациялау және денитрификациялау процестерін қарқындату, дымқыл шөгіндінің ылғалдылығын төмендету және көлемін азайту үшін қаланың сарқынды суларын мөлдір ететін бірінші тұндырғыштардағы дымқыл шөгіндіні ацидофикациялау технологиясы ұсынылады (тұрмыстық және өнеркәсіптік). Дымқыл шөгіндінің ацидофикациялау ұшпа май қышқылардын – белсенді лайда полисахарид гель түзілуін ынталандыратын, оның седиментациялық және қышқылдатқыш қасиеттерін жақсартатын белсенді лай қоректенетін маңызды өнімдерін алуға мүмкіндік береді. Бұдан басқа ұшпа май қышқылдары денитрификациялау мен дефосфаттау процесін қамтамасыз ету үшін қолайлы қалпына келтіргіштер болып табылады. Дымқыл шөгіндінің ацидофикациясы аэротенктерде бұл процестерді қосымша анаэробтық аймақтар жасамастан қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Осы құрылыстарда тиімді денитрификациялау мен дефосфаттаудың органикалық заттармен қамтамасыз ету үшін дымқыл шөгіндінің анаэробтық ашу процесі бірден бірнеше проблемаларды шешу үшін табысты қолданылуы мүмкін, атап айтқанда:

– көбік түзілудің, флокул түзілу бұзылудың, седиментацияның және тіпті лайдың ісінуінің барлық жағдайларында белсенді лайды сауықтару әдісі ретінде қолданылуы мүмкін, өйткені ол лайды қажетті жеңіл қышқылданатын органикамен қамтамасмыз етуге мүмкіндік береді;

– құрамында азот бар заттардың барлық түрлерін тиімді жоюды қамтамасыз ету әдісі ретінде, яғни нитрификациялауды да (нитрификациялайтын лайдың жайсыз жағдайларға және токсиканттардың әсеріне төзімділікті арттыру есебінен), денитрификациялауды да (лайды қалпына келтіргіштермен қамтамасыз ету есебінен) күшейту үшін қолданылуы мүмкін;

– лайды қалпына келтіргіштермен қамтамасыз ету есебінен фосфор қосылыстарын қоса алғанда, бүкіл биогенді элементтерді тереңдетіп жою әдісі ретінде қолданылуы мүмкін;

– артық дымқыл шөгіндінің көлемін ең аз 1,5 есе төмендетуге мүмкіндік беретін әдіс ретінде қолданылуы мүмкін.

Дымқыл шөгіндінің құрғақ заты 60-80% органикалық заттардан: көміртектерінен, майлардан және белоктардан тұрады. Дымқыл шөгіндінің құрамында көмірсулары бар органикалық заттар ыдырайды, бұл ретте ацидофикация кезінде май қышқылдары, спирттер, көмір қышқылдары, көміртек тотығы, сулар түзіледі. Құрамында азот бар органика ыдырау кезінде аммиак пен еркін азот түзіледі, құрамында күкірт бар органика ыдырау кезінде күкіртсутек түзіледі. Дымқыл шөгіндінің ерімейтін органикалық заттары анаэробтық ашу нәтижесінде жеңіл қышқылданып еритін органикаға айналады.

Дымқыл шөгіндідегі органикалық қосылыстардың анаэробтық ыдырау процестері үш кезеңнен өтеді.

Анаэробтық гидролизис пен ацидогенездің екі кезеңі төмен молекулалық ұшпа май қышқылдарының өнімін шығарумен аяқталады және ұзақтығы бойынша метаногенездің үшінші кезеңіне қарағанда неғұрлым қысқа мерзімді болады. Дәл осы екі кезең сарқынды суларды тазартуда оны анаэробтық денитрификациялау мен дефосфаттауды қамтамасыз ету мақсатында жеңіл қышқылданатын органика алу үшін пайдаланады.

Биологиялық тазарту құрылыстарында дымқыл шөгіндінің ацидогенезінің өнімдерін пайдалану денитрификациялау мен дефосфатту тиімділігін едәуір көтеруге мүмкіндік береді (Б.1-кесте).

Анаэробтық ацидофикация кезінде дымқыл шөгіндіде жеңіл қышқылданатын органикалық қосылыстар және ұшпа май қышқылдары түзіледі. Осы заттардың түзілу процесі қаншалықты табысты болса, фосфордың жасушаларында белсенді лай бактерия-ларының жинақталу есебінен сарқынды сулардан соншалықты көп фосфор алынады.

Ұшпа май қышқылдары мен жеңіл қышқылданатын органика денитрификациялауға және фосфорды кетіруге жұмсалады.

2.1.-кесте. Биологиялық тазартудың әртүрлі схемаларын пайдалану кезінде сарқынды сулардан фосфорды жою тиімділігі

Сарқынды сударды тазартудың қолданылатын процесі	Фосфорды жою тиімділігі, %
Бастапқы тұндыру	5–15
Аэротенктер (шамалы нитрификациялау жағдайында әдеттегі биологиялық тазарту процесі)	10–30
Нитрификациялау-денитрификациялаудың және фосфорды биологиялық жоюдың аралас схемасы 1): а) ацидофикациясыз б) алдын ала ацидофикациялап г) кейіннен реагенттер қолданып	60–70 70–95 80–95

1) Еуропа елдерінде жұмыс істейтін тазарту құрылыстарында азот пен фосфорды тереңдетіп жою технологиясын іске асыру нәтижесінде алынған деректер бойынша мәндер келтірілген.

Ацидофикация жұмыс істеп жатқан бірінші тұндырғыштарда тікелей жүргізіледі. Бірінші тұндырғыштарды реконструкциялау өзінің негізгі функциясы – салымды және шөгінетін заттардың шөгіндіруден басқа қосымша функция шөгіндінің ацидофикациясын атқарады, сондықтан ол сарқынды суларды мөлдірлету тиімділігі төмендемейтіндей немесе барынша аз төмендетіп жүргізілуі тиіс.

Сарқынды сулардың бірінші тұндырғыштарда болу уақыты (олардың реконструкциялаудан кейін) 2-4 сағаттан аспауға тиіс, ал дымқыл шөгіндінің қабылдағыштарда болу уақыты 8-12 сағаттан бастап (жоба бойынша) 3-5 тәулікке және одан да астам тәуліктерге ұзарады, ол тасымал сорғы арқылы шөгіндіні кезең-кезеңмен айналдырумен қамтамасыз етіледі. Шөгінді қабылдағыштардан алынады және сорғымен бірінші тұндырғыштарға түсетін суға тәулігіне 4-7 рет беріледі. Осылайша шөгінді кезең-кезеңмен айналады, араласады және ацидофикация өнімдері сарқынды суларға еркін босап түседі.

Дымқыл шөгіндіні кәдеге жарату үшін тиеу 4-5 күн (ацидофикация аяқталғанға дейін) жүзеге асырылмайды. Дымқыл шөгіндінің бірінші тұндырғышта болу уақыты эксперименталды түрде нақтыланады және ОХТ сүзілген сынамасында ұшпа май қышқылдарының және жеңіл қышқылданатын органиканың түзілу тиімділігі бойынша анықталады. Артық дымқыл шөгінді оқтын-оқтын (жиналуы және ацидофикация аяқталуы бойынша) жойылады. Тұндырғыш-ацидофикатордан дымқыл шөгіндіні кезекті тиеп шығаруға мөлдірленген суларда жеңіл қышқылданатын органика және ЛЖК құрамының төмендеуі сигнал болып табылады. Яғни дымқыл шөгінді мөлдірленген суларда ұшпа май қышқылдарының және сүзілген сынамада ОХТ құрамы күрт төмендеуі болғанға дейін кәдеге жаратуға тиелмейді (2.1.-сурет).

Осылайша ацидофикаторға реконструкцияланған бірінші тұндырғышта дымқыл шөгіндінің болуы бірнеше тәулікке (4-5) дейін ұлғаяды, бұл қалыпты пайдаланумен салыстырғанда оның тығыздауына және шоғырлануының 3-5 есе көтерілуіне, көлемінің 1,5-2 есе азаюына алып келеді.

Ацидофикаторда дымқыл шөгіндінің шоғырлануы 10-нан 20 г/дм3 дейін ұсталады, бұл теоретикалық ОХТ сипатталатын сүзілген сынамада 100-ден 200 мг/дм3 дейін ұшпа май қышқылдарын немесе 150–300 мг/дм3 жеңіл қышқылданатын органиканы алуға мүмкіндік береді.

Бірінші тұндырғышта дымқыл шөгіндінің болу уақытын оны үздіксіз қайта айналдыру жағдайында ұлғайту тұндырғыштан салымды заттардың артық шығуына әкелуі ықтимал. Егер шөгіндінің ацидофикация процесі бірінші тұндырғыштардан салымды заттарды әдеттегі пайдаланумен салыстырғанда 15-20%-дан астам шығарумен жалғасатын болса, салымды заттардың артық шығуын болдырмауға бағытталған бірінші тұндырғыштарды реконструкциялау қажет. Шығарылуды болдырмау үшін радиалдық тұндырғыштарда су жинақтағыш науалардан 0,3-0,5 қашықтықта тұндырғыштарды барлық периметрі бойынша ағаш қалқандарын орнатады. Қалқандардың төменгі жағын 0,25-0,3 м батырады, ал үстіңгі жағы судың деңгейінен 0,2-0,3 м. жоғары тұруға тиіс. Қалқандар шөгіндінің қанағаттанарлық төмен жылжуын және қалқып шығатын шөгіндіні тұндырғыштарда ұстап қалуды қамтамасыз етеді.

2.1.-сурет Шөгіндінің ацидофикациясы процесінде мөлдірленген сарқынды суларда органикалық заттар құрамының жинақталу және төмендеу кестесі.

Сондай-ақ қалқып шығатын шөгіндіні ұстау үшін үстіңгі бетте камера орнатуға және оған артық шөгіндіні жоятын жалпы жүйемен жалғасатын жеке құбырды дәнекерлеуге болады. Бірінші тұндырғыш-ацидофикаторларға артық белсенді лайдың қосылуы салымды заттардың гравитациялық шөгіну процесінің елеулі бұзылуына алып келеді, сондықтан дымқыл шөгіндіні ғана ацидофикациялау дұрыс болады. Әдетте радиалдық тұндырғыштарда ацидофикациялау кезінде тұндырғыштар гидравликалық жүктемемен асыра тиелмеген жағдайларда оларды реконструкциялау талап етілмейді. Осы құрылыстардағы тұндырғыштар сәл толмай тиеледі.

Бірінші тұндырғыштарда қанағаттанарлық ацидофиакция нәтижесі аэротенктерге түсетін мөлдірленген суларда органикалық заттар мен ұшпа май қышқылдары құрамының көтерілуі болып табылады. Ацидофикация тиімділігін реконструкция жүргізілгеннен және ацидофикация процесі басталғаннан кейін тіркеуге болады.

3-қосымша

3.1.-кесте. Аэротенктері бар құрылыстардағы сарқынды суларды зертханалық бақылау кестесі

Сынамалар алу орны	Анықтамалар	Сынама сипаты	Кезеңділігі
1	2	3	4
ТҮСЕТІН СУ
1. Торларға дейін немесе торлардан кейін	1. Судың температурасы, °С 2. Мөлдірлік дәрежесі, см: а) шайқалған б) тұндырылған 3. рН 4. Көлемі бойынша шөгінетін заттар, см3/дм3 5. Массасы бойынша шөгінетін заттар , мг/дм3 6. Салымды заттар, мг/дм3: а) 105 °С кезінде б) қыздыру кезіндегі ысыраптар 7. Тығыз шөгінді, мг/дм3 8. ОБТ5, мг/дм3 а) шайқалған б) тұндырылған 9. ОХТ, мг/дм3 10. Фосфаттар, мг/дм3 11. Хлоридтер, мг/дм3 12. Сульфаттар, мг/дм3 13. Аммоний тұздарының азоты, мг/дм3 14. Нитраттар, мг/дм3 15. Нитриттер, мг/дм3 16. Темір, мг/дм3 Ерекше ингредиенттер: 17. Майлар, мг/дм3 18. Фенолдар, мг/дм3 19. Мұнай өнімдері, мг/дм3 20. ПАВ, мг/дм3 21. Металдар, мг/дм3	Біржолғы Орта тәуліктік[1] – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ –	Ауысымда бір рет онкүндік талдауға Он күнде бір рет Сол – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ –
2. Бірінші тұндырғыштардан кейін	1. Судың температурасы , °С 2. Мөлдірлік дәрежесі, см: а) шайқалған б) тұндырылған 3. рН 4. Көлемі бойынша шөгінетін заттар, см3/дм3 5. Массасы бойынша шөгінетін заттар, мг/дм3 6. Салымды заттар, мг/дм3: а) 105 °С кезінде б) қыздыру кезіндегі ысыраптар 7. Тығыз шөгінді, мг/дм3 8. ОБТ5, мг/дм3 а) шайқалған б) тұндырылған 9. ОХТ, мг/дм3 10. Фосфаттар, мг/дм3 11. Аммоний тұздарының азоты, мг/дм3 12. Нитраттар, мг/дм3 13. Нитриттер, мг/дм3 14. темір, мг/дм3 Ерекше ингредиенттер: 15. Майлар, мг/дм3 16. Фенолдар, мг/дм3 17. Мұнай өнімдері, мг/дм3 18. ПАВ, мг/дм3 19. Металдар, мг/дм3 20. Уыттылық (биотестілеу)	Біржолғы Орта тәуліктік Сол – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ –	Ауысымда бір рет онкүндік талдауға Он күнде бір рет Сол – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ –
3. Толық тазалаудың екінші тұндырғыштардан және құрылыстардан кейін	1. Судың температурасы, °С 2. Мөлдірлік дәрежесі, см: а) шайқалған б) тұндырылған 3. рН 4. Көлемі бойынша шөгінетін заттар, см3/дм3 5. Салымды заттар, 105 °С кезінде, мг/дм3 6. ОБТ5, мг/дм3 а) шайқалған б) тұндырылған 7. Тығыз шөгінді, мг/дм3 8. ОХТ, мг/дм3 9. Фосфаттар, мг/дм3 10. Хлоридтер, мг/дм3тар, мг/дм3 12. Аммоний тұздарының азоты, мг/дм3 13. Нитриттер, мг/дм3 14. Нитраттар, мг/дм3 15. Темір, мг/дм3 16. Температураны өлшеу кезінде ерітілген оттек, мг О2/дм3 17. Уыттылық Ерекше ингредиенттер: 18. Майлар, мг/дм3 19. Фенолдар, мг/дм3 20. Мұнай өнімдері, мг/дм3 21. ПАВ, мг/дм3 22. Металдар, мг/дм3	Біржолғы Орта тәуліктік Сол – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – Біржолғы Орта тәуліктік Сол – “ – – “ – – “ – – “ –	Ауысымда бір рет онкүндік талдауға Он күнде бір рет Сол – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – – “ – Тәулігіне бір-екі рет Он күнде бір рет Он күнде бір рет
ТАЗАРТЫЛҒАН СУ (ЗАЛАЛСЫЗДАНДЫРЫЛҒАН)
4. Түйіспелі резервуарлардан, озонаторлардан кейін	1. рH 2. Мөлдірлік дәрежесі, см: а) шайқалған б) тұндырылған 3. Салымды заттар, мг/дм3 4. Қалдық хлор, мг/дм3	Орта тәуліктік Орта тәулктік немесе Орта ауысымдық Сол – “ –	Күн сайын Сол Сол Тәулігіне 2 рет
САРҚЫНДЫ СУЛАРДЫҢ САПАСЫ НОРМАТИВТЕРІНІҢ САҚТАЛУЫН БАҚЫЛАУ (СУ АЙДЫНЫНА ШЫҒАРУДЫҢ ЭКОТАЛДАМАЛЫ БАҚЫЛАУ СЫНАМАСЫ)
6. Су айдынына[2] 1 рет өзен суымен араласатын белгіленген жоғары немесе төмен шығарылатын сарқынды сулар	Мемлекеттік экоталдамалы бақылаудың жергілікті органдардың шешімің бойынша	Орта тәуліктік немесе аралығы 1 сағат кейіннен араластыру үшін біржолғының рұқсат берілетін мөлшері